تاۋەلسىزدىك تانىمى

قازىرگى قازاقستان: تاريح جانە مەتودولوگيا اقيقاتتى ايتۋ – مەتودولوگيادان. «اقتابان شۇ­بى­رىندى, القاكول سۇلا­ما­دان» بەرگى ۋاقىتتىڭ بەدەرىندە رەسەيگە بوداندىقتى موي­ىنداۋمەن جات جۇرتقا تەل­مىر­گەن قازاق حالقىنىڭ سا­نا­سى مەن جان-دۇنيەسىن مازا­لاعان تۇيتكىلدى ويى ۇلتتىق ءھام مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك ەدى. ازاتتىق جو­لىندا قاندى مايدان جو­رىق­تار مەن قۇر­باندىقتار از بول­عان جوق. ول ءتىپتى «ادام­­زاتتىڭ جار­قىن بولاشاعى – كوممۋنيزم» قۇ­رۋ تۇسىندا دا جالعاسا بەردى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا جۇلدىزدى ءسات تۋدى. سودان بەرى ءبىر ۇرپاق ءوسىپ-ونگەن مەرزىم وتە شىعىپتى. قاريا تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات بولعانىمەن ەلىم, جەرىم دەپ ەت جۇرەگى ەلجىرەگەن ءاربىر قازاق بالاسىن تەبىرەنتكەن ءۇمىت پەن كۇدىككە تولى جىلدار ارتتا قالدى. با­رىمىز بەن جوعىمىزدى عىلىمي زەردە­لەۋدىڭ, ءاسى­رەسە, ازاتتىق تاريحى مەن تاعىلىمىن تە­رەڭ­نەن تول­عاۋدىڭ مەتودو­لوگيالىق ۇستانىمدارىن دايەكتەيتىن ۋاقىت كەلدى. ازاتتىق تاريحىنىڭ مەتودولوگياسىن, باستى-باس­تى ۇستانىمدارىن قالىپتاستىرۋدا ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ۇلەسى زور. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز دايەكتەگەن: «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات», «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن», ەۋرا­زيا­لىق وداق, ازيا كەڭەسى, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, استانانى كوشىرۋ, الەمدىك دىندەر سەزىن شاقىرۋ يدەيالارى تاۋەلسىزدىك قۇرىلىسىنا دا, وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ ىزدەنىستەرىنە دە سونى سەرپىن بەرگەنىن ەشكىم بەكەرلەي المايدى. «تاريح تولقىنىندا», «سىن­دارلى ون جىل», «قازاقستان جولى» كىتاپتارى – زاماناۋي ۇدەرىستىڭ زاڭدىلىقتارى مەن قيىنشى­لىق­تارىنا جاڭا مەتودولوگيامەن بويلاۋدىڭ تاماشا ۇلگىسى. پرەزيدەنتتىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق ىزدەنىسى مەن باستاماشىلىعىنا اقيقاتتى, تەك قانا اقيقاتتى ايتۋعا قۇشتارلىق ءتان. دەمەك, 1991 جىلعى 16 جەل­توقساننان بەرگى وتان تاريحىن زەرتتەۋدەگى مەتودو­لو­گيالىق ۇستانىمنىڭ باستى كوزدەگەنى ازاتتىعى­مىز­دىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن, ورنىعۋى مەن ەرەكشەلىكتەرىن, ىلگەرىلەۋى مەن قايشىلىقتارىن قوسىپ-الۋسىز شىنايى انىقتاۋ بولسا كەرەك. بۇل ورايدا قازاقستان ساليقالى عىلىمي وي-ساناعا ارقاۋ بولارلىقتاي جول­دى ءجۇرىپ ءوتتى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى الەم تانىدى, قا­­زاقستان مەملەكەتتىلىگى قالىپتاستى, كەڭەستىك ەكو­نو­­ميكا مەن يدەولوگيا ىدىراپ, ءومىردىڭ بار سالا­سىن­دا نارىقتىق قاتىناستار, يدەولوگيالىق ءارالۋ­ان­دىق ورنىقتى. جاڭا استانا بوي تۇزەدى, قازاقتار مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا اينالدى, ادىلەتسىزدىككە, زورلىققا ۇشىراعان مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتار مەن تۇلعالار قايتا ءتىرىلدى. از جۇمىس اتقارىلعان جوق. شىنايى ازاتتىق – الداعى ارمان كۇن. بىراق ءبىز وتپەلى كەزەڭدى باستان كەشۋدەمىز. ونىڭ ءمانىسى تاپتىق كۇرەستى بارىنەن جوعارى قويعان ماركسشىلەر ايتقانداي «كىمدى كىم جەڭەدى» ەمەس, ءتىپتى امە­ري­كاداعى, ەۋروپاداعى, ازياداعى تابىستى مەملەكەت مودەلىنە ۇقساۋ دا ەمەس. ماسەلە – كەشەگى وتارلانعان, كەڭەستىك توتاليتارلىق زورلىق پەن مو­دەر­نيزاتسيانى باسىنان وتكىزگەن قازاقستان سىرتقى فاك­توردىڭ اسە­رىمەن جابىسقان دەرتىنەن ايىعىپ, وزىندىك دامۋ جولىن قاشان تاباتىنىندا. مەملەكەتتىك بيلىگى مەن زاڭى تۇراقتى, بايلىعى كەدەيشىلىكتى جەڭگەن, بىرلىگى مەن تۇتاستىعى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ۇدەسىنە ساي, دە­موكراتياسى