قايىم-قيامەت

ەستەلىك – وتكەن كۇننىڭ ەسەبى, بۇگىنگى كۇننىڭ – جاد ەنشىسى, ەرتەڭگى كۇننىڭ ەلەسى عانا ەمەس, ول ءبىر عۇمىردىڭ ماعىناسىن ەكشەۋ. ۇزىندى-قىسقالى عۇمىردا كىمنىڭ قادىرىن كىم بىلگەنىن قايدام, بىراق تا قايىم مۇحامەدحانوۆ سياقتى دەگدارلاردىڭ قادىرى كەتپەي, كەلەر كەلەشەكتە دە قايىرىلىپ ويعا ورالا بەرەتىنىنە سەنەمىن. عاسىرلىق تولايىمى اتالىپ وتىرعان قايىم انت مەزگىلىندە ماعجان باستاعان الاشتىڭ بار زيا­لىسىن اۋزىنا الىپ: «كوكباي, كوكباي! كوكبايعا يە بولىڭدار! تاعى قانداي سۇراقتارىڭ بار, بالالارىم؟ ەندەشە, مەن بولدىم. شارشادىم!» – دەپ سوزدەن قالعان ەكەن. شارشاسا – شارشاتقان دا شىعارمىز. مەن قايىم دەگداردىڭ قىزىعى مەن قيىندىعىن ءوزى كورگەن 88 جاسىنىڭ 27 جىلىنىڭ كۋاسى بولىپپىن». قاي قىزىعى تاتيدى سۇم ءومىردىڭ, جاقىندى – اراز, الىستى – جات قىلارعا», – دەپ اباي ايتقانىنداي, قايىمنىڭ قاي قىلىعى قوعامىنا جاقپاعانىن بىلگىسى كەلگەن ادام مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باسىنان كەشكەن بارلىق تاعدىر تاۋقىمەتىن ەسكە تۇسىرسە, جەتىپ جاتىر. ول – ابايدىڭ رۋحاني قورمالى, ماعجان مەن مۇحتاردىڭ رۋح جاساۋىلى, كوكبايدىڭ رۋح قاراۋىلى بولىپ ءومىر ءسۇردى. ەگەر ول سونداي جانكەشتى رۋحپەن ءومىر سۇرمەگەندە, ءبىز دە ونىڭ رۋحىنا وسىنشاما تاعزىم ەتپەس پە ەدىك, كىم ءبىلسىن. اباي مەن اۋەزوۆ ويعا ورالعاندا, قايىمنىڭ ەستەن شىقپايتىنى دا سوندىقتان. ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى, اباي شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگياسى, «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ تاريحي نە­گىز­دەرى مەن جازىلۋ تاريحى, جىراۋ­لاردىڭ شىعارمالارى مەن تاريحي ەپوستاردىڭ ءماتىن­دەرى قاقىنداعى زەرتتەۋلەرى قا­زاق ادەبيەتتانۋ مەن سىني پايىم­داۋلارىنداعى كلاسسيكالىق ۇلگى­دەگى التىن قورى بولىپ تابىلادى. ول ەڭبەكتەردىڭ قادىر-قاسيەتى ءاربىر كوزىقاراقتى زيالى قازاقققا تانىق تا قانىق. *   *   * قايىمنىڭ بار قازاقتىڭ ءوزى­نەن بۇرىنعى زيالىلارىنان ءبىر ەرەكشەلىگى, ول العاشقى قالا ينتەل­ليگەنتى, سول كەزدەگى ۇعىممەن ايتساق, قىر ومىرىنە قاتىسى جوق, كوشپەلى ومىردەن تىس, شاھار ورامدارىندا ەس ءبىلىپ, ەرجەتكەن تۇڭعىش «قاراتاياق» تولقىننىڭ باسى ەدى. سەمەيدىڭ تەكتىسىمەن دە, تەنتەگىمەن تەل ءوسىپ, قالاعا ءتان بار مىنەزدى بو­يىنا ءسىڭىرىپ ەرجەتتى, قالا زيا­لىسى بولىپ ءومىر ءسۇردى. كەشەگى قۇنانباي مەن اباي ءمىناجات ەتكەن ءتىنىباي مەشىتىنىڭ تۇبىندەگى مۇحامەدحاننىڭ كوك شاتىرلى ۇيىندە تۋدى. شاھاردىڭ قازاق, تاتار, ورىس, پولياك, ەستەك تەكتى بالالارىنا جاتسىنا سىڭىسكەن جوق, سولاردىڭ ىشىندەگى ەستى سوت­قارى, اقىلدى تەنتەگى, «كوشە كوسە­مى», مەشىت ءمۇريتى, گيمنازيا شاكىرتى, ۋچيليششە ۇلانى, ينستي­تۋت تۇلەگى جانە وقىتۋشىسى بولىپ ءومىر مايدانىنا الاڭسىز ارا­لاستى. شىندىعىن ايتايىن, مۇنى ەش اسىلىق دەمەڭىز, ول كەڭەس وكىمە­تىن قاشان قۇلاعانشا مويىن­دا­ماي ءومىر ءسۇردى. سەمەيدەگى «الاش­تىڭ مادەنيەت وتاۋى» اتان­عان مۇحا­­مەد­حاننىڭ شاتىرلى ۇيىنەن احمەت باي­تۇرسىنوۆ, ءالي­حان بوكەي­حانوۆ, مىرجاقىپ دۋلا­توۆ, حا­لەل عابباسوۆ, ءجۇسىپ­بەك