قازاقتىڭ فيزيكا عىلىمىندا جاڭالىق اشىپ, ەرەسەن جەتىستىكتەرگە جەتكەندەر بىرەن-ساران. سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى دەپ جاقىندا دۇنيەدەن وزعان سوۆەت يساتاەۆتى ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. عالىمدى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ ءومىربايانىنا ءبىر مەزەت ۇڭىلەيىك.
سوۆەت يساتاي ۇلى قارقارالى قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتi بiتiرگەن سوڭ الماتىداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دiڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتiنە وقۋعا تۇسەدi. ستۋدەنت كەزiندە ءوزiنىڭ تابيعي العىرلىعى مەن بiلiمگە دەگەن قۇشتارلىعى ارقاسىندا سول كەزدە فاكۋلتەتتە جۇمىس iستەگەن, قازاقستاندا جىلۋ فيزيكاسى عىلىمىنىڭ نەگiزiن سالۋشى iرi عالىم ل.ا.ۆۋليستiڭ كوزiنە ءتۇسiپ, iلتيپاتىنا يە بولادى. عىلىمي جۇمىستارعا ارالاسا باستايدى. ۋنيۆەرسيتەتتi تامامداعاننان كەيiن قازمۋ-دiڭ كۇندiزگi اسپيرانتۋراسىندا قالدىرىلىپ, ل.ا.ۆۋليستiڭ جەتەكشىلiگiمەن 1959 جىلى ديسسەرتاتسيا قورعاپ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسiنە يە بولادى.
ول ءوزىن تۇلەتكەن ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتiندە اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, 1990 جىلى پروفەسسور اتاعىن الادى. 1969-1972 جىلدارى فيزيكا فاكۋلتەتiنiڭ دەكانى قىزمەتiن اتقاردى. فاكۋلتەتكە جەتەكشiلiك ەتكەن جىلدارى س.يساتاەۆ فيزيكا ماماندىعىنا تالانتتى قازاق جاستارىن تارتىپ, كوپتەگەن تۇلەكتەردi سول تۇستاعى وداقتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا جiبەرەدi. اسپيرانتۋرانى بiتiرگەن سوڭ ولار فاكۋلتەتتiڭ وقىتۋشىلىق جانە عىلىمي جۇمىستارىنا ارالاسۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى. فاكۋلتەتكە جۇمىسقا شاقىرىلعان سول كوپتەگەن وقىتۋشىلار مەن اسپيرانتتار قازiرگi كەزدە فيزيكا سالاسىنداعى جەتەكشi عالىمدار قاتارىندا. ولار ۇعا اكادەميكتەرi, پروفەسسورلار م.ءابدiلدين, ف.ءبايiمبەتوۆ, ش.ءسارسەمبينوۆ, ت.قوجامقۇلوۆ جانە باسقالار. عىلىمعا قاجەت ماماندار دايىنداۋعا دا كوپ كوڭىل ءبولدى. ونىڭ تiكەلەي جەتەكشiلiك ەتۋiمەن 25 اسپيرانت كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاسا, ولاردىڭ تورتەۋi بۇگiندە عىلىم دوكتورلارى.
عالىم تەوريالىق جانە قولدانبالى مەحانيكا بويىنشا بۇكiلوداقتىق حالىقارالىق سيمپوزيۋمداردا قۇندى عىلىمي باياندامالار جاساعان ەدى. ونىڭ ەكسپەريمەنتتiك زەرتتەۋلەرiنiڭ ناتيجەلەرi كوپتەگەن اۆتورلاردىڭ اەروديناميكا جانە جىلۋ-ماسسا الماسۋ سالاسىنداعى مونوگرافيالارى مەن وقۋلىقتارىنا ەندi.