ءوز قولىنداعى ەلگە اينالۋمەن وتپەلى كە­زەڭ اياقتالادى. تاپ بۇگىن – قۇرىلىس ماتەري­ال­دا­رىنىڭ, تۇرمىستىق تەحنيكانىڭ, ءتىپتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ جارتىسىنان كوبى سىرتتان كەلىپ جاتقاندا, بيىك تەح­نولوگيالارعا زارۋلىگىمىز باسقالاردىڭ ەسەبىنەن وتە­لىپ وتىرعاندا, ءبىلىم مەن عىلىمدى قار­جى­لاندىرۋ الەم­دىك كورسەتكىشتەردەن كوش كەيىن قالعاندا, ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى بوتەن ەلدىڭ ءتىلى جاۋلاپ العاندا, كەدەيلەر مەن بايلاردىڭ اراسىنداعى ورتاشا الشاق­تىق ۇلعايماسا, ازايماعان كەزدە – وتپەلى كەزەڭدى ارتتا قالدىردىق, ياعني حاق ازاتتىققا جەتتىك دەي المايمىز. الەمدىك جانە وتاندىق تاجىريبەنى زەردەلەسەك, ءما­نى مەن كوزدەگەن ماقساتىنا جەتكەن-جەتپەگەنىنە قا­­راي ازاتتىق ءداۋىرىنىڭ الدەنەشە كەزەڭنەن تۇرا­تىنىن بايقايمىز. ءبىرى – نومينالدى ازاتتىق, ەكىنشىسى – سىندارلى ازاتتىق, ءۇشىنشىسى – شىنايى ازات­تىق. نو­مينالدى ازات ەل باسقا ءبىر نەمەسە بىرنەشە مەملە­كەتتىڭ ىقپالىنان شىعا المايتىن كىرىپتار كۇيدە قالا بەرەدى. ادەتتە مۇنداي ەلدىڭ سىرتقا قارىز-بەرەشەگى باسىنان اسىپ جاتادى. سىندارلى ازاتتىققا جەتكەن ەلگە كەشەگى رۋحاني, تىلدىك, ەكو­نو­ميكالىق, مەنتاليتەتتىك سياقتى بوداندىق مۇرا­سى­نان تولىق قول ۇزبەسە دە وزىندىك دامۋ جولىن تابۋعا تالپىنىس, كەيبىر ىرگەلى سالالاردا ونى تابا العان­دىق ءتان. شىن­ايى ازات ەل ىشكى-سىرتقى ساياساتىن الەمدىك وركەنيەت تالابىنا, ۇلتتىق ءمۇد­دەگە ساي جۇرگىزەتىن بيىكتىكتەن كورىنەدى. ءبىز ازىرگە دامىعان, شىنايى ازات ەلدەر قاتارىنا قوسىلماساق تا وزات تا ومىرشەڭ قۇندىلىقتاردى يگەرۋگە بەيىمدەلە دامۋ باعىتىن تاڭداۋ نەگىزىندە انىق­تالعان سىندارلى قازاقستاندىق جول باسىندا كەلەمىز. نومينالدى ازاتتىقپەن قوشتاسۋدى باستاعان كۇنىمىز, شارتتى تۇردە ايتار بولساق, ساياسي تۇرعىدان – 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى, ەكونوميكالىق تۇر­عىدان – 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسى, ستراتەگيالىق تۇرعىدان – 1997 جىلدىڭ 1 قازانى. الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا دەربەس مەملەكەتىنىڭ پايدا بولۋىمەن قازاق ەلى ءور­كەنيەتتىڭ ۇلى كوشىنەن لايىقتى ورنىن تابۋعا كىرىستى, ال ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ دۇنيەگە كەلۋى جانە اي­نالىمعا ەنۋى نومينالدى ەكونو­مي­كادان ۇلتتىق ەكو­نو­ميكاعا كوشۋدىڭ شەشۋشى قادامى بولدى, «قازاق­ستان-2030» باعدارلاماسى ازات ەلدىڭ جاسامپاز ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن پاش ەتتى. ودان بەرىدە سىن­دارلى ازاتتىقتىڭ قايشىلىعىن, قيىن­شى­لىعىن تا­نىپ بىلدىك, جەمىسىن دە كورە باستادىق. قازاقستاندىق جول سالتاناتىنا, ياعني شىنايى ازات­تىق جەڭىسىنە 2030 جىل مۇعدارىندا كۋا بولاتىن شىعارمىز. قالاي بولعاندا دا, تاۋەلسىزدىك تاريحىن داۋىرلەۋ, ءار ءداۋىردىڭ ءماندى بەلگىلەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىن تياناقتاۋ ەشقا­شان مەتودولوگيالىق وزە­كتىلىگىن جويماق ەمەس. ادام – مەتودولوگيا مايەگى. ازاتتىق تاريحىن زەرتتەۋ مەتودولوگياسىنا قويىلاتىن بيىك تالاپتىڭ ماڭدايالدىسى – تاۋەلسىز ەلىمىزگە ءتان ەرەكشەلىكتەردى ارتتا قالعان داۋىرلەرمەن, بۇگىنگى ەلىشىلىك, حالىق­ارالىق احۋالمەن ساباقتاستىقتا, سايكەستىكتە, ايى­رىم­دا دالمە-ءدال تاني الۋى. ءبىزدىڭ قازىرگى تاري­حى­مىزدا گەوساياسي ورنالاسۋىمىزدىڭ, مول قازبا باي­لىقتارى ۇستىندە وتىرۋىمىزدىڭ, كوپۇلتتى, كوپ­دىن­دى حالىق قۇرامىنىڭ اسەر-ءىزى سايراپ جاتىر. الەم­­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە شاشىراعان قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋى, قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسى سىن­دى بىرەگەي قۇرىلىمنىڭ پايدا بولۋى, يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ قازاقستان قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, «ءما­دەني مۇ­را» مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنىڭ جۇزەگە اسۋى ازاتتىق تاريحىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايشىق­تاۋ­دا. ال وسى ەرەكشەلىكتەردىڭ وزەگىندە ازاتتىقتى قاستەر­لە­گەن, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ۇيلەسىمدى ساق­تاي العان, اباي وسيەتتەگەن بارشا ادامزاتتى سۇيۋگە ىقىلاستى قازاق فاكتورى تۇر. ايتپەسە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە مۇمكىندىگى قازاقستاننان الدەقايدا جوعا­رى ۋكراينا نەگە قارىشتاپ الدا جۇرمەيدى, قازبا بايلىعى مەن جەر اۋماعى شاعىن بالتىق رەسپۋب­لي­كالارى نەگە تۇ­رالاپ قالمايدى؟ بۇگىنگى مەتودولوگيا وتان تاري­حى­نا ءتان ەرەكشەلىكتەردى تۋىنداتقان ادام فاكتورىن, ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت فاكتورىن ساندىق-ساپالىق, سالىستىرۋ-شەندەستىرۋ نىسانىنا اينالدىرعاندا تاريح عىلىمىنىڭ ينتەل­لەكتۋالدىق الەۋەتىن ارتتىرارى ءارى سىندارلى ازات­تىقتىڭ بولا­شاعىنا قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز. ازاتتىق تاريحىندا ادام فاكتورى ىلگەرىلەۋدىڭ قان­شالىقتى سەبەپكەرى بولسا, ىركىلىستىڭ دە سونشا­لىق­تى تەجەۋىشىنە اينالىپ وتىر. ماسەلەنىڭ ۇلكەنى دە­موكراتيانىڭ از-كوپتىگىندە, مەملەكەتتىك قىزمەت­شى­لەردىڭ ءبىر بولىگىندە الەۋمەتتىك-كاسىبي بىلىكتىلىك­تىڭ تومەندىگىندە, جەكەلەگەن سالالاردا مامانداردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىندە ەمەس. تاۋەلسىزدىك بولاشاعى مەن تاع­دى­رىنا ادامنىڭ اشكوزدىگى, جەمقورلىق پەن پاراقورلىق قاتەر توندىرۋدە. بۇل كەسەلدىڭ ورتاسى, تاراتۋشىسى, ازاتتىق جاۋىنا اينالدىرۋشىسى – ماتەريالدىق-قار­جىلىق جانە كادرلىق شەشىم قابىلداۋعا وكىلەتتىگى بار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, ۇلكەندى-كىشىلى ۇجىم باسشىلارى مەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندەگىلەر. وسى توپتار پاراقورلىق پەن جەم­قورلىقتان تىيىلسا, بيزنەسمەندەر مەن كاسىپ­كەرلەر, دارىگەرلەر مەن ۇستازدار, عالىمدار مەن مادەنيەت ماماندارى – ءبارى زاڭنىڭ اياسىنان شىعاتىن قادامعا بارماس ەدى. قازىرگى قا­زاقستاندا ەكونوميكالىق قىل­مىسقا قارسى كۇرەستىڭ ءتاپ-ءتاۋىر تاجىريبەسى جيناق­تال­عانىمەن, جەمقورلىق پەن پاراقورلىقتىڭ تاري­حى­نا مەتودولوگيالىق نەگىز قالاۋ تاريحشى عالىم­دار­دىڭ ازىرگە قولعا الماعان مىندەتى ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. سىندارلى ازاتتىعىمىزدىڭ بەيىمدەلە ىرعاقتى نىعايۋ جولىنداعى باستى ولجامىز – ادامداردىڭ سا­ناسى مەن ءومىر سالتىنداعى ەلەس قۋدان ارىل­عا­نى­مىز. ادام فاكتورىنىڭ بار ءمانى وسىندا. كيىمىن, سىرتىن جاڭارتقان ادامدى ەمەس, ساناسىن جاڭارتقان ادام­دى جاڭا ادامعا جاتقىزامىز. ماسەلەنى وزەكتى مەتو­دو­لوگيالىق ۇستانىم قاتا­رىنا شىعارۋىمىز­دىڭ سەبەبى بار. پاتشالىق وتارلاۋ تۇسىندا دا, كەڭەستىك جىلداردا دا قازاق حالقى ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىتىن ۇزبەدى, ماسكەۋدىڭ ساياساتى مەن ناسيحاتىنان تارىداي بولسا دا جاقسىلىق كورگىسى كەلدى. اسىرەسە, سوتسياليستىك يدەياعا كوپ ءۇمىت ارتتى. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ك. ماركس: «ەۋروپانى ەلەس كەزىپ ءجۇر. ول – كوممۋنيزم ەلەسى», دەگەن ەدى. كوممۋنيزم ەلەسىن كەڭەس ادامدارى جالىقپاستان قۋدى. ءتىپتى ستاليندىك قۋ­عىن-سۇرگىن ونىڭ ۋتوپيالىق بول­مىسىن اشكەرەلەي المادى. ادام جاقسىعا تەز ءۇي­رەنەدى. ادامزاتتىڭ جارقىن بولاشاعى – كوممۋنيزم قۇرۋشىلارمىز دەگەن حرۋششەۆتىك, برەجنەۆتىك ءسوزى ءتاتتى, ءدىنى قاتتى يدەولوگياعا ەلتىگەن, 1970-1980 جىلدار ارالىعىندا مۇنايدان تۇسكەن مول قاراجاتقا سۇيەنۋمەن بولار-بولماس قورلانعان كەڭەس حالقى ىلگەرىدەگى اشتىقتى, تاپشىلىقتى