ايما­­ۋىتوۆ, ماننەن تۇرعانباەۆ باستات­قان ەل اعالارى ۇنەمى ءدام تا­تىپ, سۇحبات قۇردى. شاكارىم, كوك­باي, يسا, امىرە, مۇحتار, ماع­جان, ءسابيت دونەنتاەۆ ول ءۇي­دىڭ ءوز ادا­مىنداي ەدى. بۇلاردىڭ ءىشىن­دە مۇحتار, امىرە, يسادان باسقا­لارىنىڭ بارلىعى دا حالىق جاۋى بولىپ ۇستالدى. ول سۇلتان­ماح­مۇت پەن ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن, «قورقىتتىڭ قوبىزىن», «باتىر باياندى», «مولىقباي باق­سىنى» وڭاشا وتىرىستاردا داۋىستاپ جاتقا ايتۋىنان باس تارت­قان ەمەس. سىبىرشىل سالپاڭ­قۇلاقتاردان سەس­كەنگەن ەمەس, سىبىسى شىقسا, سىباعاسىن بەرىپ تە الاتىن. ولار سون­دىقتان دا قايىمنان سەسكەنىپ ءجۇر­دى. كيىم كيىسى, پىكىر-پايىمى, ۇستا­نىمى, «جاسىنان ءتۇسىن بيلەپ, سىر بەر­مەۋى» بەكزاتتىقتى تانىتاتىن. ول ءۇشىن كلاسسيكالىق ءبىلىم مەن الاش يدەياسىنان باسقا ومىرلىك ماقسات بولعان ەمەس. بۇل ەكەۋىنە ءدال سەمەي شاھارىندا بۇرىن دا, كەيىن دە قازاق, تاتار, ورىس اراسىندا پۋشكين مەن ابايدى, تولستوي مەن شاكارىمدى, لەرمونتوۆ پەن سۇلتانماحمۇتتى, بلوك پەن ماعجاندى ءۇش تىلدە جارىستىرا تالدايتىن جاس وقىمىستى جوق ەدى. م.اۋەزوۆتى وقىتقان ي.گ.مالاحوۆ پەن پروفەسسور نەچاەۆتىڭ: «مۇحا­مەدحانوۆ جولداس سەمەيدەگى قازاق ينتەلليگەنتىنىڭ جۇلدىزى» – دەۋى دە سوندىقتان. بۇل قايسارلىق پەن «رىتسارلىق مىنەز» اكەسى ءبىرىنشى رەت ۇستالعان جيىرماسىنشى جىل­داردىڭ سوڭىندا, ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, «كەكتى نامىسقا» ۇلاسىپتى. قانداي قيىنشىلىقتى باسىنان كەشسە دە, سول ءۇشىن تۇرمەگە قامالسا دا, وسىناۋ حالىق كوسەمدەرى جونىندە ءبىر اۋىز قيانات ءسوز ايتپادى. 1977 جىلى قازان ايىندا قايىم اعاعا مەنى جەتەلەپ اكەلگەن دە ونىڭ وسى مىنەزى ەدى. وعان مىنا وقيعا تۇرتكى بولدى. جيىرما بەس جاستامىن. جىر جيناقتارىم شىقتى, العاشقى رومان-نوۆەللام دا قاعاز بەتىنە ءتۇسىپ جاتقان. بىراق, اباي, مۇحتار, الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى جينالعان دەرەكتەردىڭ ىعىنا قاراعاندا, شىعارماشىلىق جول ايرىعىندا تۇرعانىمدى ءبىلدىم. ويىمدى ۇلكەن كوركەم دۇنيە باۋ­راپ الدى. ۇستازىم ءارى اعامداي ەتەنە رىمعالي نۇرعاليەۆ: «ەندى قايتپا, قايىمعا جولىق», – دەدى. اقىليا تۇراعۇلقىزى تۋرالى «تۇڭعىش تۇلەۋ» اتتى ەستەلىك-سۇح­باتىم «لەنينشىل جاس» گازە­تى­نە جاريالانعان-دى. سونىڭ ءىشىن­دە: «الاشوردانىڭ قايراتكەرى تۇراعۇلدىڭ اتى اتالدى», – دەپ ءبىر اسا بەدەلدى لاۋازىم يەسى ورتالىق كوميتەتتى شۋلاتىپ, اقىرى گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ساعات اشىمباەۆقا تۇسىنىكتەمە جازدىرتىپ, ەسكەرتۋ بەرگىزىپ تىندى. ونىمەن قويماي, سول كەزدەگى «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ءا.