قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ

قازاق مادەنيەتى مەن ونەرى اۋىر قا­زاعا ۇشى­رادى, جاسى 64-كە قارا­عان شا­عىن­دا بەلگىلى اكتەر, قازاق­ستان­نىڭ حا­لىق ءارتىسى قۇ­دايبەرگەن سۇلتان­باەۆ كەنەتتەن قاي­تىس بولدى. ق.سۇلتانباەۆ 1947 جىلى قى­زى­لور­دا وب­لىسى ارال اۋ­دا­نىندا تۋعان. 1974 جى­لى قا­زاق مەملەكەتتىك ونەر ينستي­تۋ­تى­­نىڭ (قازىر­گى قۇر­مان­عازى اتىن­داعى قا­­زاق ۇلتتىق كونسەر­ۆاتو­رياسى) اكتەرلىك فاكۋلتەتىن, كەيىن اباي اتىنداعى ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. ول شىعارماشىلىق جولىن 1968-1969 جىلدارى ارال اۋدان­دىق مادە­نيەت بولىمىندە باس­تا­دى. 1969-1970 جىلدارى «گۇلدەر» ءانسامبلى قۇرا­مىن­دا رەجيسسەردىڭ اسسيستەنتى بولدى. 1974 جىل­دان م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادە­ميالىق دراما تەاترىنىڭ اكتەرى. تۋمىسىنان تالانتتى اكتەردىڭ ساحنادا سوم­داعان ايتۋلى رولدەرى قاتا­رىن­دا م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپا­نىن­داعى» جاراس, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «امان­­گەلدىسى» مەن «قوزى كورپەش-بايان سۇ­لۋىن­­داعى» زىلقارا مەن جان­تىق, ءا.نۇر­پەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىندەگى» ءتىلماش, ب.مۇقاەۆتىڭ «تويات تۇنىندەگى» قالي, ش.ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسى» مەن «عا­سىردان دا ۇزاق كۇنىن­دەگى» سەيداحمەت پەن ءسا­بيتجان, ن.گوگولدىڭ «رە­­ۆي­زو­رىن­داعى» بوبچينسكي, ۋ.شەكسپيردىڭ «ريچارد ءىىى»-ىندەگى ەپيسكوپ, ف.ەر­ۆەنىڭ «تۇلكى بيكەشىندەگى» رەجيسسەردىڭ كو­مەك­شىسى, س.احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرى­لى­­سىن­دەگى» ءتىلشى سەكىلدى كوپ­تەگەن بەينەلەر بار. ونىڭ سوڭ­عى كەزدە بەينەلەگەن ءسات­تى جۇمىسى ءا.را­حي­موۆ­تىڭ «قىل­مىس­كەرگە كۋا­­لىك» سپەكتاكلىندەگى اكىم وب­رازى بولدى. ق.سۇلتانباەۆ تا­لان­تى­نىڭ تا­عى ءبىر قىرى ساتيرا جانرىندا جار­قىراپ كورىندى. بۇل رەتتە ول كو­رەرمەن كوڭىلىنەن ور­نىقتى ورىن تاپ­قان «تا­ماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋى­­­­نىڭ نەگىزىن قالاۋ­شىلار قاتارىنان تابىلىپ, ەلىمىزدە اتالمىش جانر­دىڭ ساحنالىق سيپاتىنىڭ دا­مۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسا ءبىلدى. كورنەكتى اكتەر كينو ونەرىندە دە وزىندىك ءىزىن قالدىردى. ول رەجيسسەر س.نارىمبەتوۆتىڭ بىرنەشە فيلمدەرىندە, سونداي-اق ب.ءشام­شيەۆتىڭ «كوك­توبە­دەگى كەزدەسۋ», ز.پودول­سكيدىڭ «قوش بول, مەدەۋ!», س.