س.يساتاەۆتىڭ 230-دان استام عىلىمي ەڭبەكتەرi جارىق كوردi. ونىڭ iشiندە «قيسىق سىزىقتى دەنەلەردىڭ اەروديناميكاسى مەن جىلۋ الماسۋى» مونوگرافياسى جانە 8 وقۋ-ادiستەمەلiك قۇرالىنىڭ ءجونى بولەك. «قازاقشا-ورىسشا جانە ورىسشا-قازاقشا تەرميندiك سوزدiكتىڭ» («راۋان باسپاسى», الماتى, 1999 ج.) اۆتورلىق ۇجىمىنىڭ جەتەكشiسi بولدى.
1980 جىلدارى سوۆەت يساتاي ۇلىنىڭ جەتەكشiلiگiمەن جاسالعان اسقىن دىبىستى اەروديناميكالىق قۇبىر بۇگىندە ستۋدەنتتەر مەن اسپيرانتتاردىڭ يگiلiگiندە. ول ءوز شاكiرتتەرiمەن بiرiگە وتىرىپ, كسرو-نىڭ كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەنگiزiلگەن تۋربۋلەنتتiك اعىستاردىڭ قۇرىلىمىن زەرتتەۋگە ارنالعان عاجايىپ اسپاپ – تەرموانەمومەترلiك جۇيەنi جاسادى. 30 جىلدان استام ۋاقىت ول زىمىراندىق-عارىشتىق تەحنيكانىڭ باس كونسترۋكتورى اكادەميك سەرگەي پاۆلوۆيچ كورولەۆتىڭ «پ/يا-ۆ8685» باس ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرىسىمەن قوماقتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن اتقاردى. بۇل زەرتتەۋلەر نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەتتiڭ بارلىق فاكۋلتەتتەرiن جانە الماتى قالاسى مەكەمەلەرiن سۇيىق ازوتپەن قامتاماسىز ەتەتiن كريوگەندiك زەرتحانا قۇرىلدى. وسى اتالعان زەرتحانا فاكۋلتەتتە جاڭا ماماندانۋ – «تومەنگى تەمپەراتۋرالى فيزيكاسى» كۋرسىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولدى.
وقىمىستى قىزىلوردا وبلىسىندا «قورقىت» تەمiرجول رازەزىنiڭ جانىندا 1979 جىلى سالىنعان قورقىت اتا ەسكەرتكiشiنە قويىلعان مۋزىكالىق قۇرىلعىنىڭ (جەلقوبىز) اۆتورى. ەسكەرتكىشتىڭ ءتورت بۇرىشىنا اەرودينميكالىق زاڭدىلىقپەن قيۋلاستىرا ءتورت جەلقوبىز ورناتىلعان. جەل سوققان كەزدە قورقىت اتانىڭ عاجايىپ كۇيلەرى ەسكەرتكىشتەن تالاي جەرگە دەيىن ەستىلىپ تۇرادى. بۇل ەندى تاڭعاجايىپ قۇبىلىس, بۇعان شەتەل عالىمدارى دا تاڭدايىن قاققان كورىنەدى.
ول ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ گيدروديناميكا, جالپى فيزيكا جانە جىلۋ فيزيكاسى كافەدراسىنىڭ ەكسپەريمەنتتiك بازاسىن ۇيىمداستىردى, سونىمەن قاتار, جالپى فيزيكالىق پراكتيكۋمنىڭ مولەكۋلالىق فيزيكا ءبولiمiنiڭ ۇستاحانالىق قوندىرعىلار توپتاماسىنىڭ دا اۆتورى. بۇل قوندىرعىلار ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-نiڭ ەكسپەريمەنتتىك-وندiرiستiك ورتالىعىندا كوبەيتiلiپ, رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارىنا جiبەرiلiپ وتىرادى. عالىم-ۇستاز ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-نiڭ جالپى فيزيكا كافەدراسىن 1979 جىلدان 1994 جىلعا دەيiن باسقاردى, ال 1994 جىلدان بەرى جىلۋ فيزيكاسى جانە مولەكۋلالىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشiسi قىزمەتiندە بولىپ, كەيىن قۇرمەتتى مەڭگەرۋشىسى اتاندى.
