ۇلتتىق دامۋ قۇزىرەتتىلىگى

كەز كەلگەن ۇلت, ەل ءۇشىن وزىندىك ءوسۋ, وزىندىك تالپىنىس, وزىندىك ءومىر ءسۇرۋ باعىتى كەرەك جانە مۇنداي ارەكەت مىندەتتى تۇردە بولادى. ونسىز ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى دە مۇمكىن ەمەس. ال قازاق ەلى ءۇشىن بۇل – تىپتەن, قاجەتتىلىك. ۇلت جوسپارىنىڭ بولۋى بولاشاق ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ومىرلىك باعىتتى ۇستاناتىن «تەمىرقازىق» ىسپەتتەس. سوندىقتان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ «5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» اتتى ۇلت جوسپارى رەسمي, ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني, بىلىمدىك مازمۇندى تۇتاستاي قامتيتىن ءىرى تاريحي قۇجات بولىپ تابىلماق. بۇل جوسپاردى ەلباسىنىڭ 2015 جىلعى «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى حالىققا جولداۋىنىڭ ىشكى قۇرىلىمدىق تارماعى دەپ تە, جولداۋدىڭ تاقىرىپتىق جالعاسى دەپ تە قابىلداۋعا بولادى. جولداۋ دا, ۇلت جوسپارى دا – 25 جىل ءوز ەركىمەن ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قازاق ەلىنىڭ, ونداعى حالىقتىڭ ءححى عاسىرداعى ءومىر ءسۇرۋىن تاريحي تۇرعىدان اشىپ كورسەتەتىن ۇرپاق الدىنداعى دەرەكتى دالەلىمىز. ەندىگى جەردە ءار قازاقستاندىق جوسپارلىق باعدارلامانىڭ ءاربىر قادامىن كەلەشەككە ءتۇسىندىرىپ, جۇزەگە اسىرىلۋىنا ءوز كاسىبىمەن, ماماندىعىمەن, شەبەرلىگىمەن, بىلىمىمەن, قابىلەتىمەن, ىسكەرلىگىمەن اتسالىسا ءبىلۋى ءتيىس. سەبەبى, ونى جەكە ۇكىمەت نەمەسە مەملەكەت باسشىسى عانا ىسكە اسىرۋى مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى, باعىت بار, سول باعىتتى قوعامدى جاڭاشا قۇرۋدا قولدانا ءبىلۋ – قاجەتتى نارسەنى كورە ءبىلۋ دەگەن ءسوز. ەلباسىنىڭ ۇلتتىق دامۋ ءۇشىن وسىنداي ناقتى جۇمىس جوسپارىن ۇسىنۋى حالىقتى العا سەرپىلىسپەن, سەنىممەن ءومىر سۇرۋگە جەتەلەيدى. بۇل تالقىلانىپ وتىرعان ۇلت جوسپارىنىڭ ءاربىر جولىندا ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىر. ونىڭ استارىندا مەملەكەت جاسامپازدىعى, ۇلت دامۋى مەن حالىقتىڭ رۋحاني, مادەني, بىلىمدىك جاعىنان ءوسۋى جاتىر. جوسپار جايدان-جاي قۇرىلا سالماعانى تۇسىنىكتى. مۇندا ەل جاعدايى, مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى, بىلىمدىك, عىلىمدىق, الەۋمەتتىك, مادەني, داۋلەتتىك, تابيعي قور فاكتورلارى تۇتاستاي ەسكەرىلگەن. ەلدى ويلاندىراتىن تۇيتكىلدەر جوسپار مازمۇنىنان تىس قالماعانىن قۇجاتتى تەرەڭ زەردەلەپ, سارالاۋ ارقىلى كوز جەتكىزۋگە بولادى. جوسپارعا ىلىككەن ءاربىر زاڭدىق قادام ەلدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىمەن ساي كەلەدى. ال تاريحي قۇجاتتىڭ باستى ماقساتى دا سول – حالىق, ەل ويىنان شىعا ءبىلۋ. ناقتىلاساق, ۇلت جوسپارى باعدارلاماسىنان تاۋەلسىز, ەركىن ءومىر سۇرەتىن مەملەكەتتىڭ جانە ونداعى قوعامنىڭ جاڭا كوزقاراستا ءومىر سۇرۋىنە ىقپال جاساپ, نەگىزىن جاساپ بەرۋ ماقساتىن تۇسىنەمىز. ۇلت جوسپارى 5 رەفورمالىق مازمۇندا بەلگىلەنىپ, سونىڭ ارقايسىندا اۋقىمدى ماسەلەلەر قوزعالادى. «مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ» 1-رەفورماسى ون بەس وزەكتى ماسەلەنى نەگىزگى نىساناعا الىپ, قازاقستانداعى لاۋازىمدىق قۇزىرەتتىلىك تانىمىن شەشۋدى كوزدەيدى. لاۋازىمدىق قۇزىرەتتىلىك ءۇشىن اتالعان قادامنىڭ ارقايسىسى ماڭىزدى, ونىڭ ىشىندە ناتيجە – ەڭبەكاقى; ناتيجە – تولەم; وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كوەففيتسيەنتى, ادەپ كودەكسى