تاۋەكەلدىڭ «ماحامبەت», ت.ءاب­دىراشەۆتىڭ «قالادان كەلگەن قىز», «قۇراق كور­پە» دەپ اتالاتىن كوركەم فيلمدەرىندە ءار الۋان بەينەلەردى جاسادى. قۇدايبەرگەن تاۋەكەل ۇلى 1995-2000 جىلدارى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋ­تاتى بولدى. ول ءما­جىلىستە الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءمۇ­شەسى رەتىندە وسى سالاداعى كوپتەگەن وزەكتى ماسە­لەلەردىڭ شەشىلۋىنە اتسالىستى. وسى كەزەڭدە ەل ءۇشىن وزەكتى ارال ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارتىپ, سايلاۋشى­لار­دىڭ اماناتىن ورىندادى. دارىندى اكتەر, ۇلاعاتتى ۇستاز, كور­نەكتى ونەر تار­لانى قۇدايبەرگەن سۇلتان­باەۆتىڭ جارقىن بەينەسى ونى بىلە­تىن­دەردىڭ جۇرەگىندە ءاردايىم ساقتالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى. * * * ءبىرى كەم دۇنيە-اي! «تاماشانىڭ» تاسىنىڭ ورگە دو­ما­لاۋىنا قۇدايبەرگەننىڭ ءسىڭىر­گەن ەڭ­بە­گى وراسان. ويتكەنى, ول تابيعي اكتەر بو­لاتىن. گريمىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, ءۇنىن, كوستيۋمىن, قىسقاسى, اكتەر بويىنان تابى­لۋعا ءتيىس نارسەنىڭ قاي-قايسىسىن دا مۇ­قيات ىزدەنىپ, بارىنشا تاڭداپ-تالعاپ كىرىسەتىن ول وزىنە جۇكتەلگەن بەينەگە. اي­نالاسىندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى با­قىلاپ جۇرەتىن. سۋرەتتى كەرەمەت سالاتىن. ءاسى­رە­سە, دوستىق شارج­­دى ءتۇسىر­گەن­دە, ءبارىمىزدى تاڭقالدى­راتىن. ءار بەينەنىڭ مىنەز-قۇلقىن, بول­مىسىن اي­نىت­پاي تابا­تىن. ءوزى سومدايتىن رولگە اسىقپاي, اپ­تىقپاي, بايىپپەن مۇقيات كىرىسكەندى جاقسى كورەتىن. سون­دىقتان دا  ول وسى كۇنى حالقى­نىڭ سۇيىكتى اك­تەرىنە اينالا ءبىل­دى. ول تۇسكەن فيلم­دەردىڭ ءوزى ۇلكەن ءبىر اڭگىمەگە ارقاۋ بولار­لىق. بىراق ءبىر ار­ماننىڭ ورىندالماي كەتىپ بارا جات­قانى وكىنىشتى. ساليقالى, سالدار­لى, ءۇل­كەن ءبىر تۇلعانىڭ ساحنا­داعى بەينەسىن سومداسام عوي دەپ ءوزىن­شە قيالعا ەرىك بەرىپ قوياتىن. بىراق, سۇم اجال ارمان قاناتتى قيىپ كەتتى. ءبىر كەم دۇنيە دەگەن. قۇدايبەرگەن قادىرلى اكە, اتا بولىپ, اياۋلى جارى داكەنمەن بىرگە نەمەرە­لەر­ىنىڭ شۋاقتى كۇلكى­سىنە, ءتاتتى ۇنىنە باتتى. سونداي شاق­تار كوڭىلگە جۇبانىش بولىپ قالا­تىن شىعار. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن الدى, «قۇر­مەت» وردەنىن وڭىرىنە قادادى. ءبى­راق كوڭىلىم الدەنەگە الاڭ­دايدى. «تاماشا­نىڭ» العاشقى قۇ­را­­مىن­داعى جىگىتتەردىڭ ءجىپ­­كە تىزىلگەندەي بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەتە بارعانى جا­نىمدى جابىر­قاتادى. قازاق كەيدە «كوز ءتيدى, ءتىل ءتيدى» دەگەن سوزدەردى بەكەر ايت­­پايدى-اۋ دەپ قالامىن. كىم ءبىلسىن؟! ءومىر­­دىڭ تۇڭعيىق تىلسىمىندا اشىل­ماي­تىن سىر كوپ قوي. قوش بول, ءومىر بويى ونەر ايدىنىندا قاتار ءجۇز­گەن, باۋىرىم! توپى­راعىڭ تور­قا بولسىن. كورمەگەن جاقسىلى­عىڭ­دى ارتىڭ­داعى ۇل-قىزدارىڭ كور­سىن دەپ ايتقاننان باس­قا كوڭىلگە مەدەت قىلار نە ءسوز بار؟! ليديا كادەن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى. * * * قاتارلاسىم, قارا نارىم, شوككەنىڭ بە؟! ...قازاق ونەرىنىڭ قابىرعاسى تاعى سوگىلدى. الامان بايگە مەن تاي جارىس­تا كوپتەن وزعان امبەباپ حاس جۇيرىكتىڭ اياعىنا جەم ءتۇستى, اجال اتتى تۇت­قيىل­داعى توتەلى ورعا قۇلادى... قۇ­داي­بەر­گەن سۇلتانباي ءوتتى ءدۇ­نيە-جارىقتان... ءاجۋانىڭ ار­لا­نى, «تاماشانىڭ» زار­جاعى, تەاتر­دىڭ تارلانى تىنىش­تال­دى... مازاسىز جانى جاي تاپتى, ەسەسى كەتكەن ىسقاياق ومىرمەن ەسەپ ايىرىس­تى, كەڭساي جاقتان قول بۇلعادى, كوز­دەن عايىپ بولدى, كوڭىلدەن مەكەن تاپتى. سورى قا­لىڭ ارالدىڭ ارى جىڭىشكە ارداعى سال شەكپەن جامىلدى. سارى ۋا­يىم ساعىنىشقا اينالدى, جوق­تار­دىڭ سانىن كوبەيتتى... ساحنا اتتى ءساندى مەكەندە سەرىكتەس بولعان سەرىم ەدىڭ, ءوز جولىمىزدى, ىزگى ءىزىمىزدى سالعان, ۇزەڭگى قاعىستىرعان قاتار­لاسىم, قارا نارىم, شوككەنىڭ بە؟! قارا­ساڭ كوز توياتىن, قۇشاقتاساڭ قۇشا­عىڭ تولاتىن, ازىلدەسسەڭ قۇمارىڭ قانا­تىن, سويلەسە قالساڭ شەرىڭ تارقاي­تىن شەرمەندەم.., شىرقاۋ بيىككە كەتتىڭ بە, الدە تىلسىم تە­ر­ەڭگە باتتىڭ با؟! الدە, بۇل ءومىر­دەن قۇمارىڭ قاندى ما؟! قىم­با­تىڭ­دى باعالاي الدىق پا, قادى­رىڭدى بىلدىك پە؟.. قالاي بولعاندا دا كەش, بىزدەردى, تىرىلەردى!.. بەي­مالىمگە كەتتىڭ, بەيوپادان ءوتتىڭ! قوش, باۋىرىم! جانىڭ ءجانناتتا, يمانىڭ جولداس بولسىن... باقۇل بول... تۇڭعىشباي ءال-تارازي, «ناعاشىڭ». * * * قابىرعامىز قايىسىپ وتىر سيرەك كەزدەسسەك تە قۇ­داي­بەرگەن ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى ۇمىت­پاي جۇرەتىن دوستار ەدىك. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ شىعار­ماشى­لى­عىمىزعا دا ءدان ريزا بولاتىن­بىز. ءيا, سەن ساتيرا سالاسىن­داعى, ونى ورىن­داي­تىنداردىڭ قاتارىنداعى سيرەك تالانتتار­دىڭ ءبىرى بولدىڭ. «تاماشاداعى» تاماشا كۇل­دىرگى بەي­نە­لەرىڭ ءالى كوز الدى­مىز­دا. بۇ­رىن وتكەن سەركە قو­جام­قۇلوۆ, سەيفوللا تەلعا­راەۆ, اتايبەك جو­لىم­بەتوۆ, قا­پان قار­­مى­سوۆتىڭ وزدەرىن دە, ءسوز­دەرىن