مارحاباەۆقا مەنى جۇمىستان شىعارۋ تۋرالى نۇسقاۋ بەرگىزدى. باسىلىمدارعا جازىلۋ ءجۇرىپ جاتقان ناۋقان. ءابدىلحاميت ۇستازىمىز: «سەن سەمەيىڭە ىسساپارعا جونەل. سودان قىزىلجار ارقىلى ومبىڭا بار. اقىرى سۇرانىپ ءجۇرسىڭ. وعان دەيىن ءوزى دە تىنىشتالادى», – دەدى. بىردەن اباي مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى توكەن يبراگيموۆكە حابارلاسىپ, سەمەيگە تارتتىم. تاڭەرتەڭگى ساعات ون ءبىر مولشەرىندە ديرەكتوردىڭ كەڭسەسىنە قايىم اعا, ودان كەيىن شەجىرەشى, قىزىل ءتىلدىڭ شەشەنى, اقىن تاڭىربەرگەن امىرەنوۆ كەلدى. اڭگىمە ەكىنتىگە دەيىن ۇلاستى. ودان كەيىن ەسكى دوسىنان ءبو­لىپ الىپ, ەسكى سەمەيدىڭ تاريحي كوشە­لەرىن ارالاتىپ, مۇحتار قاقىندا مەن كۇتپەگەن توسىن وقيعالاردى ايتتى. ۇزاق اڭگىمە ۇزىلمەي, كاكەڭنىڭ ۇيىنە ىلەسە كەلدىم. «باعاناعى ماتەريال مىناۋ», دەپ سول جاقتاعى بولمەگە كىرىپ, قازاقى ساندىقتىڭ ۇستىنە جينالعان كورپەنىڭ ىشىنەن ءبىر كىتاپتى سۋىرىپ الدى. مەن دە ول بولمەگە سۇعىنىپ قالىپ ەم, بالاشا قىسىلىپ «ءجۇر, جۇرلەپ» ۇلكەن بولمەگە جەتەلەدى. قوناق توردە وتىرۋعا ءتيىس دەسەم كەرەك, ۇزىن ۇستەلدىڭ باسىنداعى ورىندىققا وتىرىپ ەدىم, ءتۇسى سۋىپ: «تۇر. بۇل – مۇحتاردىڭ ورنى. ودان باسقا ەشكىم وتىرمايدى», – دەگەنى. قاراما-قارسى ورىندىققا جايعاستىم. بوي جىلىنعان سوڭ: «تۇر. وتىر مۇندا. وسى ۇيگە كەلگەندەگى ەندىگى سەنىڭ ورنىڭ وسى», – دەدى مۇقاڭنىڭ ورنىن نۇسقاپ. كوزىمنەن جاس ىرشىپ كەتتى. ارينە, سۇيىنىشتەن. دوستىققا, ىنىلىككە, داستۇرگە دەگەن ماحابباتىنا, ادالدىعىنا, جان تازالىعىنا, قۇرمەتىنە ءسۇيىندىم. جانارىنا شىق تۇنىپ: «قارا شالدى ساعىندىم», دەپ اقىرىن عانا سىبىرلادى. ول وسى ءبىر اۋىز سوزبەن كوپ سىردى اڭعارتتى. قايىم اعانىڭ سول لەبى جۋساننىڭ قىشقىلتىم يىسىندەي اڭسارلى ءوزىمسىنۋى سانا اڭسارىن اشىپ جىبەردى. ەندى تىكەلەي ەستەلىككە كوشەمىن. قايىم مۇحامەدحانوۆ: «مۇحتار ءبىزدىڭ ۇيگە جيىرماسىنشى جىل­داردىڭ وزىندە ءجيى كەلەتىن قادىرلى قوناق ەدى. وتىز سەگىزىنشى جىلى جاز ايلارىندا سەمەي قالاسىنا كەلىپ, ەكى اي بويى ءبىزدىڭ ۇيدە جاتتى. سول جولى ونىڭ جان دۇنيەسىن جاقىن ءتۇسىندىم. ىنىلىگىم سىرلاستىققا اينالدى. اباي تۋرالى دەرەكتەردى ءبىر جولى ەمەس, ودان بۇرىن دا, بوزبالا شاعىنان تىرنەكتەپ جيىپ كەلەدى. بۇرىنعى ساپارلارىندا شىڭعىس ەلىنىڭ ادامدارىن, اقساقالدارىن سەمەيگە شاقىرىپ الىپ, سوندا ۇزاق اڭگىمەلەسەتىن. وندا جاس كەزىم بولسا دا قۇلاعىم تۇرىك جۇرەتىن. پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيمىن. ادەبيەت تاريحىنا دەن قويىپ, ولەڭ جازىپ جۇرگەن كەزىم. جانە شىڭعىستىڭ شەجىرە قارتتارىن جاقسى بىلەمىن. سول سەبەپشىلىك ەتتى مە, باۋىرىنا باۋراي تارتتى. ابايدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋى مەرەكەسى قارساڭىندا «اباي­دىڭ اقىندىق مەكتەبى» اتتى كان­دي­داتتىق تاقىرىپتى بەكىتتىرىپ بەردى. مەن ىسكە كىرىسىپ كەتتىم. الاي­دا, مۇنىڭ اششى سىباعاسى الدا ەكەنىن بىلمەپپىن. قازاقستان ك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1947 جىلعى «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى جۇمىسىنداعى ورەسكەل ساياسي قاتەلىكتەر تۋرالى» قاۋلىسىنا وراي اكادەميك ساقتاعان بايىشەۆتىڭ «پروفەسسور م.اۋەزوۆ وتكەندەگى قاتەلەرىنىڭ شىرماۋىندا» اتتى اشكەرەلەۋشى ماقالاسى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالاندى. سودان باس­تاپ جەتى جىل بويى قاۋىپ-قاتەرى جەلكەمىزدەن ءتوندى دە تۇردى. 