ۇمىتىپ, ۇكىمەت پەن پارتيا ولتىرمەيدى دەگەنگە ساياتىن دۇنيەتانىمدى مالداندى. ازدى-كوپتى سىنى بار گورباچەۆتىك «قايتا قۇرۋ» يدەو­لو­گيا­سى دا ونى بەكەرلەگەن جوق. وسى ەكپىنمەن 1993 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى كونستيتۋتسياسى دا سوتسياليستىك پوپۋليزمگە تولى ەدى. تاۋەلسىزدىك ەلەس قۋمەن ورنىقپايتىنىن, شىن­دىقتىڭ كوزىنە تۋرا قاراماي, ازاتتىقتىڭ جاسامپاز بولمىسى اشىلمايتىنىن 1995 جىلعى ەكىنشى كونستيتۋتسيا پاش ەتتى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى, پارلامەنتاريزم مەن كوپپارتيالىق جۇيە وسىدان كەيىن ورنىقتى, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جول اشىل­دى, نارىقتىق قاتىناس جانداندى, الەۋمەتتىك-ءما­دە­ني ساياسات حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنە باستادى. تۇپتەپ كەلگەندە, 1995 جىلدان بەرگى قازاقستاننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە ارقاۋ بولعان قۇجات – ەكىنشى كونستيتۋتسيا. بىراق جاڭانىڭ ورنىعىپ كەتۋى ءۇشىن ۋاقىت كەرەك ەكەن. قازاقستاندىقتاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن ءومىر سالتىنداعى ەلەس قۋشىلىق عاسىرلار مەجەسىندەگى ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق ىلگەرىلەۋىمەن قاي­تا جاندانعانىن كوزىمىز كوردى. «جاڭا قازاقتار» بايلىعىن قايدا شاشارىن بىلمەي, كەرەكتى-كەرەكسىز ءزاۋلىم-ءزاۋلىم ءۇي سالىپ, قوس-قوستان قىمبات كولىك السا, تۇشىمدى جۇمىسقا قولى جەتكەندەر بانكتەن العان نەسيەگە بيزنەسىن اشۋدىڭ ورنىنا استا-توك توي جاساۋمەن اۋەستەندى. ەلەس قۋدىڭ نارىققا سەرىك ەمەستىگىن 2007 جىلى باستالعان قارجى داعدارىسى تاعى قۋاتتادى. باسقاشا ايتساق, قوعامدىق ساناداعى, ساياسي يدەولوگياداعى, ءومىر سالتىنداعى وزگەرىستەر تابيعاتىن, ولاردىڭ ازاتتىق ديالەكتيكاسى مەن قي­سى­نىنا تاريحي ۇندەستىگىن اشاتىن زەرتتەۋ مەتو­دو­لوگياسىنا سۇرانىس تا, قويىلار تالاپ تا جوعارى. بيلىك جانە تۇلعا. ورتالىقتىڭ وكتەمدىگىنەن ەندى عانا قۇتىلعان قازاقستانعا – وتپەلى كەزەڭدەگى جاس مەملەكەتكە قوعامدىق-ساياسي, ەكونوميكالىق-مادەني بيىك بەلەستەرگە شىعۋى ءۇشىن حالىق مۇددەسىن قور­عايتىن زاڭنامالارعا قوسا تەگەۋرىندى بيلىك ۆەرتي­كا­لى كەرەك. باسقاشا ايتقاندا, مەتودولوگيالىق با­سىم­دىقتى ادام فاكتورىمەن بايلانىستىرعاندا ونىڭ جابىق, كوزگە كورىنە بەرمەيتىن («ادام الاسى ىشىندە») قاسيەتى بار ەكەندىگىن ەسكەرىپ, نىسانالى-ماقساتتى ارەكەتىن ۇيىمداستىراتىن مەملەكەت, بيلىك, قۇقىق جۇيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرەتىن ۋاقىت كەلدى. ازىرگە تاريحشى-عالىمدار تاۋەلسىز مەملەكەت, بيلىك, قۇقىق تاريحىنىڭ مەتودولوگياسىن زەردەلەۋدە كوپ ءىس تىندىرا قويعان جوق. بۇل مىندەتكە ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك زور ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەدى. ءبىزدى مۇنداي پايىمعا جەتەكتەگەن سەبەپتەر: بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك جاريالانعان ساتتە قوعام­دىق سانا, ءتىپتى وتاندىق تاريح عىلىمى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ, دەموكراتيانىڭ, يدەولوگيالىق ليبە­را­ليزمنىڭ, الەمدىك ساياساتتىڭ, قوعامدىق توپتار مەن الەۋمەتتىك قوزعالىستاردىڭ شىن ماعىناسىنداعى قىر-سىرىنان حابارسىز ەدى; ەكىنشىدەن, ۋاقىت العا تارتقان مىندەتتەردى اۋىر داعدارىس ۇستىندە شەشۋگە تۋرا كەلدى; ۇشىنشىدەن, ارقاشان دۇرىس شەشىم تا­بىلا بەرمەدى. تاجىريبەنىڭ جوقتىعى, بىلىكتى مامان­داردىڭ تاپشىلىعى, تەحنولوگيالىق مەشەلدىك قاتە­لە­سۋگە, جاڭساق باسۋعا ۇرىندىرىپ جاتتى. ماسەلەن, پرەزيدەنتتىك قىزمەت 1990 جىلى ەنگىزىلگەنمەن پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستيتۋتىنىڭ ورنىعۋى 1995 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ نەگىزىندە مۇمكىن بول­عانى وسىعان ايعاق-دالەل. قازاقستان