كەزىندە جىر الىبى جامبىل: «مايلىقوجا, ق ۇلىنشاق, ءپىرىم ەدى باس ۇرعان. ايتقاندارى نۇسقا ەدى, جارالعان ءسوزى اسىلدان» دەپ اقىندىعىنا ايرىقشا باعا بەرگەن مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلىنىڭ بيىل 175 جىلدىق مەرەيتويى ەلوردادا ەرەكشە داستۇرمەن ورنەكتەلدى. پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنداعى ونەر كەشى تاۋ سۋىنداي سارقىراعان ساۋمال جىرلارمەن كومكەرىلسە, شايىردىڭ كاۋسار تۋىندىلارىن حالىققا مۇلتىكسىز جەتكىزۋدە ءار وڭىردەن كەلگەن جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى مول بولدى.
پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعى ەلدىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرىنە قۇرمەت كورسەتىپ, تاعزىم ەتۋدىڭ ونەگەلى ءداستۇرىن قالىپتاستىرعان رۋحاني ۇياعا اينالعانى قاشان. «ءىلىمگە تولسا كوكىرەك, اشىلار كوزى سانانىڭ» دەپ اقىن جىرلاعانداي, ءبىر جاعىنان, ول كەيىنگى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاققا ءتالىم-تاربيەنىڭ وشاعى, ەكىنشى جاعىنان ۇمىت بولا باستاعان ەسىمدەردى قايتا جاڭعىرتۋعا, حالقىمەن قاپىسىز قاۋىشتىرۋعا ءبىردەن-ءبىر سەبەپشى بولىپ جۇرگەن استاناداعى رۋحاني وردانىڭ ءبىرى سانالادى. شىعارماشىلىق كەشتى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ءوزى جۇرگىزىپ وتىردى. كەيدە بەلگىلى تۇلعالارعا ارناپ ەسكەرتكىش ورناتىپ, ەسىمدەرىن ۇلىقتاۋدا كەلەڭسىز ءبىر داعدىنىڭ بوي كورسەتىپ قالاتىنى راس. حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتتارىنىڭ مەرەيتويلارى تەك تۋىپ-وسكەن وڭىرلەرىندە عانا اتاپ ءوتىلىپ, ال قالعان جەرلەر شەت قالىپ قويىپ جاتاتىن. بۇل, ارينە, دۇرىس ەمەس. ارتىندا قالعان اسىل مۇراسى بارشا قازاقتىڭ قازىناسى سانالاتىن مايلىقوجا بابامىزدى مىسالى, تەك وڭتۇستىك ءوڭىرى عانا اسپەتتەپ قويماي, اقىن جىرلارىن ەلوردا جۇرتشىلىعىنا ۇسىنۋدا دا وسىنداي تۇتاستىقتىڭ تۇشىمدى ورنەگى جاتىر دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ىزگىلىكتى شارالار مەن اسىل بەينەلەردى ايالاۋدىڭ اينىماس قالىپتارى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. سونىڭ ءبىر ۇزدىك ءۇلگىسىنە مايلىقوجا بابامىزعا ارنالعان ەلورداداعى وسىناۋ ءان كەشىن جاتقىزۋعا بولار ەدى. بۇل نەگە كەرەك قازىر بىزگە دەۋشىلەر تابىلار. جاستار تاربيەسىندەگى ولقىلىقتىڭ دەنى وسى «نەگە كەرەكتىڭ؟» زاردابىنان تۋىنداپ جاتقانىن بىلە بەرمەيمىز. التىن تامىردان اجىراپ قالعان جەردى دەرت مەڭدەيدى. مايلىقوجا اقىننىڭ جىرلارى سونداي التىن تامىردىڭ ءبىرى. مۇنى بۇگىن مەكتەپتەردەن باستاپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنتتەرگە دەيىن وقۋى كەرەك. كەشتە ورىندالعان «اتا-انانىڭ قادىرى», «بىلەرسىڭ تاڭنىڭ اتارىن», «انا تۋرالى تولعاۋ», «جاقسى ءبىر ادام قارتايسا», «ءدۇنيەگە مەيمان كوڭىلىم, ماقتاسام داۋا تىلەرسىڭ», «عالامات» سياقتى ت.ب. جىر-تەرمەلەر كىسىنى جامان داعدىدان بويىن اۋلاق سالۋعا يتەرمەلەيدى.