ول – تاماشا دارىسكەر ەدى. فيزيكا فاكۋلتەتiندە قازاق جانە ورىس تiلدەرiندە جالپى جانە ارنايى كۋرستاردى جۇرگiزدi. كوپ جىلدار بويى قازمۋ جانىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ بiلiكتiلiگiن كوتەرۋ ينستيتۋتىنا دا ءدارiس بەردi. ۇلاعاتتى ۇستاز, بىلىكتى مامان-فيزيك, عىلىمدا ءوز باعىتىن بەكىتكەن سابەڭ «ەرەن ەڭبەگi ءۇشiن», «ەڭبەك ارداگەرi», «جەڭىسكە – 50 جىل» مەدالدارىمەن, «كسرو-نىڭ جوعارى ءبىلىم ۇزدىگى» بەلگiسiمەن, قازكسر جوعارى جانە ورتا ارناۋلى بiلiم بەرۋ مينيسترلiگiنiڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالعان. ونىڭ ۇلى مۇحتار اكە جولىن قۋىپ, زاماناۋي فيزيكا سالاسىنداعى ۇلكەن مامان, عىلىم كانديداتى, اكەسى سالىپ كەتكەن سوقپاقپەن عىلىمنىڭ شىرقاۋ بيىكتەرىن الۋعا تالپىنۋدا.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, وسىناۋ بەلگىلى عالىم, داڭعايىر ۇستازدى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن ءوزى تۋعان قارقارالى وڭىرىندە, ءبىلىم الىپ قىزمەت ىستەگەن الماتى شاھارىندا وعان قۇرمەت كورسەتىلە بەرسە ەكەن دەگەن نيەتتەمىز.
باقىتجان توباياقوۆ,
ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى, مادەنيەت قايراتكەرى, ءا.بوكەيحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
استانا.
قازاقتىڭ فيزيكا عىلىمىندا جاڭالىق اشىپ, ەرەسەن جەتىستىكتەرگە جەتكەندەر بىرەن-ساران. سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى دەپ جاقىندا دۇنيەدەن وزعان سوۆەت يساتاەۆتى ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. عالىمدى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ ءومىربايانىنا ءبىر مەزەت ۇڭىلەيىك.
سوۆەت يساتاي ۇلى قارقارالى قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتi بiتiرگەن سوڭ الماتىداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دiڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتiنە وقۋعا تۇسەدi. ستۋدەنت كەزiندە ءوزiنىڭ تابيعي العىرلىعى مەن بiلiمگە دەگەن قۇشتارلىعى ارقاسىندا سول كەزدە فاكۋلتەتتە جۇمىس iستەگەن, قازاقستاندا جىلۋ فيزيكاسى عىلىمىنىڭ نەگiزiن سالۋشى iرi عالىم ل.ا.ۆۋليستiڭ كوزiنە ءتۇسiپ, iلتيپاتىنا يە بولادى. عىلىمي جۇمىستارعا ارالاسا باستايدى. ۋنيۆەرسيتەتتi تامامداعاننان كەيiن قازمۋ-دiڭ كۇندiزگi اسپيرانتۋراسىندا قالدىرىلىپ, ل.ا.ۆۋليستiڭ جەتەكشىلiگiمەن 1959 جىلى ديسسەرتاتسيا قورعاپ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسiنە يە بولادى.