ەليتاسى, ەڭ باستىسى – ەل تاعدىرىنا جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان تۇڭعىش پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ مەملەكەتتىلىكتى, بيلىك ۆەرتيكالىن قالىپتاستىرۋدا ءتول ءتاجى­ري­بەمىزگە سۇيەنۋ ازدىق ەتەتىنىن بىلگەندىكتەن باتىس پەن شىعىستىڭ ۇلگىلەرىن شىعارماشىلىقپەن پاي­دا­لانۋعا باسىمدىق بەرگەنى راس. سوندىقتان دا بولار, قازىرگى قازاقستاننىڭ بيلىك جۇيەسى, دەموكراتياسىنا ءتان ەرەكشەلىكتەر, ۇلت پەن ۇلتشىلدىعى, ورتا­لىق­تانعان باسقارۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ اراقاتىناسى, مەملەكەتتىڭ ءرولى, ەكونوميكانىڭ قان­شالىقتى كاپيتاليستىك ەكەنى قوعامدىق سانا موي­ىنداعان ءارى تۇسىنىكتى دايەكتەلگەن مەتودولوگيالىق تالداۋ بيىگىنە شىقتى دەي المايمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بوتەننىڭ ۋىسىنان ەندى بوسا­عان مەملەكەتتىڭ نومينالدى ازاتتىقتان سىندارلى ازاتتىق بيىگىنە كوتەرىلگەنشە تابيعي-ىرعاقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن-تۇسپەگەنىن, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ-بولماۋىن, بارشا تاعدىرىن جەكە تۇلعالار, ءبىرىنشى كەزەكتە تۇڭعىش ەلباسى, ونىڭ ساياسي كەمەلدىگى, ين­تەل­لەكتۋالدىق كورەگەندىگى, نىسانالى-ماقساتتى قىز­مەتىنىڭ نەگىزدىلىگى انىقتايدى. كۇنى وتكەن قوعامدىق قاتىناستار ىعىستىرىلماعان, جاڭاسى تولىق با­سىم­دىققا جەتپەگەن وتپەلى كەزەڭدە, اسىرەسە, دەموكراتيا مەن ساياسي مادەنيەت قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتەتىن فاكتورعا اينالماعان ەلدە ۇلتتىق تۇلعا مەن ليدەردىڭ ءاربىر شەشىمى, ءاربىر قادامى تاع­دى­را­نىق­تاعىش, تاعدىرشەشتى ءمان-ماعىناعا يە. سوندىق­تان قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ينستيتۋتى­نىڭ تۋىن, نىعايۋىن, كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارمەن قامتاماسىز ەتىلۋ ەۆو­ليۋتسياسىن, ءبۇ­كىلحالىقتىق قولداۋعا يە بولۋ ديالەك­تيكاسىن مەتودولوگيالىق تۇجىرىممەن دارالاۋدىڭ ورنى ەرەكشە. كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى وسى ماسەلەنى شەشكەندە پرەزي­دەنتتىڭ تاريحي ءرولى عانا اشىلمايدى, كومانداسى مەن وپپو­­زي­تسيانىڭ, باستا­ما­لارى مەن سىن­شىلارىنىڭ كوزدە­گەنى, ءىس-ارەكەتىنىڭ ناتيجەسى ءوز باعاسىن الادى. كوشباسشىلار مەن حالىقتىڭ قا­زىر­گى وتان تاري­حىن­داعى ىقپالداستىعىن مە­تو­دولوگيالىق پايىم­دا­عاندا تاعى ءبىر ماسەلە قاپەردە تۇرعانى دۇرىس. ول – تاريحي ۇدەرىستە كوشباسشىلار فاكتو­رى­نىڭ اسەرى جاريا ءارى ۇزاق مەرزىمدى, ال حالىق فاك­تورى كوزگە تۇسە بەرمەيتىنىن, كەيدە ءتىپتى ءبىر ساتتىك ەكەنىن دايەك­تەۋ. ايعاق-دالەل كەلتىرەر بولساق, ءتاۋ­ەلسىز قازاقستان تاريحىندا نازارباەۆ فاكتورى ۇزاق ساقتالاتىنىن, كەلەسى ەلباسى بيلىككە كەلگەننەن كەيىن دە «جۇمىس» ىستەي بەرەتىنىن العا تارتا الامىز. ال حالىقتىڭ بيلەۋشىگە ىقپالى كۇندە كورىنە بەرمەيدى, ونىڭ جوعارى جاققا جازعان حاتتارى, ءوتىنىش-سۇراعى, ءتىپتى جانايقايى جاۋاپسىز قالاتىنى بار. ول – ول ما, بۇكىلحالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋى ءارىسى – بىرنەشە ايدىڭ, بەرىسى – ءبىر كۇننىڭ ەنشىسىندەگى تاڭداۋ عوي. ءتۇيىپ ايتساق, تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنان جا­زىلعان ەڭبەكتەردە ميلليونداعان توننا كومىر, تەمىر, مۇناي, ميللياردتاعان پۇت استىق وندىرگەنىمىز, ءجۇز­دەگەن مىڭ مامان دايارلاعانىمىز, اقباس الاتاۋ مەن ەرتەگىدەي بۋرابايدى جالعاعان جول سالعانىمىز اۋىزعا الىنباي تۇرىپ, وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ قاجەت ءارى مۇمكىن ەكەنىن دايەكتەگەن تۇلعالىق-ينتەللەكتۋال­دىق فاكتور مەن حالىق ەڭبەگىنىڭ, مۇددەسىنىڭ ءۇي­لەسىمىن نەمەسە قايشىلىعىن بيىك مەتودولوگيالىق مادەنيەتپەن پايىمداۋدىڭ پارقى دا, نارقى دا جوعارى. بۇعان ارقاۋ بولارلىق تاجىريبە – مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيادان «جول كارتا­سى­نا» دەيىن – بىزدە بارشىلىق. سوندا الدەكىمدى اسىرا دارىپتەۋگە نەمەسە ادال ەڭبەكتى ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا سوقتىراتىن, ازاتتىق تاريحىن كوشباسشىلار تاري­حى­نا اينال­دى­را­تىن سىڭارجاق تاريحي كوزقاراسقا جول بەرىلمەيدى. مەتودولوگيا جانە ۇلتتىق مۇددە. كوشباس­شى­لار مەن حالىققا قاتىستى مەتودولوگيالىق ۇستانىم قا­زىرگى وتان تاريحىنداعى ۇلت فاكتورىن ءدوپ باسىپ تانۋعا سەپتەسەدى. دەموكراتياسى مەن نارىقتىق ەكونوميكاسى ۋاقىت سىنىنان وتكەن اقش, انگليا, فرانتسيا, گەرمانيا ءتارىزدى دامىعان ەلدەردە ۇلت ماسەلەسى اۋىق-اۋىق كوتەرىلىپ جاتاتىنىن ەسكەرسەك, وتپەلى كەزەڭدەگى كوپۇلتتى قازاقستان ءۇشىن ونىڭ تاعدىرانىقتاعىش ءمانى بار. تاپ وسى ماسەلەدە ازاتتىق تاريحىن زەرت­تەۋشىلەردىڭ مەتودولوگيالىق ۇستانىمى اقيقاتتان قىلاۋداي اۋىتقىماعانى ابزال. ۇلتتان ۇلتتىڭ ارتىقشىلىعى دا, كەمشىلىگى دە جوق, ايىرماشىلىعى عانا بار. ال ايىرماشىلىقتان قايشىلىق كورگىسى كەلەتىن, قازىرگى قيىنشىلىقتىڭ باستاۋ-بۇلاعىن ىزدەيتىن تاريحشىلار – ىقىلاس-نيەتى بۇزىق جاندار. بۇعان سىلتاۋ كوپ. ستاليندىك-گولوششەكيندىك اشتىق­تى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى, حرۋششەۆتىك-برەجنەۆتىك جەر ءبولىستى, گورباچەۆتىك-كولبيندىك جەلتوقسان زورلىعىن قىزدىرمانىڭ قىزىل تىلىمەن قوزدىرىپ, بىتپەس داۋعا اينالدىرۋعا بولادى. دۇرىسى – سول قياناتتىڭ ءبارى ات توبەلىندەي شوۆينيست بيلەۋشىلەردىڭ, جالعان يدەيا قۋعانداردىڭ تاپتىق شەكتەۋلىگىنەن, اشكوزدىگىنەن, مەن­مەندىگىنەن تۋىنداعانىن, تۇتاس ۇلتتىڭ كىناسى جوق­تىعىن ءتۇسىندىرۋ, تاۋەلسىزدىكتەن ايرىلعان ەل كىرىپتار حالدەن شىعا المايتىنىن ساناعا ءسىڭىرۋ. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, زورلىق-زومبىلىعىمەن ميلليوندار­دىڭ ءومىرىن قيعان قاسىرەتتى تاريحتى قايتالاۋدىڭ زياننان باسقا بەرەرى جوق. تۇتاس حالىقتى ەركىندىگىنەن ايىرعان حالىق ازات حالىق بولا المايدى. مەملە­كەت­تىڭ قۋاتى حالىقتار بىرلىگىندە. قازاقتار قازاقستاندا بايىرعى ۇلت, ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى ءارى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قانداي دا قۇقىقتىق با­سىمدىققا يە بولماسا دا, تاريحي ميسسيانى – ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتىپ وتىر­عا­نىن, مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار ءتىلى بارشا قازاق­ستاندىقتاردى ۇيىستىرۋشى ءتىل بولۋى كەرەكتىگىن ازاتتىق تاريحىن زەرتتەۋ مەتودولوگياسىنا اينال­دى­را الساق, اقيقاتتىڭ اق جولىنان اۋىتقىمايمىز. وسىنىڭ ءوزى قوعامدا ءجۇرىپ جاتقان ءتۇرلى (مەملەكەتتىك ءتىل, كوشى-قون, جەكەشەلەندىرۋ, توڭىرەگىندەگى) پىكىرتالاسقا, ناقتى ۇدەرىسكە (ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني, ت.ب.) عالىمنىڭ كوزقاراسىن, تۇعىرناماسىن بىلدىرەدى. وكىنىشتىسى – قازىرگى قازاقستان عىلىمى, اسىرەسە, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار ومىرگە, پراكتيكاعا پارمەندى ىقپال ەتە الماي وتىر. ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەنمەن, قو­عام­­دىق پىكىردە دە, ماتەريالدىق-تۇرمىستىق جاعداي تۇر­عىسىنان دا عالىمنىڭ بەدەلى مەيلىنشە تومەن, ءۋا­جى­نە قۇلاق قويۋشى قوعام جوق. بۇگىنگى ۇدەرىس تاعدىرى, ايتا بەرسەك, عىلىمنىڭ دا تاعدىرى بيلىك پەن سايا­سات­كەرلەردىڭ قۇزىرىندا. ال كۇنى ءۇشىن بيلىكپەن جاقىنداسۋ نەمەسە تاجىكەلەسۋ, ساياساتتىڭ سويىلىن سوعۋ نەمەسە كوزسىز سىنشىسىنا اينالۋ تاريح عىلىمىنا ەشقاشان ابىروي اپەرگەن ەمەس. ۇشىنشىدەن, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار جاڭا ماماندىقتارمەن تولىققانىن, زەرتتەۋ ءپانى مەن وكىلەتتىلىگىنە وزگەرىستەر كەلگەنىن بىلگەن ءجون. تاريحشىلار ءجۇرىپ جاتقان قازىرگى ۇدەرىستەر مەن وزگەرىستەردىڭ بولجامدى ەرتەڭىن قوزعاماي – ول ءۇشىن ساياساتتانۋشىلار, الەۋمەتتانۋشىلار, مادەنيەتتا­نۋ­­شىلار, ت.