قازاناتتى ىزدەگەن ازامات

تۇلپار تەكتەس اسىلدارى­مىزدىڭ ءبىرى اسقار سۇلەي­مە­نوۆتىڭ «باسقا حالىق مايمىلدان جارالسا جارالعان شىعار, ال ءبىزدىڭ قازاق جىلقىدان جا­رال­عان» دەگەن ءسوزى قاناتتى قاعي­داعا اينالىپ كەتتى. دۋالى اۋىزدىڭ حالقىمىزعا ءتان اسىل قاسيەتتەردى, تەكتىلىكتى, شىنى­دان قاراعانداي شىنايى شىندىقتى ءبىر اۋىز سوزگە ءتۇيىپ جىبەرگەنى ايىزىڭدى قاندىرادى. وسى ءبىر اۋىز ءسوز كوزى قاراقتى ادامعا قازاقتىڭ بۇكىل ءومىرى – ىشەر اسى دا, اۋىرسا ءدارۋى دە, شولدەسە سۋسىنى, مىنەر كولىگى دە جىلقى بولعانىن مەڭزەيدى. بىراق زامانالار بەلەسىندە, ۋاقىتتىڭ داۋىلىندا حالقىمىز جىلقىنىڭ ەرگە قانات, باتىرعا قولعانات بولعان قازانات سەكىلدى اسىل تۇ­قىم­دارىن جوعالتىپ الدى. جىل­قى جايىنداعى ماسەلە شاش ەتەك­تەن ەدى. جالپى, ەلىمىزدەگى جىلقى ت ۇلىگىنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداپ, بارىن وزگەگە پاش ەتىپ جۇرگەن ساناۋلى عالىمداردىڭ ءبىرى – ءنابيدوللا كيكەباەۆ. قازاقتىڭ قاي ۇلى دا قاز تۇرىسىمەن شىبىقتى ات قىپ ءمىنىپ وينادى, تايعا مىنسە اتاسى ەرجەتتى دەپ قۋاندى, ال بوزبالا شاعىندا ات جالىن تارتىپ ءمىندى. ءنابيدوللا اقان ۇلىنىڭ دا بارلىق ءومىرى جىلقى جالىنا بايلانعانداي اسەر بەرەدى. قازاقستانداعى ەرتەدەن تاريحى مەن ءداستۇرى بار اتاقتى جىلقى زاۋىتتارىنىڭ ءبىرى الماتى وبلىسىنداعى دەگەرەس جىلقى زاۋىتى ورنالاسقان اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن ءنابيدوللا بالا كەزىنەن نەبىر سايگ ۇلىكتەردى كورىپ ءوستى. اۋىلداعى ۇلكەننىڭ دە, كىشىنىڭ دە جىلقى جايلى قىزىنىپ ايتقان اڭگىمەسىن تىڭداۋدان جالىقپايتىن. ساباقتا وتىرعان قارا بالانىڭ ويى شىعانداپ, قىرداعى جىلقى ۇيىرىنە كەتىپ قالۋشى ەدى. اۋىلدا كىمدە قانداي بيە, قانداي ق ۇلىن, قانداي ءۇيىر بار ەكەنىن كىشكەنتاي كەزىنەن كوزىن جۇمىپ ايتار ەدى. ورىس سىنىبىندا ءبىلىم العانىمەن بويىنان قازاقى بوياۋدىڭ كەمىمەۋى, ءوز حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءوسۋى ءنابيدوللا اقان ۇلىنىڭ جىلقىعا دەگەن ەرەكشە قۇمارلىعىنان, بالاپان قانات بالانىڭ «ۇيادا كورگەنىن الىپ ۇشۋىنان» بولار. مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن بوزبالانى ارعى­ماق-ارمان جەتەلەپ, الماتى مال­­­- دارىگەرلىك-زووتەحنيكالىق ينس­­تيتۋتىنا اكەلگەن. جوعارى وقۋ ور­نىن قىزىل ديپلوممەن ءبى­تىر­دى. قازىر ويلاپ وتىرسا, ءبىلىم ورداسىنداعى وقۋ جۇيەسى