1947 جىلى 2 تامىز كۇنى وسى گازەتتە جاريالانعان «سە­مەي ادەبيەتشىلەرى» دەپ اتالا­تىن ماقالا ماعان قۇرىلعان العاش­قى تۇزاق ەدى. ابايدىڭ اقىن­دىق مەكتەبى تۋرالى مەنىڭ جازعان­دارىما دۇرسە قويا بەرىپ, تىكەلەي ساياسي ايىپقا كوشەدى. وندا: «چەلكاشتى» اۋدارعان ادام, مەيلى, ابايدىڭ تۋىسى, جاقىنى بولسىن, ونداي ادامنىڭ ءبارى پروگرەسشىل, ابايدىڭ شاكىرتى بولا العان جوق. ابايدىڭ «چەلكاشتى» اۋدارعان «شاكىرتى» سوۆەت وكىمەتىنە, پارتيا­عا قارسى كۇرەسكەن, سوڭىنان اشكە­رەلەنگەن ادام. وبلىستىق گازەت بۇل ماقالادا ونىڭ اتىن بۇركە­مە­لەپ, اتاماي كىرگىزىپ, «پروگ­رەسشىل ەدى, شاكىرتى ەدى» دەپ بوسقا لاعىپ وتىر. ابايدىڭ ءبىر شاكىرتى ءارىپ اقىن دەيدى گازەت. ءارىپ پاتشا چينوۆنيكتەرىنىڭ, قازاق بايلارىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن اتىشۋلى ءتىلماش, ءومىر بويى ابايعا قارسى پىكىردە بولعان, ۇنەمى باقاستىقپەن وتكەن ادام… ابايدىڭ ەندى ءبىر شاكىرتى «ەڭلىك-كەبەك» پوەماسىن جازىپ ەدى دەيدى. بىراق ابايدىڭ بۇل «شاكىرتىنىڭ» اتىن گازەت ءدال ايتۋدان قايمىعىپ (؟) باسقا بىرەۋگە بۇرا سالىپتى. «ەكپىندى» گازەتى ونى قانشاما بۇركەگىسى كەلسە دە «ەڭلىك-كەبەك» پوەماسىن جازعان ادامدى ادەبيەتتەن ساۋاتى بار ادامنىڭ ءبارى بىلەدى. ول سوڭىنان قولىنا قارۋ الىپ, سوۆەت وكىمەتىنە قارسى كۇرەسكەن قاس دۇشپان!.. وبلىستىق گازەت وسىنى ابايدىڭ شاكىرتى ەدى, پروگرەسشىل ادام ەدى دەپ ساياسي ساۋاتسىزدىقتىڭ شەگىنە جەتىپ وتىر… ىشىندە ازيالىق, تۇرىكتىك باعىتتىڭ شەڭبەرىندە بولعان ادامدار دا بار. گازەت وسى «شاكىرتتەردىڭ» ءبارىن ساپقا قويىپ, «جاڭاشىل, پروگرەسشىل ادەبيەت وكىلدەرى» دەپ بارىنە ءبىر ات قويادى. مىنە, سەمەي «ادەبيەتشىلەرىنىڭ» ءبىرى ق.مۇحامەدحانوۆتىڭ قالامىنان شىققان جانە رەداكتسيانىڭ قا­بىل­داپ جاريالاعان «عىلىمي ماقا­لاسىنىڭ ءبىرى وسىنداي», – دەپ ءارى قاراي كەكەتىپ-مۇقاتا جونەلەدى. قويشى, سونىمەن 1951 جىلى 7 ءساۋىر كۇنى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى» دەگەن تاقىرىپتاعى ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم. كەڭەستىڭ توراعاسى م.ساۋرانباەۆ, وپپونەنتتەرى سيلچەنكو مەن اۋەزوۆ, تالقىلاۋعا قاتىسقاندار: ق.جۇماليەۆ, تاس­تان­بەكوۆ, س.نۇرىشەۆ, ە.بەك­ما­حانوۆ, س.امانجولوۆ, بالقاشەۆ, ۋسانوۆيچ, تۇرعامباەۆ, ب.سۇلەي­مەنوۆ, م.عابدۋللين, ت.ب. وپپو­نەنتتەردىڭ پىكىرىنەن سوڭ ءسوز العان ق.جۇماليەۆ: «قىزىق, ديسسەرتانت اۋەزوۆتىڭ بۇل قاتەلىگىن قاتتى سىناۋدىڭ ورنىنا ونىڭ جەتەگىندە كەتكەن. ال اۋەزوۆ جاس عالىمعا دۇرىس باعىت بەرۋدىڭ ورنىنا, عىلىمي كەڭەستىڭ الدىندا وعان عىلىمي دارەجە بەرۋدى ۇسىنادى... بۇل ديسسەرتاتسيا عىلىمعا قارسى ۇستانىمدا جازىلعان. مۇندا كەنەسارى قا­سىموۆتى اسپەتتەگەن اقىنداردىڭ شوعىرى توپتاستىرىلعان, ءپانتۇر­كيزمنىڭ, ءپانيسلاميزمنىڭ يدەيالارىن جاڭعىرتادى, ءوزىنىڭ كوزقاراسى جاعىنان حالىققا قارسى, جات اقىن­داردى اقتاۋعا تىرىسادى», – دەپ مەنى دە, جەتەكشىمدى دە, وپپو­نەنتەردى دە, كوكباي, ءارىپ, تۇرا­عۇلدى دا جەردەن الىپ, جەرگە سالدى. ال ايگىلى كەرازۋ س.