«بايقاپ باسقىڭ ءىزىڭدى,
جاماندارمەن ءىس قىلما.
قۇربى-قۇرداس دوسىڭدى,
بالەگە باسىن دۇش قىلما» دەپ اقىلدىڭ ارەكەتى يمانعا بايلانۋىن ۋاعىزدايدى. اقىن وسيەتتەرى بىلىمدەرى تاياز كەيبىر وقىتۋشىلاردىڭ وقىپ جۇرگەن لەكتسيالارىنان الدەقايدا قىمبات دەپ باعالانۋى استە تەگىن ەمەس.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, وتىرار اۋدانىنىڭ قوجاتوعاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن مايلىقوجانىڭ جاسى ون تورتكە تولعاندا اكەسىنەن ايىرىلىپ, ءومىر ازابىن كوپ تارتادى. كوكىرەگى زار مەن مۇڭعا تولى بالا ەرتە ەسەيەدى. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, ونىڭ جازعان جىر-داستاندارىنىڭ دەنى وسيەت پەن ناقىل سوزدەرگە تولى بولدى. «شورا باتىر», «ءۇش جىگىت», «اڭقاۋ مەن قۋ», «قاسقىر» داستان-مىسالدارى, «جولداس بولساڭ جاقسىمەن», «جاقسى ءبىر ادام قارتايسا» ناقىل ولەڭدەرى, «تۇرلىبەككە», «احمەت ءتورەگە» ارناۋ جىرلارى ت.ب. وسىنداي ايتىستارى مەن تەرمەلەرى ءومىردىڭ ءمانى مەن سىرىنا جاسىندا ازاپتى كوپ شەگىپ, كوز جەتكىزگەن ادامنىڭ وي-ەلەگىمەن, اڭسار بيىگىمەن ورىلگەن ءورشىل دۇنيەلەر ەدى. اكەسى سۇلتانقوجا ءارى تاپقىر, ءارى شەشەن, ەلىنە سىيلى, باتىر ادام بولسا, ناعاشىسى, ايتقان ءسوزى حالقىنا ەم بولعان مادەلىقوجا تۋرالى اڭگىمە ءتىپتى بولەك. مايلىقوجا سول ناعاشى جۇرتىنىڭ قولىندا وسەدى. «تۋعان جيەنىنىڭ بويىنداعى الماستاي جارقىلداعان ءسوز ساپتاۋ قاسيەتىن ەرتە بايقاعان ءمادەلىقوجا بولاشاق اقىندى قاسىنان ءبىر ەلى تاستاماي ەرتىپ ءجۇرگەن» دەپ جازادى اقىن شىعارمالارىن زەرتتەپ, وسيەت تەرمەلەرىن توپتاستىرىپ ءجۇرگەن جاناشىر جاندار. ءبىر كەزدەرى بۇحارا جاققا ءوتىپ, از ۋاقىتتا يسلام قاعيدالارىمەن سۋسىنداپ, بىلىمگە بوي ۇرعان جاننىڭ كەمەل شاعىندا تۋعان ولەڭ-تەرمەلەرىنىڭ نەگىزىنەن يماندىلىق پەن يباعا قاتىستى بولىپ كەلۋ سەبەبى پايىمدالادى. اقىننىڭ اتىن شىعارعان تەرمە ونەرى دەپ تۇيىندەلەدى. نازيرالىق ءتۇردە ورىندالاتىن تەرمە جانرى نەگىزىنەن سىر بويىنان تامىر تارتادى دەسەك, ونىڭ اۋەزدى اۋەنى وزگە جەرلەردىڭ تەرمەلەرىنە ۇقساماي, ءوز الدىنا بولەك ءورىلەدى. وسى ارادا ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ءنارسە, تەرمە ونەرىن تەڭدەسسىز بايلىق دەپ باعالاۋدا ءالى دە بولسا سەلقوستىق تانىتىپ وتىرعانىمىز قىنجىلتادى. ۇلتتىق ءبىرلىك پەن ىنتىماق, ءومىردىڭ اششىلى-تۇششىلى كەزەڭى, جامان مەن جاقسى جارىسا جىرلانار تەرمەنىڭ تولاعاي تولعانىسىنا توقتالساق, باتىستىڭ «باتپاعىنا» باتىرماي, جاستاردى حالقىمىزدىڭ وسىنداي ءتول ونەرىمەن سۋسىنداتساق بولماي ما دەگەن ويعا تىرەلەسىڭ. جاس قۇراققا قازىر وسىنداي ءوزىمىزدىڭ حالىقتىق