مىقتى, ءتارتىپ قاتاڭ, پروفەسسورلار قۇرامى وتە بىلىكتى ەكەن. ۇستازدارى ىنتالى ستۋدەنتتەردى عىلىمعا بەيىمدەيتىن. ءنابيدوللا كيكەباەۆ وزگە كۋرستاستارىنان زەرەكتىگىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن, عىلىمعا قۇشتارلىعىمەن ەرەك­شەلەنەتىن. ستۋدەنتتەردىڭ عىلى­مي كونفەرەنتسيالارىندا تە­رەڭ ىزدەنىستەرمەن جازىلعان «دنك», «گەنەتيكالىق كود», «ترانس­فەرريننىڭ جانە جانۋارلار قانىنداعى گەموگلوبيننىڭ ءپوليمورفيزمى» جانە تاعى باسقا دا كۇردەلى تاقىرىپقا جاساعان باياندامالاردان ۇستازدارى ءنابيدوللا اقان ۇلىنىڭ عىلىمعا دەگەن تاباندى تالپىنىسىن تانىعانداي ەدى. عىلىمنىڭ جولى جەڭىل ەمەس ەكەنىن, ماڭداي تەر بۇرشاقتاپ اقپاسا عىلىمنىڭ قيا جولىمەن ەكىنىڭ ءبىرى جۇرە بەرە المايتىنىن ءتۇسىندى. بىراق ول جىلقى جولىندا عىلىمنىڭ قانداي قيىندىعىنا دا توزۋگە دايار بولاتىن. كەڭەس وداعى كەزىندە جىلقى ت ۇلىگىن زەرتتەۋ ورتالىعى رەسەيدىڭ ريازان قالاسى ەدى, وسىنداعى بۇكىلوداقتىق جىلقى شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ داڭقى جەر جاراتىن. ءنابيدوللا كيكەباەۆ وسى ينستيتۋتتا قازاق جىلقىسىنا ارنالعان العاشقى ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. عالىمدار ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستىڭ عى­لىمي تەرەڭدىگىن ءادىل باعالادى. وندا جاس عالىم جىلقىنىڭ بۇل­شىق ەتى مەن سۇيەكتەرىنىڭ ق ۇلىن كەزىنەن باستاپ, 3 جاسقا دەيىنگى ديناميكاسىن انىقتاپ, ونىڭ ءوسۋ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەگەن بولاتىن. وتكەن عاسىردىڭ اياق جاعىنا قاراي قازاقستاندا جىلقىنىڭ ەت-ءسۇت باعىتىنداعى مۇعالجار جاڭا تۇقىمى پايدا بولدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جىل ون ەكى اي دالادا تەبىندەيتىن, ەتتى توگىپ بەرەتىن, اسا كۇتىمدى كەرەك ەتپەيتىن, ونىمدىلىگى وتە جوعارى مۇعالجار جىلقىسىنىڭ, ونىڭ سارىارقا جەلىسىنىڭ دۇنيە جۇزىندە بالاماسى جوق. ونىڭ سالماعى 600 كيلوعا دەيىن تارتادى, ءدامى ءتىل ۇيىرەدى. ال وسى جاڭا تۇقىم اۆتورلارىنىڭ ءبىرى دە ءنابيدوللا كيكەباەۆ بولاتىن. عالىمدار مۇنى سەلەكتسيالىق جۇمىستىڭ, عىلىمي تالانتتىڭ شىڭى دەپ باعالادى. – 1990 جىلى جىلقىنىڭ جاڭا شىققان سارىارقا زاۋىت­تىق ءتۇرىن ماسكەۋدە تىركەتۋ كە­رەك بولدى. وسى جۇمىس بارى­سىندا ەجەلدەن كەلە جاتقان قازاق جىلقىسىنىڭ ءوزى وداقتىق رەەستردە, نە دۇنيەجۇزىلىك جىلقى تۇقىمدارى تىزىمىندە, قىسقاسى, ەش جەردە تىركەلمەگەنى انىقتالدى. سوندا قازاق جىلقى ۇستاپ كورمەگەن بولىپ شىقپاي ما؟ حالقىمىزدىڭ سايىن دالادا مىڭداپ جىلقى ايداعانىن, نەبىر ارعىماقتار مەن قۇلاگەر سەكىلدى سايگ ۇلىكتەردىڭ يەسى ەكەنىن ەشكىم بىلمەگەنى عوي؟ جىلقى – قازاقتىڭ نامىسى, ءبىزدىڭ دە قانىمىز باسقا شاپتى. ءتيىستى ورىندارعا تاباندىلىقپەن تالاپ قويىپ, سوڭىنان قالماي ءجۇرىپ, 1990 جىلى جەلتوقسان ايىندا كسرو مەملەكەتتىك كوميسسياسىنىڭ №238 بۇيرىعىن شىعارتىپ, قازاق جىلقىسى تۇقىمىن دۇنيە ءجۇزى جىلقى تۇقىمدارىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزدىم. وسى ارقىلى قازاق جىلقىسىنىڭ اۆتورى قازاق حالقى ەكەنىن جاھان جۇرتى ءبىلدى, – دەيدى ءنابيدوللا اقان ۇلى. دەگەنمەن, عالىمدى قازاق جىلقىسىنىڭ بۇگىنگى جايى ويلانتادى. اسىرەسە, جىلقىنىڭ ازىقتىق جاعىن ايتقاندا, تابيعي جايىلىمدا ءوسىپ-ونەتىن, ءونىمى ەكولوگيالىق تازا قازاق جىلقىسىنىڭ جارناماسى دا, وسى سالاداعى جۇمىس تا الشىسىنان تۇرماعانىن ايتادى نابەڭ. جىلقى ەتىنىڭ ادام اعزاسىنا پايدالى جاعىن بىلەتىن ەۋروپالىقتار قازىر قامبار اتا ت ۇلىگىنە باسقاشا قاراي باستادى. مىسالى, فرانتسيادا جىلدىق تۇتىنىلاتىن ەتتىڭ 30 پايىزىن جىلقى ەتى قۇرايدى, سونداي-اق, گەرمانيا مەن يتاليا دا سىرتتان جىلقى ەتىن تاسي باستاعان. – جالپى, قازاق جىل­قى­سىنىڭ قىردا ءوسۋى, تابي­عي جايىلىمدا جايىلۋى ەت ساپاسىنىڭ جوعارى كور­سەتكىشىن بەرەدى. بۇل ءارى تەكتى ت ۇلىكتى كوبەيتۋدىڭ ولشەۋسىز مۇمكىندىگى ەمەس پە؟ جىلقىدان الاتىن پايدا شاش ەتەكتەن. ەلىمىزدە جىلقىعا قاتىستى بار ماسەلەنى شەشىپ, ت ۇلىكتىڭ وسى ءتۇرىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەيتىن ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى كەرەك-اق. ينستيتۋت ۇلكەن اۋقىمداعى جۇمىستاردان باس­تاپ, ەت, قىمىز ءوندىرۋ سەكىلدى باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋمەن شۇعىلدانار ەدى. وسىنداي ورتالىقتىڭ جوقتىعىنان اتام زاماننان قازاققا ءتان بولىپ كەلگەن قازى-قارتانى فرانتسۋزدار, قىمىزدى نەمىستەر, كوكپاردى قىرعىزدار يەمدەنىپ جۇرگەنىن كورىپ وتىرمىز. سوندا «جىلقىدان جارالعان» حالقى­مىزدىڭ ۇلتتىق برەندىنەن نە قالدى؟ – دەپ رەنىشىن جاسىرمايدى ءنابيدوللا اقان ۇلى. عالىم ايتقان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى قازاق جىلقىسىنىڭ قاسيەتىنە, ونى ساقتاۋ ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى. – قازاقى جىلقىنىڭ قا­سيەتى نەدە؟ مۇنى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ءبىر-اق مىسال ايتايىن. وسى­دان بىرنەشە جىل بۇرىن ساحا جۇر­تىنان ماماندار كەلىپ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانىنداعى «شولاق ەسپە» شارۋاشىلىعىنان ءۇش ايعىر ساتىپ الادى. جالپى, ياكۋتيا ولكەسىنىڭ اسا سۋىق ەكەنى بەلگىلى. كەيىن ءبىر كەزدەسكەندە الگى ساحالار اكادەميك يگور نەچاەۆكە: «ءبىز بۇعان دەيىن تالاي جەردەن ايعىر العان ەدىك. بىراق ءسىبىردىڭ سۋىعىنا شىداس بەرمەي ولە بەرگەن ەدى. ال سىزدەردىڭ مالدارىڭىز كەرەمەت ەكەن. بارعانىنا ءبىر جىل بولماي جاتىپ ايعىرلاردىڭ ءجۇنى ءوسىپ, ۇزىندىعى 10-11 سانتيمەترگە جەتتى. ايازعا قىڭق دەمەيدى. ءتىپتى, ءبىز ساحا جىلقىسىنىڭ ءتۇپ اتاسى قازاق ت ۇلىگى مە ەكەن دەگەن توقتامعا كەلىپ وتىرمىز», دەپتى. مىنە, قازاق جىلقىسىنىڭ قاسيەتى. ال ول ەلىمىزدە تەك اقتوبە وبلىسى مەن قاراعاندىنىڭ الگى شەت اۋدانىندا عانا قالدى, – دەيدى ءنابيدوللا اقان ۇلى. ەلدىڭ اتىن تەك بايلىق ەمەس, ونەر, سپورت شىعاراتىنىن ەل­باسى ايتىپ ءجۇر. بۇل ورايدا دا جىلقىنىڭ قوسار ۇلەسى مول. 1999 جىلى ءنابيدوللا كيكەباەۆ قوستانايداعى اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋىتىنا باسشىلىققا كەلدى. شارۋاشىلىقتىڭ ءبىر بولىمشەسى عانا بولىپ سانالعان زاۋىتقا باسشىلار ءمان بەرمەگەن ەكەن. زاۋىتتاعى جىلقىلار وزىمەن-ءوزى كوبەيىپ, ايعىر جاڭار­تىلماعاندىقتان, عىلىمي جۇ­مىستار جۇرگىزىلمەگەندىكتەن اسىل تۇقىمنىڭ دا گەنەتيكالىق ساپاسى تۇسە باستاپتى. تاۋەلسىزدىك الىپ, جان-جاعىمىزدى تۇگەن­دەگەندە, جوعالتقانىمىزدىڭ ءبىرى دە وسى اسىل تەكتى جىلقىمىز ەكەنىن قامبار اتا ت ۇلىگىنە بەيجاي قاراي المايتىن ادامدار ءتۇسىندى. قازاقتىڭ دارحان دالاسىندا باتىرلارىمىزدىڭ مىنسە – كولىگى, جاۋعا شاپسا – سەرىگى, اشىقسا ازىعى بولعان, شارشاسا – جالىن توسەگەن قازاناتى, شاپقاندا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماس تۇلپارلارى قايدا؟! بۇل ەل پرەزيدەنتىنىڭ دە نازارىنا الدىمەن ىلىكتى. 2000 جىلى قوستاناي جىلقى زاۋىتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعىنا الىندى. سونىڭ ارقاسىندا ءنابيدوللا كيكەباەۆ شابىتتانا ىسكە كىرىسىپ كەتتى. «قازاق تۇلپارى» دەپ وزگەرتىلىپ اتالعان جىلقى زاۋىتىنداعى جۇمىستىڭ بارلىعى قايتا قۇرىلدى. زاۋىتتا پاتشا زامانىنان قالعان ات قورادان باسقانىڭ ءبارى جاڭارتىلدى. سپورتتىق