ب. بار – ورنىققان ناتيجەلەرىنە عى­لى­مي-ساراپتامالىق باعا بەرسە دە از ولجا ەمەس. ۇلت تاريحى جانە الەمدىك ۇدەرىستەر. قازىرگى قا­زاقستان تاريحىن زەرتتەۋ مەتودولوگياسىندا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ, ءتىپتى جەكەلەگەن ۇجىمدار مەن ادام­داردىڭ ءومىرى ءارالۋان ەكەنىن, قىرتىسى قالىڭ فاكتورلار اسەرىمەن قالىپتاساتىنىن ەرەكشە نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ايتالىق ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى ەل­دىڭ تابيعي بايلىعىنا, عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ تىكەلەي وندىرگىش كۇشكە اينالۋ دارەجەسىنە, مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگىنە, نەگىزىنەن ىشكى ساياساتتىڭ قا­رىمىنا قاراي جاقسارادى نەمەسە تومەندەيدى. جانە بۇل ماسەلە قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە, ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاتىستى كورسەتكىش ور­نىنا جۇرەدى. ال ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قامال-قور­عا­نى – قا­رۋلى كۇشتەر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىشكى قا­جەتتىلىگىن بەينەلەي المايدى. ول – سىرتقى سەبەپتىڭ پارمەنىمەن قۇرىلعان بىرلەستىك. سويتە تۇرا ازامات­تاردىڭ لايىقتى ءال-اۋقاتى مەن قارۋلى كۇشتەردىڭ ساقاداي ساي تۇرۋى اراسىندا اجىراعىسىز بايلانىس جاتىر. دەمەك, بۇگىنگى مەتودولوگياعا ازاتتىق تاريحىن كەشەندى, جۇيەلى, ديناميكادا اشۋ عانا جۇكتەلمەيدى, ءاربىر قۇبىلىس پەن ۇدەرىستىڭ پايدا بولۋىنا, ءوزارا ىقپالداستىعى مەن دەربەستىگىنە, ىشكى باسىمدىقتارى مەن تەتىكتەرىنە, تاعىلىمىنا قيسىندى ءارى دەرەكتى جاۋاپ ىزدەۋ ماڭىزدى. ارينە, ءبارىن ەلىشىلىك قاجەت­تىلىكپەن, بيلىك شەشىمىمەن, بىرەر ماماننىڭ جازعان­دا­رىمەن اشا سالۋ مۇمكىن ەمەس. ءار قۇبىلىستىڭ نەمەسە ۇدەرىستىڭ ءوز باستاۋ-بۇلاعىن, زاڭدىلىقتارىن, ءتا­جىريبەسىن تياناقتاۋمەن قاتار الەمدىك, وڭىرلىك ءتا­نىكتى (انالوگ) ىزدەۋ مىندەتى الدا تۇر. تاريحتىڭ ءار­الۋ­ان تاعىلىم-تاجىريبەسىن اراسىنان قىل وتپەستەي كىرىكتىرۋمەن جالپىادامزاتتىق زاڭدىلىققا قايشى كەل­مەيتىن تۇتاس ۇلتتىق تاريح تۇزىلەتىنىن مەتودو­لو­گيا­لىق-تانىمدىق ەرەجەگە اينالدىرعاندا عانا ازات­تىق اقيقاتىنا وقىرمانداردى يلاندىرا الامىز. بۇل جەردە تاريح تاجىريبەسى مەن زاماناۋي ماسە­لەنىڭ مازمۇنىن, ءتىپتى بارىسى مەن باعىتىن الەمدىك كەزدەيسوق نەمەسە ستيحيالى سەبەپ كۇرت وزگەرتىپ جىبەرە الاتىنىن بەكەرلەۋگە بولمايدى. ماسەلەن, مۇ­حيت­تىڭ ارعى جاعىنداعى اقش-تا باستالعان قارجى داعدارىسى قازاقستاندى از ابىگەرگە تۇسىرگەن جوق. جوسپارلانعان ءبىراز يگىلىكتى ىستەردى دوعارا تۇرۋعا ماجبۇرلەدى. ەندەشە, جاھاندانۋ تۇسىنداعى مەتودولوگيا ۇلتتىق تانىم شەڭبەرىندە قالۋمەن ىرگەلى ءنا­تيجەلەرگە قول جەتكىزە بەرمەيدى. جاڭا الەمنىڭ ءوزارا اسەرى مەن بايلانىسى قانشا ارتسا, عىلىمي تانىم­نىڭ مەتودولوگياسى دا سونشالىقتى ىقپالداس­تىق­پەن بايۋى كەرەك. مۇنىڭ سىرتىندا قازاقستاننىڭ دا قازىرگى الەمگە ىقپال ەتە باستاعانىن ەقىۇ-عا ءتور­اعا­لىعىنان كورىپ وتىرمىز. بۇدان تۋىندايتىن كەلەسى مەتودولوگيالىق پاي­ىم: مەيلىنشە كۇردەلىلەنگەن ءارى ىرگەلى ءار سالاسى ءوز زاڭدىلىقتارىمەن ءومىر سۇرەتىن بۇگىنگى قازاقستان­نىڭ تاريحىن بوتەننىڭ ىلىمىمەن عانا دايەكتەۋ اقي­قاتقا اپارمايدى. ءبىر عانا عۇلامانىڭ, ءتىپتى 3-4 عۇلا­مانىڭ ءىلىمىن باسشىلىققا الۋدىڭ, ونى دوگماعا اي­نالدىرۋدىڭ ارتى قوعامدى دا, مەملەكەتتى دە كۇيرە­تەتىنىن كسرو-نىڭ, سوتسياليستىك ەلدەردىڭ قۇردىمعا كەتكەن تاعدىرى اشكەرەلەدى. بىزگە ۇزدىك ينتەللەك­تۋ­الدىق ىزدەنىستەر جەتىستىكتەرىن كادەگە جاراتقان جا­را­سادى. ساياسات تاريحىن زەرتتەگەندە ب.ە.