نۇرىشەۆ: «اۋەزوۆ, اباي مەكتەبى دەگەنىمىز – بۇل نەگىزىنەن اراب-پارسى ادەبيەتىنىڭ ىقپالىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان شىعىستىق سوفىلىق مەكتەبى دەپ قارايدى», – دەپ سىڭارەزۋلەي جونەلدى. اقىرى م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى ەكىن­شى رەت مىنبەگە كوتەرىلىپ, ديسسەر­تاتسيانىڭ عىلىمي ءمانىن تۇسىندىرە كەلە: «سىزدەردى بۇل قىرقىلجىڭعا يتەرمەلەپ وتىرعان عىلىمي مۇددە ەمەس, 12 جىل بويى ادال جانە بايىپتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, بۇگىن عىلىمي كەڭەستىڭ الدىندا قورعاۋعا شىعىپ وتىرعان جاس عىلىمي قىزمەتكەردى مۇقاتۋ پيعىلى. ول ءسوزسىز العىر عىلىمي قىزمەتكەر, تالانتتى جانە ۇقىپتى زەرتتەۋشى. ونىڭ قاتەسى دە بار شىعار, بىراق ونى سىزدەر تۇزەتە بىلۋلەرىڭىز كە­رەك, ءبىزدىڭ پارتيالىق پرينتسيپ دەگەنىمىز قايدا, عىلىمنىڭ ءمۇد­دەسىنە وبەكتيۆتى تۇردە قا­رايتىن عىلىمي كوزقاراس قايدا؟ سىزدەر ابايدى شاكىرتتەرىنەن ءبولىپ تاس­تاعىلارىڭىز كەلە مە, سىزدەر ابايدا ەشقانداي شىعىستىق نىشان مەن قايشىلىق جوق دەيسىزدەر مە؟.. جوق, سىزدەردىڭ بۇل ارەكەتتەرىڭىز ەشقاشان دا جۇزەگە اسا قويماس! سىزدەردىڭ بۇل سىڭارەزۋلەۋلەرىڭىز عىلىمي ماسەلەنى, ديسسەرتاتسيانى تالقىلاۋدىڭ شەگىنەن شىعىپ بارادى. ءسىز ەكەۋىڭىز وسى ديسسەرتاتسياعا زيان كەلتىرۋ ارقىلى اۋەزوۆتى مۇ­قات­قىلارىڭىز كەلىپ, الدىن الا قامدانىپ كەلگەنسىزدەر, ال بۇل دەگەنىڭىز بارىپ تۇرعان جىكشىلدىك, ودان باسقا ەشتەڭە دە ەمەس!»,– دەپ ولاردىڭ بەتىن قايىردى. بۇدان كەيىن ابايتانۋ ءىلىمى مەن ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى ماسەلەسى جازۋشىلار وداعىنىڭ پارتيا ۇيىمى مەن قالالىق پارتيا ۇيىمىنىڭ 1951 جىلعى 13 ماۋ­- سىم كۇنگى بىرىككەن ماجىلىسىندە جانە 20 ماۋسىم كۇنگى عىلىم اكادەمياسى مەن جازۋشىلار وداعى بىرىگىپ وتكىزگەن جينالىستا شۇعىل دا شوگەل تالقىلاندى. سوندا اۋەزوۆ: «بىراق سىلەيتىپ (وحايۆانيا) سالۋ تۇرعىسىنان بولىپ جۇرمەسىن»,– دەپ رەپليكا تاستاپتى. جازۋشىنىڭ شىدامسىزدىق كورسەتۋى تەگىن ەمەس ەدى. وسىنىڭ الدىنداعى كەنەسارى تۋرالى تال­قىدا قازىرگى جينالىس جۇرگىزۋ­شى­نىڭ ءوزى ەسكەرتىپ وتكەندەي, الاڭى مول پىكىر ۇسىنعان بولاتىن. وندا ق.جارماعامبەتوۆ: «ديسسەرتاتسيا قورعاۋشى ق.مۇ­حا­­­­مەد­­حانوۆ اباي مەكتەبىنىڭ ءشا­كىرت­­­­تە­­رىنە بالالارىنىڭ ءىشى­نەن اقىل­­باي مەن ماعاۋيانى, دوس­تا­­رى­نىڭ ىشىنەن كوكباي مەن ءارىپ­تى, تاعى باسقالاردى قوسا­دى. وسى شاكىرتتەردىڭ شىعار­ما­شى­لى­عىن تالداي كەلە ديسسەرتا­تسيا اۆتورى: «اباي ۇنەمى ولارعا تاقىرىپ ۇسىنىپ وتىردى, شىعار­ماشىلىعىنا كۇندەلىكتى كومەك كورسەتىپ وتىردى», دەيدى. مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ ارقايسىمىز وسى كۇن­گە دەيىن ءنار الىپ جۇرگەن بۇكىل قازاق ادەبيەتى كلاسسيگىنىڭ شاكىرت­تەرىنىڭ قاتارىنان بالالارى مەن ءدىندار-رەاكتسيونەرلەردى الىپ تاس­تاساق, ودان ونىڭ بەدەلى كەمىمەيدى», – دەدى. س.نۇرىشەۆ ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى دەگەن ماركستىك, لەنيندىك, ستاليندىك ىلىمگە قارسى تاس-تالقانى شىعارىلىپ تالقاندالعان قىلمىستىق تۇجىرىمدامانىڭ تامىرىن ماڭگىلىككە وتاپ تاستاۋىمىز كەرەك. ونى قازىر حالىق جاۋى رەتىندە اشكەرەلەنىپ, عىلىمي دارە­جەسى الىنىپ تاستالعان قايىم مۇحامەدحانوۆ سياقتى شاكىرت­تەرى ارقىلى وتكىزىپ جىبەرۋگە تى­رىس­قان. ءسويتىپ, قوعامدىق ويدى اداستىرعاناباي مۇراجايىنا جال­عان دەرەكتەر مەن مۇراعاتتار جيناۋ ارقىلى حالىق جاۋلارىنىڭ يدەياسىن ناسيحاتتاعان دەگەن ماز­مۇندا ايىپ تاقتى. ق.