جىلقىلاردىڭ گەنەتيكاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا سىرتتان اراب, اعىلشىن تۇقىمداس ايعىرلار ساتىپ الىندى. بىراق ايعىر جاڭارتۋمەن ءىس بىتپەيتىنى عالىم باسشىعا انىق ەدى. گەرمانيادان اكەلىنگەن قۇرال-جابدىقتار ارقىلى ايعىرلار ۇرىعىن 196 گرادۋستىق سۋىقتاعى سۇيىتىلعان ازوتتا قاتىرۋ ءىسى جولعا قويىلدى. وسىنداي جۇمىستىڭ ارقاسىندا بيەلەر جاساندى جولمەن ۇرىقتاندىرىلادى. بۇل ۋاقىتتى تا, قارجىنى دا ۇنەمدەيدى. عىلىم دالەلدەگەندەي, اسىل تۇقىمدى ايعىرلاردىڭ لابوراتوريا­دا سۇيىق ازوتقا قاتىرىلعان تۇ­قىمى ءجۇز جىلعا دەيىن ساپاسىن جوعالتپاي ساقتالادى. – قازاق دالاسىندا قۇلاگەر سىندى تالاي ارعىماقتار بولدى عوي. ولاردىڭ بۇكىل تەكتىلىگى دە, جاقسى قاسيەتتەرى دە وزدەرىمەن بىرگە كەتتى. ءتىپتى, كەشەگى كەڭەس وداعى كەزىندە اتاعى جەر جار­عان ايگىلى ابسەنتتەن, وسى قوستاناي زاۋىتىنىڭ ىرگەسىنە سۇيەگىن ارۋلاپ كومگەن نەون جانە بيليتەر دەگەن اسىل تۇقىمدى ايعىرلاردان دا تۇقىم الىنباعان, – دەيدى عالىم باسشى ءنابيدوللا كيكەباەۆ. زاۋىتتا جىلقىنىڭ گەنە­تيكالىق تەگىن انىقتاۋمەن قاتار بيەلەردىڭ كۇيىن جانە قۇرساقتاعى ق ۇلىننىڭ ءتۇر-ءتۇسىنىڭ, دەنە ءبىتىمىنىڭ جەتىلۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۋلترادىبىستىق اپپارات تا بار. سونىمەن قاتار, ءار جىلقىعا جەكە يدەنتيفيكاتسيالىق ءنومىر ەنگىزەتىن ەرەكشە قۇرال دا ىسكە قوسىلعان. حالىقارالىق ستان­دارتقا ساي كەلەتىن بۇل قۇرىلعى ارقىلى ەنگىزىلگەن جەكە كود جىل­قىنى شەكارادان وتكىزگەندە نەمەسە داۋلى ماسەلەلەر بولعاندا شەشۋشى ءرول اتقارادى. ءۇش زەرتحانا جۇمىس ىستەپ تۇر. وندا جاس عالىمدار جۇمىس ىستەيدى, ءنابي­دوللا اقان ۇلىنىڭ جەتەك­شىلىگىمەن بىرنەشە عىلىمي ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەكتەر دە قورعالدى. عالىم باسقاراتىن «قازاق تۇلپارى» اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋىتى ەلىمىزدەگى جىلقى شا­رۋاشىلىعىندا جۇمىستىڭ بارلىعىن عىلىمي جۇرگىزەتىن بىردەن-ءبىر مەكەمە دەپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ باستى سەبەبى بار. – ءبىزدىڭ زاۋىتتاعى جۇ­مىس­تىڭ باستى ماقساتى – تۇقىمى جوعالىپ كەتكەن قا­زاناتىمىزدى ورنىنا كەلتىرۋ. بۇل ۇلتتىق ماق­تانىشىمىز عانا ەمەس, ۇلتتىق سانانى سىلكۋ, وياتۋ ءۇشىن دە كەرەك ءىس. ورىستار مەن ۋكرايندار تۇقىمى جوعالىپ كەتكەن «رۋس­سكايا ۆەرحوۆايا», «ۋكراينسكايا