د. ءومىر ءسۇر­گەن اريستوتەلدەن حح عاسىر ويشىلدارى حايدەگ­گەر­دىڭ, ياسپەرستىڭ, ارەندتىڭ, ءا.بوكەيحاننىڭ, مەملەكەتتىلىك تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىن كوتەرگەندە كونفۋتسي, شو­قان, فۋكۋياما, حانتينگتون, جان مونە زەرت­تەۋلەرىنىڭ, ەكونوميكا تاريحىن تالداعاندا ءحVىىى عا­سىر عالىمى ا. سميتتەن تارتىپ حح عاسىر ورتاسىنا قاراي الەمگە ءماشھۇر بولعان كەينس, ودان كەيىنگى م. فريدمان, ە.ف. شۋماحەر, ت.ب. تۇجىرىمدارى مەن يدەيا­­لارىنىڭ, ۇلت قاۋىپسىزدىگى, وتان تاريحى جايلى قازاق ويشىلدا­رى­نىڭ, ەلباسىمىز ن. نازارباەۆتىڭ تولعانىستارىنىڭ تانىمدىق-مەتودولوگيالىق جاڭا­شىل­دىعى قولدانىم تاپسا, ازاتتىق تاريحىن بيىك ورە­مەن تۇزەرىمىز ءسوزسىز. ەسىمدەرى اتالعان-اتالماعان كە­مەل وي يەلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە قايشى كەلەتىن پايىم-تۇجىرىمدارى بار. ەكلەكتيكاعا ۇرىنباستان سولار­دىڭ ارا-جىگىن اشىپ, تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ اقيقاتىن تانۋعا سەپتەسەتىن الەۋەتىن پايدالانۋمەن باسەكەگە قابىلەتتىلىك ماسەلەسىن شەشۋگە دە ولجا سالىنادى. عىلىمعا ينتەگراتسيا مەن ديففەرەنتسياتسيا كەلگەنى بۇرىننان ايان ەدى. ساياسات پەن پراكتيكاعا نانوتەحنولوگيالار ەنە باستاعاندا, ولاردىڭ ءباسى مەيلىنشە جوعارىلادى. مىسالعا الار بولساق, عاسىرلار تو­عىسىنداعى ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى – بانك-قار­جى جۇيەسى تاريحىن نەمەسە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ تاريحىن – تاريح فاكۋلتەتىندە العان بىلىممەن عانا زەردەلەۋ جوعارى ماتەماتيكانىڭ ەسەبىن كوبەيتۋ تاب­ليتساسىنا سۇيەنۋمەن شەشۋگە تالاپتانعانمەن بىردەي. بۇگىنگى تاريحشى زامانىنىڭ عىلىمى مەن ءبى­لىمىنىڭ, تەحنيكاسى مەن تەحنولوگيالارىنىڭ جالىنا قولىن ىلىندىرمەي, دىتتەگەن ماقساتىنا جەتپەيدى. تاريح تارازىسى. قازىرگى قازاقستان تاريحىنىڭ تاجىريبەسى مەن تاعىلىمىن باعالاۋدا جۇگىنەتىن ءول­شەم تارازىسى نەدە دەگەن سۇراقتىڭ مەتودولوگيالىق كىلتى توڭىرەگىندە بىرەر ويىمىزدى ايتا كەتەيىك. ءبىز­دىڭ پايىمداۋىمىزشا, تاريحي ءمان-ماڭىزى بار ءما­سە­لەنى وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە ەكى ولشەمگە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, زەرتتەۋ نىسانى مەن پانىنە اينالعان قۇبىلىس جانە ۇدەرىستىڭ مەملەكەتتىك رەتتەلۋى, ناقتى جۇزەگە اسۋى, قۇقىقتىق رەسىمدەلۋى ەل كونستيتۋتسياسى, ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەر اياسىندا جۇرگەن-جۇرمەگەنىن نازاردان شىعارماۋ, ەكىنشىدەن, تۇپكى ناتيجەسى الەۋمەتتىك قاۋىم مۇددەسىنە جاۋاپ بەرگەن-بەرمەگەنىن بۇكپەسىز اشۋ. تاريحي اقيقات قىرلارى سان الۋان. سىندارلى ازات­تىعىمىزدىڭ بىرەۋدى تامساندىرعان تابىسى ءال­دە­كىمنىڭ تاراپىنان سىنعا ۇشىراپ جاتاتىنى نەمەسە ەلەۋسىز-ەسكەرۋسىز قالاتىنى بار. تۇپتەپ كەلسەك, مەتودولوگيالىق ۇستانىمى كەلىسكەن تاريحي اقيقات قانا ازاتتىعى­مىز­دىڭ نەگىزگى – قوسالقى, باستى – ەكىنشى رەتتى, كەزەك كۇتتىرمەيتىن – بوگەلە تۇراتىن ستراتەگياسى مەن تاكتي­كاسىن, ماقساتى مەن مىندەتىن, باسىمدىعى مەن تەتىكتەرىن, دەرتى مەن شيپاسىن ءدوپ باسۋعا اكەلەدى. عىلىمي تانىمنىڭ قاپىسىز انىق­تال­عان مەتودولوگيالىق ۇس­تا­نىمى ازاتتىق تاريحىن بۇرمالاۋسىز, اسىرەلەۋسىز جا­زۋ­عا جول باستايدى. ءتاۋ­ەلسىز قازاقستاننىڭ «اقتاڭ­داق­سىز» اقيقات تاريحىن ءتۇزۋدىڭ ءوزى ساناداعى, قوعامدىق پىكىردەگى, ىشكى-سىرت­قى ساياساتتاعى, ەكونوميكا مەن ءما­دەنيەتتەگى بارى­مىز بەن جوعىمىزدى, ىلگەرىلەۋ مەن ىركىلىستى دايەك­تەۋدىڭ كىلتىنە اينالىپ وتىر. ازاتتىق اقي­قاتتى ايتقىزعاندا, اقيقات ازاتتىق مۇددەسىن قورعاۋمەن ارلەنگەندە تاريح عىلىمى ءوز ميسسياسىن ورىندايدى. حانكەلدى ءابجانوۆ,  مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى,  تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. استانا.