ول ءوزىن تۇلەتكەن ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتiندە اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, 1990 جىلى پروفەسسور اتاعىن الادى. 1969-1972 جىلدارى فيزيكا فاكۋلتەتiنiڭ دەكانى قىزمەتiن اتقاردى. فاكۋلتەتكە جەتەكشiلiك ەتكەن جىلدارى س.يساتاەۆ فيزيكا ماماندىعىنا تالانتتى قازاق جاستارىن تارتىپ, كوپتەگەن تۇلەكتەردi سول تۇستاعى وداقتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا جiبەرەدi. اسپيرانتۋرانى بiتiرگەن سوڭ ولار فاكۋلتەتتiڭ وقىتۋشىلىق جانە عىلىمي جۇمىستارىنا ارالاسۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى. فاكۋلتەتكە جۇمىسقا شاقىرىلعان سول كوپتەگەن وقىتۋشىلار مەن اسپيرانتتار قازiرگi كەزدە فيزيكا سالاسىنداعى جەتەكشi عالىمدار قاتارىندا. ولار ۇعا اكادەميكتەرi, پروفەسسورلار م.ءابدiلدين, ف.ءبايiمبەتوۆ, ش.ءسارسەمبينوۆ, ت.قوجامقۇلوۆ جانە باسقالار. عىلىمعا قاجەت ماماندار دايىنداۋعا دا كوپ كوڭىل ءبولدى. ونىڭ تiكەلەي جەتەكشiلiك ەتۋiمەن 25 اسپيرانت كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاسا, ولاردىڭ تورتەۋi بۇگiندە عىلىم دوكتورلارى.
عالىم تەوريالىق جانە قولدانبالى مەحانيكا بويىنشا بۇكiلوداقتىق حالىقارالىق سيمپوزيۋمداردا قۇندى عىلىمي باياندامالار جاساعان ەدى. ونىڭ ەكسپەريمەنتتiك زەرتتەۋلەرiنiڭ ناتيجەلەرi كوپتەگەن اۆتورلاردىڭ اەروديناميكا جانە جىلۋ-ماسسا الماسۋ سالاسىنداعى مونوگرافيالارى مەن وقۋلىقتارىنا ەندi.
س.يساتاەۆتىڭ 230-دان استام عىلىمي ەڭبەكتەرi جارىق كوردi. ونىڭ iشiندە «قيسىق سىزىقتى دەنەلەردىڭ اەروديناميكاسى مەن جىلۋ الماسۋى» مونوگرافياسى جانە 8 وقۋ-ادiستەمەلiك قۇرالىنىڭ ءجونى بولەك. «قازاقشا-ورىسشا جانە ورىسشا-قازاقشا تەرميندiك سوزدiكتىڭ» («راۋان باسپاسى», الماتى, 1999 ج.) اۆتورلىق ۇجىمىنىڭ جەتەكشiسi بولدى.
1980 جىلدارى سوۆەت يساتاي ۇلىنىڭ جەتەكشiلiگiمەن جاسالعان اسقىن دىبىستى اەروديناميكالىق قۇبىر بۇگىندە ستۋدەنتتەر مەن اسپيرانتتاردىڭ يگiلiگiندە. ول ءوز شاكiرتتەرiمەن بiرiگە وتىرىپ, كسرو-نىڭ كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەنگiزiلگەن تۋربۋلەنتتiك اعىستاردىڭ قۇرىلىمىن زەرتتەۋگە ارنالعان عاجايىپ اسپاپ – تەرموانەمومەترلiك جۇيەنi جاسادى. 30 جىلدان استام ۋاقىت ول زىمىراندىق-عارىشتىق تەحنيكانىڭ باس كونسترۋكتورى اكادەميك سەرگەي پاۆلوۆيچ كورولەۆتىڭ «پ/يا-ۆ8685» باس ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرىسىمەن قوماقتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن اتقاردى. بۇل زەرتتەۋلەر نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەتتiڭ بارلىق فاكۋلتەتتەرiن جانە الماتى قالاسى مەكەمەلەرiن سۇيىق ازوتپەن قامتاماسىز ەتەتiن كريوگەندiك زەرتحانا قۇرىلدى. وسى اتالعان زەرتحانا فاكۋلتەتتە جاڭا ماماندانۋ – «تومەنگى تەمپەراتۋرالى فيزيكاسى» كۋرسىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولدى.