ۆەرحوۆايا» دەگەن جىلقى تۇقىمىن وتكەن عاسىردىڭ 70-90-شى جىل­دارى قالپىنا كەلتى­رىپ الدى. ويتكەنى, كەڭەس ودا­عى كەزىندە ماسكەۋدەن قازاق­ستاندىق عالىمدارعا «سەن­دەر ەت باعىتىنداعى جىلقى تۇ­قىمىنىڭ ساپاسىن جاقسار­تىڭدار» دەگەن نۇسقاۋ بەرىلدى. ال رەسەيدە ورىستىڭ ۇلتتىق رۋحىن كوتەرەتىن «رۋسسكايا ۆەرحوۆايا» دەگەن جىلقىنى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنا شۇقشيا كىرىستى. ارينە, ورىس ۇلتىنىڭ ماقتانىشى مەن مۇددەسىن ويلاعان بۇل ىستەن سول كەزدەگى ۇكىمەت ەشتەڭەسىن ايانىپ قالعان جوق, ناتيجەسىندە كوزدەگەن ماقساتقا جەتتى. ال ءبىز قازاقتىڭ قازاناتىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىن كوتەرۋگە شامامىز كەلگەن جوق, – دەيدى عالىم شىندىقتى شىرقىراتىپ. عۇلاما عالىم اقجان ما­­شاني عىلىمداعى شىن­دىقتىڭ ءبىرى قازاقتىڭ تىلىنەن شىعاتىنىن ايتقان ەكەن. قازاناتتىڭ «رۋس­سكايا ۆەرحوۆايا» سياقتى سۋرەتى قالعان جوق, ونىڭ سىنىن حالقى­مىزدىڭ ەپوستىق جىرلارىنان, ابايدان باستاپ اقىندار ولەڭ­دەرىنەن, اتاقتى قازاق اتبەگى­لە­رى­نىڭ, سىنشىلارىنىڭ ايت­قاندارىنان ەلەستەتەمىز. ءنابي­دوللا قازاناتتىڭ قايتا ورالارىنا سەنىمدى. سوڭعى ون-ون بەس جىل ارالىعىندا «قازاق تۇلپارى» كومانداسى رەسپۋبليكا بويىنشا تازا قاندى يمپورتتى جىلقىلارمەن قاتال باسەكەلەستىك جاعدايلارىندا 369 جۇلدەلى ورىنعا يە بولدى. ونىڭ ىشىندە 147 – ءبىرىنشى ورىن, 125 – ەكىنشى ورىن جانە 87 – ءۇشىنشى ورىندى يەلەنگەن ەكەن, 19 اۆتوكولىك ەنشىلەدى. «تايبۋرىل-2004» مامان­دان­دىرىلعان جىلقى كورمەسىنە 11 ءتۇرلى تۇقىمدى جىلقىلاردان 70 جىلقى قاتىسىپ, «قازاق تۇلپارى» جىلقى زاۋىتىنىڭ بوتا (ارگون-باندۋريستكا) اتتى بيەسى «ءابسوليۋتتى چەمپيون» دە­گەن اتاققا يە بولىپ, «باس سىي­لىق» يەگەرى اتاندى. مۇنىڭ بارلىعى اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى ءنابيدوللا كيكەباەۆ باس­قاراتىن «قازاق تۇلپارى» اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋى­تىن­­داعى عىلىمي جانە جارىس­قا جىلقىلاردى دايىنداۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ ناتيجەسى. جانە ءبىز­دىڭ بايانىمىز جىلقى شارۋا­شىلىعىن جاقسارتۋدا ءنابي­دوللا اقان ۇلى اتقارعان جۇمىس­تىڭ ءبىر پاراسى عانا. ول جىلقى تۇقىمىن جاقسارتۋداعى ءاربىر يگى ءىستى قازاناتقا بارار جول دەپ بىلەدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي وبلىسى, قوستاناي اۋدانى.