جۇماليەۆ: «مۇحامەدحانوۆ­تىڭ ديس­سەرتاتسياسىندا… ءبىرىنشى وپپونەنت رەتىندە اۋەزوۆ ءسوز الدى, ول بۇل جۇمىستى وتە ماقتاپ, اسپانعا كوتەردى. مەن بۇل ديسسەرتاتسيانى بىزگە جات ۇلتشىل, پانيسلاميستىك يدەيانى كوپە-كورىنەۋ وتكىزىپ جىبەرۋ دەپ ەسەپتەيمىن. نەگە؟ بىرىنشىدەن, ابايدىڭ شاكىرتى رەتىندە تۇراعۇلدى ۇسىنادى, ال ول بولسا كەزىندە حالىق جاۋى رەتىندە قازاقستان تەرريتورياسىنان قۋىل­عان بولاتىن. ديسسەرتانتتىڭ پىكى­رى بو­يىنشا ابايدىڭ ەكىنشى ءشا­كىرتى – كوللەكتيۆتەندىرۋگە قار­سى شىعىپ, شىڭعىستاۋدا قارۋ­لى باندىلار كوتەرىلىسىن باسقا­رىپ جۇرگەندە قىزىل ارميا ءبولىم­دەرىمەن اتىس كەزىندە ولگەن شاكا­رىم قۇدايبەرديەۆ ەكەن. مۇحامەد­حانوۆ ابايدىڭ ەڭ جاقىن دوسى جانە تالانتتى شاكىرتى – اسا ءىرى ءدىن وكىلى, ءىرى فەودال, ورىس­تاردى, وزبەكتەردى, قىرعىزداردى جانە قازاقتاردى قىرعان, بۇگىن پارتيا مەن كەڭەس بۇقاراسى اشكەرەلەپ وتىرعان كەنەسارى مەن ناۋرىزباي تۋرالى داستان جازعان كوكباي ەدى, دەپ ەسەپتەيدى. داستاندا ناۋرىز­باي كىمدى ولتىرەدى؟ ورىستاردى. كىمنىڭ قالاسىن ورتكە ورايدى؟ ورىستاردىڭ. كوكباي كەنەسارىنى نەگە ماداقتايدى؟ ءبىر جولدا 99 وزبەكتى ولتىرگەنى ءۇشىن. قاسى­موۆ­تاردى اقىن نە ءۇشىن ماقتايدى؟ قىرعىز بەن قازاق ەلىنىڭ بەيبىت تۇرعىندارىن قاتىگەزدىكپەن اياۋسىز قىرعانى ءۇشىن». مىنە, اۋەزوۆ كىمدى ابايدىڭ شاكىرتى, دوسى, حالىق اقىنى دەپ ەسەپتەيدى. اۋەزوۆتىڭ وسى پىكىرىمەن كەلىسەمىز بە؟ جوق, ەشقاشان دا. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, مۇحامەدحانوۆتىڭ ەڭبەگى تۋرا­لى پىكىرىندە ديسسەرتانتتىڭ: ابايدى گاسپيرينسكيدىڭ, اۋعانيدىڭ, عابدۋ­كۋدىڭ جانە باسقا دا تازا پا­نيس­­لا­ميستەردىڭ يدەيالىق جالعاس­تىرۋ­شىسى رەتىندە كورسەتكەن پان­تۇركىستىك, پانيسلاميستىك ماقا­لاسىنا جاساعان سىلتەمەسىمەن ىمى­­رالاستىق ءبىلدىردى... «الاش­وردا­نىڭ» كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى جۇما­باەۆتىڭ شىعارماسىنان ءۇزىندى كەل­تىرگەن. بۇل اۋەزوۆ ءۇشىن ماسقارا جاعداي». س.مۇقانوۆ «ەڭلىك-كەبەك» ەشقايدا ساقتالماي, تەك, مۇحا­مەدحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇحتار­دىڭ سەمەيدەگى ارحيۆىنەن تابى­لىپتى-مىس. ول نە قىلعان ارحيۆ؟ جانە ول ءارحيۆتى 1934 جىلعى ماقا­لاسىنا دەيىن اۋەزوۆ جولداستىڭ ءوزى نەگە بىلمەگەن؟!. ودان بۇرىنعى ماقالالارىندا نەگە اتاماعان؟!. بۇنداي ءبانديتتىڭ شىعارمالارىن ءبىز تالقىلاپ جاتپايمىز. ەكىنشى – تۇراعۇل. جاقسى كورەتىندەردىڭ ەركەلەتىپ قويعان اتى – تۇراش. ابايدان تۋعان بالا بولعانىمەن, بۇل دا سوۆەت قوعامىنا جات, جاۋ كىسى. ول دا «الاشوردا» پارتياسىنىڭ ارداقتى ادامىنىڭ ءبىرى بولىپ, «سارىارقا» گازەتىنە cوۆەت وكىمەتىن جامانداپ ماقالا جازعان. 1928 جىلى cوۆەت وكىمەتىنىڭ ەرەكشە دەكرەتىمەن, قازاقتىڭ بەس ءجۇز باي-فەودالدارىنىڭ مال-م ۇلىكتەرى كون­فيسكاتسياعا الىنعاندا, تۇراعۇل دا سول تىزىمدە بولعان. وسىنداي جولدا ولگەن ادامدى دا 1951 جىلعا دەيىن اۋەزوۆ جولداستىڭ, ونى قۋاتتاپ جيرەنشين, مۇحامەدحانوۆ جولداستاردىڭ دارىپتەۋىنە قايران قالامىز!». بۇدان ءارى شەشەندەردىڭ ءسوز­دەرىن كەلتىرىپ جاتپايمىز. تىكەلەي جاۋاپقا جۇگىنەمىز. م.