قازىنانىڭ كاۋسار ءنارى جەتىڭكىرەمەي جاتقانداي. اقىن رۋحىن ەلوردادا جاڭعىرتۋداعى ءبىر سەبەپ وسى. مايلىقوجانىڭ تەرمە-جىرلارى ءالى دە بولسا حالىق اراسىندا كەڭ ناسيحاتتالماي جاتىر. ماسەلەن, دۇكەن سورەلەرى شەتەلدىڭ نەبىر ۋ دا شۋ مۋزىكالارى جازىلعان تاسپالاردان مايىسادى. سولاردىڭ ورنىندا قازاقتىڭ شىركىن, تەرمە-جىرلارىنىڭ تاسپاسى تۇرسا, بوگدەنىڭ ءبوزى جاستاردىڭ ساناسىن سونشالىق ۋلاماس ەدى عوي دەپ ويلايسىڭ. مايلىقوجا ەڭبەكتەرىن كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعارۋ دا الدا تۇرعان تاعى ءبىر اۋقىمدى ءىس سانالادى. ءبىر توپ ولەڭدەرى يا.ليۋتيشتىڭ قۇراستىرۋىمەن 1883 جىلى تاشكەنتتە جارىق كورگەن «قىرعىز حرەستوماتياسى» كىتابىنا ەنسە, 1964 جىلعى «ءۇش عاسىر جىرلايدى», «بەس عاسىر جىرلايدى», 1991 جىلعى «اي, زامان-اي, زامان-اي» جيناقتارىنان دا ءبىراز ءدۇنيەلەرىن كەزىكتىرەسىز. 1972 جىلى «ناقىل» جەكە جيناعى وقىرمان قولىنا تيسە, 1988 جىلى «ايتىسقا» ءبىرقاتار شىعارمالارى كىرىپتى. ءبىراق مۇنىمەن اقىننىڭ جىر بۇلاعى سارقىلدى دەپ ساناۋعا بولمايدى. تاعى ءبىر جاقسى حابارعا جۇرت مارقايىپ قالدى. مايلىقوجا بابانىڭ بايلىعىن كىتاپ ەتىپ باستىرىپ ءجۇرگەن جاناشىر ادامدار بار ەكەن. وسى كەشتە ولار اقىننىڭ بيىل «اتامۇرا» باسپاسىنان جارىق كورگەن «تەرمە, ارناۋلارىن» پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى م.جولداسبەكوۆكە تابىستادى. وعان قوسا مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن شىمكەنتتە ءبىر كوشە مەن ەسكەرتكىش ءمۇسىنى تاعى بار. تۋعان جۇرتى اقىن ارۋاعىن قادىرلەۋدەن كەندە ەمەس سەكىلدى. بىراق حالىق قازىناسىن قاستەرلەۋدە مۇنىڭ ءبارى تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي بولىپ كورىنەر. «مادەلى, مايلىقوجا, مايكوت اقىن, اسىرعان بار قازاققا اتاق-داڭقىن» دەپ كەنەن اقىن جىرعا قوسقان, «قوجادا مايلى مەنەن ءمادەلى ەدى, ولاردىڭ ءسوزى قانداي ادەمى» دەپ نارتاي اقىن اسقاقتاتقان سىر دۇلد ۇلىنە كورسەتىلەر ەل-جۇرتىنىڭ قۇرمەتى مۇنان دا بيىك بولۋعا لايىق دەپ ەسەپتەيمىز. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءسابيت ورازباەۆ باستاپ, الماس الماتوۆ, قارسىباي اقتاەۆ, گۇلميرا سارينا, مارالبەك باباقۇلوۆ, ايگۇل ەلشىباەۆا, جاكەن وماروۆ, اينۇر ءابىلداەۆا سياقتى ونەردىڭ ءبىر توپ ساڭلاعى قوشتاپ, تەڭدەسسىز تەرمەنىڭ تەرەزەسىن جارقىراتقان كەشىنەن, ۇلتتىق ءداستۇرلەر تەاترىنىڭ فولكلورلىق ءانسامبلى مەن القۋات قازاقباەۆ ورىنداعان «قوڭىر», «جەز كيىك», «كورۇعلى» كۇيلەرى سارىنىنان وسىنداي تاعىلىم سەزىلدى.
قاراشاش توقسانباي.
______________________
سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