ساتىلارى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى لاۋازىمدىق جۇيەنى رەتتەۋدە نەگىزگى ولشەم بولىپ تابىلماق, ءارى كەز كەلگەن قىزمەتكەردىڭ كاسىبيلىگى مەن بىلىكتىلىگى جاعىنان لاۋازىمدىق قۇزىرەتتىلىگىنە ساي بولۋىن تالاپ ەتەدى. «زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» 2-رە­فور­ماسى ون توعىز باستى ولشەمدى بەلگىلەپ, زاڭدىق قۇزىرەتتىلىكتى ارتتىرۋ مەن سوعان وراي بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن وڭتايلاندىرىپ, قوعامدىق قاتىناستى قۇقىقتىق, زاڭدىق تۇرعىدان رەتتەۋدى وڭتايلاندىرۋعا جەتەلەيدى. «زاڭ ۇستەمدىگى» رەفورماسىندا 3 ساتىلى سوت تورەلىگى, حالىقارالىق زاڭگەرلىك كەڭەستىڭ قۇرىلۋ ماسەلەسى, قوعامدىق كەڭەس جۇيەسى; قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ كارتاسى; الەۋمەتتىك وڭالتۋ جۇيەسىنىڭ العا قويىلۋى حالىقتىڭ ومىرلىك تالابىمەن ساي كەلەدى. ءاربىر قوعام مۇشەسى قوعامداعى قارىم-قاتىناس, زاڭ ءبىلۋ قۇزىرەتتىلىگىن وسى ەكىنشى رەفورما ارقىلى كەڭەيتە الادى. «يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونومي­كالىق ءوسiم» 3-رەفورماسى ەلۋ ساتىلى ولشەمدى قامتىعان. اتالىپ وتىرعان رەفورمادا ادام كاپيتالى ساپاسى مەن 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋدىڭ كەزەڭدىك ەنگىزىلۋى, تابىستى مەكتەپتەردى ىنتالاندىرۋ; 10 الدىڭعى قاتارلى كوللەدج بەن 10 جوو-دا بىلىكتى كادر دايارلاۋ; «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت» تاجىريبەسىمەن جوو-ىنىڭ اكادەميالىق جانە باسقارۋشىلىق دەربەستىگىن كەزەڭ-كەزەڭمەن كەڭەيتۋ; ءبىلىم بەرۋدە جوعارى سىنىپ پەن جوو-دا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدىڭ كەزەڭدىك جۇيەسى ولشەمدىك قاعيداتتارىنىڭ دا ۇمىت قالماۋى كوڭىلدى جادىراتادى. مۇندا پەداگوگتار مەن عالىمدار ءۇشىن ماڭىزدىسى وقۋ, وقىتۋ, عىلىمي كادر, اعارتۋشىلىق, عىلىمي جۇمىس قۇزىرەتتىلىكتەرىنىڭ ارتۋى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, پەداگوگتار مەن عالىمدار بۇل قادامداردى ىسكە اسىرۋدا بىلگىرلىكتەرى مەن ىسكەرلىكتەرىن بارىنشا تانىتۋعا كىرىسەدى دە, بىلىمدىك, عىلىمدىق ايادا قۇزىرەتتىلىكتەرىن جۇرگىزە الادى. «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك» اتتى 4-رەفورماسىندا التى ساتىلىق ولشەم قاراستىرىلىپ, بىرلىك, ىنتىماقتاستىق, ۇلتتىق, بۇقارالىق اقپاراتتىق بايلانىس تالاپتارىن يگەرتۋ كوزدەلەدى. بۇدان ەل باسشىلارىنىڭ ۇلتتىق, تاتۋلىق پەن بىرلەستىك, ءتىل, ءسوز بوستاندىعى ءۇشىن قۇزىرەتتىلىكتى كەڭەيتۋگە جول سالىپ وتىرعانىن كورەمىز. 5-رەفورما «ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتىك قالىپتاستىرۋ» باعىتىنىڭ ماندىلىگى مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىسىن باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنىڭ; «اشىق ۇكىمەت» ماسەلەسىنىڭ; مەملەكەتتىك باسشىلار مەن جوو باسشىلارى ەسەبىنىڭ; مەملەكەتتىك پەن اكىمدىك جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستىڭ حالىق الدىندا ونلايندىق تۇرعىدا قويىلۋىمەن كورىنەدى. 5-رەفورمانى وقىپ, تارازىلاۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەسەپ بەرۋ قۇزىرەتتىلىگىندە بىلىكتىلىك جانە تالداۋ جاساي ءبىلۋ تالاپ ەتىلەتىنىن بايقايمىز. جالپى, تالقىلاۋعا ءتۇسىپ وتىرعان ۇلت جوسپارى باعدارلاماسى قازاقستان حالقىنا ءومىر ءسۇرۋ قۇزىرەتتىلىگىن جان-جاقتى يگەرتىپ, ادامزاتتىق, ۇلتتىق باعىت ۇستانۋىنا ىقپال جاسايدى. ىرىسگۇل شاقامان, پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.