اۋەزوۆ: «ەندى اباي مەكتەبى مەن ونىڭ شاكىرتتەرى تۋرالى ءما­سەلەگە توقتالايىن. توقتالا وتىرىپ: بايانداماشى بۇل ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە دۇرىس قويا المادى, ياعني بايانداماشى مۇحامەدحانوۆتىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا قور­عاعان ديسسەرتاتسياسى كەزىن­دەگى جانىعۋ مەن داڭعازانى قاي­تا­لاي جاڭعىرتۋعا تىرىسقانىن مالىمدەيمىن. ايتپەسە, الپىس جىل ءومىر سۇرگەن ابايدىڭ ءوز ورتا­سىن قالىپتاستىرعانىنا كۇمان­دانۋعا بولا ما؟ مەنىڭشە, بۇعان كۇماندانۋعا بولمايدى». عىلىمدا ءىزى دە, ەڭبەگى دە, اتى دا قالماعان س.نۇرىشەۆ سياقتى قارا سۇيەل جاندار اۋەزوۆتىڭ سو­ڭىنا شىراق الىپ ءتۇسىپ, بارلىق جالانى ءۇيىپ-توگىپ: «…جوعارىدا كەلتىرىلگەن ءدا­لەل­دەر م.اۋەزوۆتىڭ ادەبيەت­تا­نۋ­شى رەتىندەگى ۇسقىنىن تو­لىق اشكەرەلەپ بەرەدى, بۇل ونىڭ 30 جىل بويى ادەبيەتتانۋ سالا­سىن­داعى ارەكەتىنىڭ ساياسي قاتەلىكتەر مەن بۇرمالاۋشىلىقتان قۇرالا­تىندىعىن كورسەتەدى… ءوزىنىڭ قاس­تاندىق يدەيالىق پوزيتسياسىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن م.اۋەزوۆ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا ءوزىنىڭ عىلىمعا قارسى «كونتسەپتسيا­سىن» سىڭىرۋگە تىرىس­تى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ول «اباي­دىڭ ادەبي مەكتەبى» تۋرالى ق.مۇ­حا­­مەد­حانوۆتىڭ ديسسەرتاتسيا­سىن سون­داي ۇقىپتىلىقپەن دايىن­دادى, مۇن­دا اۋەزوۆتىڭ وتكەندەگى قاتەلىكتەرى مەن قاساقانا بۇرمالاۋشىلىق كوزقاراستارى تۇجىرىمدى تۇردە تۇيىندەلىپ بەرىلگەن. ديسسەرتاتسيا اشىق جانە بۇركەمەلەنىپ بەرىلگەن انتيماركسيستىك ماتەريالدارعا سىقاپ تۇرعان بولىپ شىقتى. الايدا بۇل جولى اۋەزوۆتىڭ جولى بولمادى. مۇحامەدحانوۆقا عىلىمي دارەجە بەرۋى تۋرالى شەشىم قا­بىلداعان عىلىمي كەڭەستىڭ ۇيعا­رىمى بويىنشا ونىڭ يەسى حالىق جاۋى رەتىندە اشكەرەلەندى. وسى ديسسەرتاتسيانىڭ تاريحي توڭىرەگىندە ۇستانعان اۋەزوۆتىڭ پوزيتسياسى ونىڭ بەت-بەينەسىن اشىپ بەردى. ول مۇن­داي زياندى جۇمىستىڭ يدەيا­لىق شابىتتاندىرۋشىسى مەن جەتەكشىسى عانا بولىپ سويلەگەن جوق, ونىڭ ناعىز قورعاۋشىسى دا بولدى. م.اۋەزوۆ ديسسەرتانتتىڭ ءارى جەتەكشىسى, ءارى وپپونەنتى ءمىن­دەتىن بىردەي اتقاردى. ول ونى (ق. مۇحامەدحانوۆتى – ت. ج.) ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ سەكتورىندا دا, ينستيتۋتتىڭ عىلىمي كەڭەسىندە دە جانە قاز سسر عى­لىم اكادەمياسىنىڭ قوعامدىق عىلىمدار بولىمشەسىنىڭ بىرىككەن عىلىمي كەڭەسىندە ديسسەرتاتسيا قور­عاعان كەزىندە دە جاقتاپ سويلەدى. مىنە, بۇل م.اۋەزوۆتىڭ ءدال وسى جاۋ­لىق پيعىلداعى ديسسەرتاتسيانى دايىن­داعانىندا جانە ونى سۇيرەپ الىپ شىققاندىعىندا ونىڭ جەكە باسىنىڭ اسا مۇددەلى بولعاندىعىن ايتپاي-اق بايقاتادى. م.