دە جالعاس­تىرعان تالانتتى اكتەر ءوزىڭ ەدىڭ. ەندى, مىنە, ىرگە­تاسىن بىرگە قالاس­قان «تاماشا­نىڭ» تارلان­دارى توق­سىننىڭ, ءۋا­يىس­تىڭ, ۇلىق­پان­نىڭ, جاراس­حان­نىڭ ءىزىن الا كەلمەس ساپارعا سەن دە اتتان­دىڭ. قابىر­عامىز قا­يىسىپ وتىر. جاتقان جە­رىڭ جايلى, توپى­را­عىڭ تورقا بول­سىن. ونەردەگى سالعان ءىزىڭ دە, جاق­سى اتىڭ دا وشپەيدى دەگەن سەنىمدەمىز. سەيىت كەنجەاحمەتوۆ. * * * ءىرى تۇلعا ەدى اكەمتەاتردا اتى اڭىزعا اينالعان نەبىر ساڭ­لاقتار بولدى. ءالى دە ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ءوز باسىم قۇ­دايبەرگەن اعانى سونداي ساڭلاقتاردىڭ قاتا­رىنا قوسامىن. ول شىن مانىندە ءىرى تۇلعا, بيىك ازامات, شەبەر اكتەر ەدى. وسىنداي اياۋلى تۇلعامەن ءبىز تەاتر ساحناسىندا دا, «تاماشانىڭ» ساحنا­سىندا دا قاتار وينادىق. اعا-ىنىدەي ءبىر-بىرىمىزبەن سىيلاستىقتا بولدىق. ول مەنى باۋىرىم دەپ وزىنە جاقىن تارتاتىن. اقىل-كەڭەسىن, ونەر جايلى ويلارىن دا ءبىز سياقتى ارىپتەس ىنىلەرىنە ءجيى ايتىپ وتىراتىن. ويتەتىن دە ءجونى بار ەدى. ويتكەنى, قۇدايبەرگەن ءوز ونەرى ارقىلى قازاق سا­تيراسىنا, ازىلگە ءار كىرگىزدى. ساتيرا­نىڭ شىن مانىندە قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن ساحنا ارقىلى ەلگە, ءبىز سياقتى ارىپتەس ىنىلەرىنە ۇيرەتتى. «تاماشانى» ەلگە تانىتتى. ونى كورنەكتى ساتيرا تەاترىنىڭ دارەجەسىنە كوتەرۋگە ات­سا­لىستى. ءسويتىپ, ءوزى دە «تاماشا» ارقىلى حالىققا تانىل­دى. ءبىز كەيىنگى ارىپتەس ىنىلەرى قۇداي­بەرگەن اعا جەتكىزگەن تەاتردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن ءتۇسىرىپ الماي, جەتىمسىرەتپەي, ارمەن قاراي ونى گۇلدەندىرۋدى ءوزىمىزدىڭ ءبىر مىندەتىمىز دەپ سانايمىز. قازىر ويلاپ وتىرسام, قۇدايبەرگەن اعا شىن مانىندە باقىتتى ادام ەكەن. نەگە دە­سەڭىز, ەلگە, جۇرتقا تانىلعان تالانتتى اكتەر قاشاندا ءار ىسىمەن ارىپتەستەرىنە ۇلگى بو­لا ءبىلدى. وتباسىنىڭ دا قىزىعىن كوردى. ۇلىن ۇيلەندىرىپ, قىز ۇزاتتى. نەمەرە ءسۇي­دى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءوزىنىڭ سۇيىكتى تەاترىندا قىزمەت ىستەدى. ەڭبەگى ەلەنبەي قالعان جوق. اتاق-داڭققا بولەندى, ماراپات­قا يە بولدى. حالىق قالاۋلىسى دا اتاندى. دەگەنمەن, ونىڭ تىندىرعانىنان تىن­دىرماعان ءىسى مول ەدى. بىراق اللانىڭ ىسىنە نە شارا. ءبىزدىڭ قولدان كەلەتىنى قۇداي­بەر­گەن اعامىزدىڭ اتىن ءجيى ەسكە الىپ ءجۇرۋ. باقۇل بول, اعا! اللا جار بولسىن. اسىلبەك بورانباي, م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ اكتەرى.