حالقى قاستەرلەگەن شوقان

ش.ءۋاليحانوۆ تەك قازاق حالقىنىڭ ماقتانىش تۇتار پەرزەنتى عانا ەمەس, الەمدىك وركەنيەتتىڭ, ءتۇبى ءبىر ءتۇر­كى حالىقتارىنىڭ ۇلى تۇل­عاسى. شوقان­نىڭ ءاربىر ەڭبەگى ەڭ الدىمەن ءوز حالقىنىڭ تاريحىن جەتە زەرتتەۋدى كوزدەگەن. قازاقتاردىڭ شىعۋ تەگىن زەر­دەلەۋ – ەلىن شەكسىز سۇيگەن شوقان ءۇشىن عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدان عا­نا ەمەس, پراكتيكالىق تۇرعىدان دا ما­ڭىز­دى بولاتىن. كوشپەلى حالىقتار تاريحىن, ولاردىڭ شىعۋ تەگىن زەرتتەۋدەگى ءۋاليحانوۆتىڭ ۇستانىمى, ءوزىنىڭ پرو­گرەسشىلدىگى, تانىمدىق الەۋەتىنىڭ كەڭ­دىگى تۇرعىسىنان باتىس جانە ورىس عا­لىمدارىنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىنەن الدەقايدا العا كەتتى. ول ورتالىق ازيا­نىڭ قۇنارلى جايلاۋلارى مەن وزەن-سۋى مول ۇلان-بايتاق دالانىڭ ەرتەدەن جەكە-جەكە كوشپەلى ۇرپاقتاردىڭ سانسىز كوپ وردالارى مەكەن ەتكەنىن, قونىستارىن ۇنەمى اۋىستىرىپ, كوشپەلى سالت-داستۇرشە ءارتۇرلى اتاۋمەن, كەيبىرى ءوز ۇرپاعىنىڭ اتىمەن اتالىپ كەلگەندىگىن جازادى. شوقان قازاق دالاسىنداعى گەوگرافيالىق نىساندارعا, وزەن مەن كولدەرىنە, تاۋ مەن قىراتتارىنا, ساي-سالاسى مەن قويناۋلارىنا, ولاردىڭ تۇركى-قازاقى اتاۋ­لارىنا ۇڭىلەدى. قازاق جەرىن سول­تۇستىكتەن وڭتۇستىككە, شىعىستان باتىس­قا دەيىن كارتاعا ءتۇسىرىپ, وعان قازاق تىلىندە (اراب قارپىندە) تۇسىندىرمەلەر بەرەدى. سونىمەن ول بولاشاق ۇرپاققا ونىڭ ەتنوستىق تەرريتورياسى تۋرالى باعا جەتپەس تاريحي قۇجاتتار قالدىردى. قازاق حالقىنىڭ جەر-سۋىنىڭ ەجەلگى اتاۋ­لارى تۋرالى شوقان ەڭبەكتەرى – بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تەرريتوريالىق, ەتنوستىق تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى اسا ماڭىزدى تاريحي قۇجات ەكەنى ايعاق. « ۇلىلاردىڭ ۇلاعاتىن ۇمىتپاۋ – ەل بولامىز دەگەن حالىقتىڭ تاريح الدىنداعى پارىزى», – دەپ ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدىڭ ماڭگىلىگىنە جول سالعان تاريحشى, شىعىستانۋشى, گەوگراف, ەتنوگراف, ەكونوميست, فيلولوگ, ونەرتانۋشى ءارى «اسقان دانىشپان» شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قامشىنىڭ قىسقا سابىنداي ونەگەلى ءومىرىن, عىلىمي تانىمىن جاستارعا ۇلگى ەتۋ ءۇشىن شىمكەنت قالاسىنداعى وڭ­تۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەدا­گو­گيكالىق ينستيتۋتى گەوگرافيا كا­فە­دراسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كەڭ كو­لەمدى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ءتا­جى­ريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەن بولاتىن. ءبىر ايتارلىعى, كونفەرەنتسيا جۇمىسى تۇعىرلى ءۇش تىلدە – قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ءجۇرىپ, ءۇش سەكتسيانى قامتىدى. شىعىستانۋ الەمىندە «قۇيرىقتى جۇلدىزداي» جارق ەتىپ وتە شىققان, ءوز زامانىندا دۇنيەجۇزىلىك عىلىمعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ش. ءۋاليحانوۆتىڭ ءارتاراپتى, تەرەڭ مازمۇندى ەڭبەكتەرى, اسىل تۇلعاسى مەن جارقىن بەينەسى تاريحتىڭ ءار كەزەڭىندە جوعارى باعالانۋىنىڭ دالەلى كونفەرەنتسيا جۇمىسىندا كورىنىس تاپتى. «قازاقتىڭ جارىق جۇلدىزى» ات­تى جيناقتىڭ ءسۇيىنشى تارالىمى رەس­پۋبليكامىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنا جونەلتىلدى. عابيت مۇسىرەپوۆ: «شوقانى بار ەل – شوقتىعى بيىك ەل!» – دەپ باعا بەرگەن ەكەن. قازاق حالقىنىڭ «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلگەن جارىق جۇلدىزىن», ونىڭ ءومىر جولىن, وتانىن, ەلىن سۇيۋدەگى جانقيارلىق ەڭبەكتەرىن وسكەلەڭ ۇرپاققا دارىپتەپ, وسى ورايدا ءوز ماقساتىنا جەتكەن كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ, ۇلەس قوسقان شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزگە, بارشا عالىم-پروفەسسورلار مەن وقىتۋشى ۇستازدار قاۋىمىنا جانە ستۋدەنتتەرگە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. قىزبيبى نالميشوۆا, وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتى گەوگرافيا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى. شىمكەنت.