اۋەزوۆ تەك قانا اسا اۋىر قاتەلىكتەرى مەن ءبۇل­دىرۋشىلىگى ءۇشىن عانا ايىپتى ەمەس, سونىمەن قاتار, ءدال وسى پيعىلىنىڭ ناسيحاتشىسى بولعاندىعى ءۇشىن دە ايىپتى. ويتكەنى, ول ءوزىنىڭ اينالاسىنا ىلعي دا يدەيالىق تۇرعىدان تۇراق­سىز, سايا­سي كوزقاراسى سوقىر ادامداردى توپتاستىرىپ كەلدى جانە قازىر دە توپتاستىرىپ ءجۇر», – دەپ ورشەلەنە ورەكپىدى. ال قاجىم جۇماليەۆ ديسسەر­تاتسيانىڭ قورعالۋ كەزىندە: «اباي­دىڭ اقىندىق مەكتەبى دەگەن جوق. ول اۋەزوۆتىڭ ايتقانى. ق.مۇ­حا­مەدحانوۆتىڭ جازعانى ساندىراق. ارانداتۋشى حالىق جاۋى رەتىندە اشكەرەلەنسىن – ء(بىز ستەنوگراممانى جۇمسارتىپ كەلتىرىپ وتىرمىز)», – دەپ ەكى رەت قاتارىنان ۇكىم شىعاردى. ق.جۇماليەۆ پەن س.نۇرىشەۆتىڭ پىكىرلەرىنەن قايىمنىڭ سەسكەن­- ب­ەۋىن وتىنگەن پروفەسسور ۋسانوۆيچ: «جاس عالىم, بۇل ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدەگى ەڭ جاۋاپتى دا, باقىتتى ءسات. كۇن­دەردىڭ كۇنىندە ونداعان عىلىم كانديداتىن دايىنداعان قارتاڭ تارت­قان عالىمنىڭ بۇل ءسوزىن ەسىڭىز­گە الىپ جۇرگەيسىز, مەن ءسىزدىڭ ديس­سەرتاتسياڭىزبەن تانىسىپ شىعىپ, مىناداي ءجون سىلتەيمىن: زەرتتەۋىڭىز وتە قۇندى, عىلىمعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولىپ تابىلادى. تەك جاسىماڭىز, قايتپاڭىز», – دەپ قورعاۋ ۇستىندە باتاسىن بەردى. قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى مەن قازاقستان جازۋشىلار ودا­عى­نىڭ پرەزيديۋمى ارنايى قاۋلى قابىلداپ: «1951 جىل كوكەكتە قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ گۋمانيتارلىق بىرىككەن عىلىمي كەڭەسى ق.مۇحامەدحانوۆتىڭ «اباي­دىڭ ادەبي مەكتەبى تۋرالى» دەگەن ساياسي زياندى ديسسەرتاتسياسىن قابىلداپ, ونى قورعاۋدى جۇزەگە اسىردى. بۇل ديسسەرتاتسيا­دا سوۆەت وكىمەتى داۋىرىنە دەيىن ءومىر ءسۇرىپ, ونىڭ باس جاۋلارىنا اينالعان بۋر­جۋازياشىل-ۇلتشىلدار دا ­اباي­­دىڭ «شاكىرتتەرى» دەپ ما­داق­­تالادى», – دەپ باعالانىپ, قايىمنىڭ عىلىم كانديداتى اتاعى الىنىپ تاستالدى. 1951 جىلى 11 جەلتوقساندا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنەن شىعارىلىپ, ءىسى تەرگەۋگە بەرىلدى. *   *   * مىنە, قايىم مۇحامەدحانوۆ الماتىعا سىيماي كەتىپ بارادى. قۇشاعىمىزدى ايقارا اشىپ قارسى الىپ ەك, ەندى باسىمىزدى تومەن سالىپ سەمەيگە شىعارىپ سالىپ تۇرمىز. قولدان كەلەر قاي­ران جوق. ۇيرەنگەن ۇياسىنا ۇشىپ بارا جاتقان كارى قىران سياقتى. كورىسكەنشە! تەك سالا­ۋات رە­تىندە ايتارىم, اكىمدەردەن كوڭىل قالعان زامان عوي. سەمەيدەگى قوس وقۋ ورنىنىڭ رەكتورلارى – شاكىرتتەرىڭىز عوي. اراب ءسىلام ۇلى ەسپەمبەت پەن ەرلان ءباتتاش ۇلى سىدىق ەكەۋى ءبىلىمىڭىزدى دۇرىس پايدالانار, ابايدىڭ قارا شاڭىراعى – اباي مۇراجايىنىڭ باس ديرەكتورى توكەن يبراگيموۆتىڭ ۇنەمى قاپەرىندە بولارسىز, – دەپ امانات ەتەمىن. «الماتىنىڭ مەنمەندىگىن كەشىرىڭىز, قايىم اعا!» ءيا, وسىلاي بولعانى راس ەدى. ءدال قازىر وسىناۋ جالعان تى­نىش­تىقتان ۇشىقتاپ وياتاتىن, بوي­كۇيەز تارتقان ءتاندى تىتىركەندىرەتىن ءبىر جاسىن وتى كەرەك. رۋحانياتتى ماڭگىلىك ولتىرمەيتىن ءابىلحايات سۋىنان – «جاسىننىڭ تۇنىعىنان قانىپ ىشكەن» ءور رۋحتى تۇلعالار ارامىزدا بار. سونىڭ ءبىرى – اتى ادەبيەتتىڭ عانا ەمەس, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحىندا قالاتىن قايسار عالىم – قايىم مۇحامەدحانوۆ. تۇرسىن جۇرتباي, جازۋشى.