وقىمىستى قىزىلوردا وبلىسىندا «قورقىت» تەمiرجول رازەزىنiڭ جانىندا 1979 جىلى سالىنعان قورقىت اتا ەسكەرتكiشiنە قويىلعان مۋزىكالىق قۇرىلعىنىڭ (جەلقوبىز) اۆتورى. ەسكەرتكىشتىڭ ءتورت بۇرىشىنا اەرودينميكالىق زاڭدىلىقپەن قيۋلاستىرا ءتورت جەلقوبىز ورناتىلعان. جەل سوققان كەزدە قورقىت اتانىڭ عاجايىپ كۇيلەرى ەسكەرتكىشتەن تالاي جەرگە دەيىن ەستىلىپ تۇرادى. بۇل ەندى تاڭعاجايىپ قۇبىلىس, بۇعان شەتەل عالىمدارى دا تاڭدايىن قاققان كورىنەدى.
ول ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ گيدروديناميكا, جالپى فيزيكا جانە جىلۋ فيزيكاسى كافەدراسىنىڭ ەكسپەريمەنتتiك بازاسىن ۇيىمداستىردى, سونىمەن قاتار, جالپى فيزيكالىق پراكتيكۋمنىڭ مولەكۋلالىق فيزيكا ءبولiمiنiڭ ۇستاحانالىق قوندىرعىلار توپتاماسىنىڭ دا اۆتورى. بۇل قوندىرعىلار ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-نiڭ ەكسپەريمەنتتىك-وندiرiستiك ورتالىعىندا كوبەيتiلiپ, رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارىنا جiبەرiلiپ وتىرادى. عالىم-ۇستاز ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-نiڭ جالپى فيزيكا كافەدراسىن 1979 جىلدان 1994 جىلعا دەيiن باسقاردى, ال 1994 جىلدان بەرى جىلۋ فيزيكاسى جانە مولەكۋلالىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشiسi قىزمەتiندە بولىپ, كەيىن قۇرمەتتى مەڭگەرۋشىسى اتاندى.
ول – تاماشا دارىسكەر ەدى. فيزيكا فاكۋلتەتiندە قازاق جانە ورىس تiلدەرiندە جالپى جانە ارنايى كۋرستاردى جۇرگiزدi. كوپ جىلدار بويى قازمۋ جانىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ بiلiكتiلiگiن كوتەرۋ ينستيتۋتىنا دا ءدارiس بەردi. ۇلاعاتتى ۇستاز, بىلىكتى مامان-فيزيك, عىلىمدا ءوز باعىتىن بەكىتكەن سابەڭ «ەرەن ەڭبەگi ءۇشiن», «ەڭبەك ارداگەرi», «جەڭىسكە – 50 جىل» مەدالدارىمەن, «كسرو-نىڭ جوعارى ءبىلىم ۇزدىگى» بەلگiسiمەن, قازكسر جوعارى جانە ورتا ارناۋلى بiلiم بەرۋ مينيسترلiگiنiڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالعان. ونىڭ ۇلى مۇحتار اكە جولىن قۋىپ, زاماناۋي فيزيكا سالاسىنداعى ۇلكەن مامان, عىلىم كانديداتى, اكەسى سالىپ كەتكەن سوقپاقپەن عىلىمنىڭ شىرقاۋ بيىكتەرىن الۋعا تالپىنۋدا.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, وسىناۋ بەلگىلى عالىم, داڭعايىر ۇستازدى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن ءوزى تۋعان قارقارالى وڭىرىندە, ءبىلىم الىپ قىزمەت ىستەگەن الماتى شاھارىندا وعان قۇرمەت كورسەتىلە بەرسە ەكەن دەگەن نيەتتەمىز.
باقىتجان توباياقوۆ,
ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى, مادەنيەت قايراتكەرى, ءا.بوكەيحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
استانا.
سوڭعى جاڭالىقتار
قوعام • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
ەينشتەين ءوزىن «الاياق» سەزىنگەن بە؟
قوعام • كەشە
