حەلسينكيدەن استاناعا دەيىن
ەۋروپا قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) – قۇرامىنا 56 مەملەكەت-قاتىسۋشى مۇشە بولىپ كىرەتىن قۋاتتى قوعامدىق قاۋىمداستىق. ول بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جارعىسىنىڭ ءVىىى تاراۋىنا سايكەس ەۋروپاداعى شيەلەنىستەردى ەسكەرتۋ مەن داعدارىستى جاعدايدىڭ الدىن الۋ, ورىن العان وقىس وقيعالاردى رەتتەۋ مەن ودان كەيىنگى احۋالدى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتتارىنا قىزمەت ەتەدى. قازىرگى تاڭدا الدىنا بۇدان دا باسقا ءىرى مىندەتتەردى قويىپ وتىرعان بۇل ۇيىم ءوز قامتۋىنداعى ەلدەردەگى قارۋلانۋ, پرەۆەنتيۆتى ەلشىلىك, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ادام قۇقىعى, سايلاۋلاردى باقىلاۋ, سونداي-اق ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ارالاسادى.
ۇيىم قۇرىلۋىنىڭ رەسمي داتاسى بولىپ تابىلاتىن 1975 جىلدىڭ 1 تامىزى كۇنى حەلسينكيدە ەۋروپا قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ (ەقىك) ءبىرىنشى ءسامميتى ءوز جۇمىسىن باستادى. العاش قۇرىلعان كەزىندە ول قازىرگىدەي ۇيىم ەمەس, كەڭەس ءمارتەبەسىندە ءدۇنيەگە كەلدى. تاپ وسى كۇنى سۋومي ەلى استاناسىندا باس قوسقان ەۋروپانىڭ 33 ەلىنىڭ, اقش پەن كانادانىڭ باسشىلارى قاتىسۋشى-مەملەكەتتەردىڭ ءوز ازاماتتارىنا قارىم-قاتىناسى, سونداي-اق ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسى ءتارتىبىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى كورسەتىلگەن اكتىسىنە قول قويدى. وسىعان بايلانىستى حەلسينكي اكتىسى جالپى ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ بىرىنە اينالدى. مۇنداي جۇيە قۇرىلۋىنىڭ وبەكتيۆتى العىشارتتارى وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىنىڭ شەگىندە پايدا بولدى. ول ەڭ الدىمەن باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى شيەلەنىس قاۋپىن ىدىراتۋ, ءوزارا بايلانىستارى ارتا تۇسكەن مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناستارىن رەتتەۋ مۇراتىنان تۋىندادى.
60-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كەڭەس وداعى باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى شيەلەنىستىڭ باسەڭدەپ, قارىم-قاتىناستىڭ جولعا قويىلا باستاعانىن پايدالانىپ, كوپ قىرلى ۆارشاۆا كەلىسىم-شارتى ۇيىمى اتىنان ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس وتكىزىپ, ەۋروپاداعى قازىرگى شەكارانى بەكىتىپ بەرەتىن جانە باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق كەڭ كولەمدى ىنتىماقتاستىققا جول اشاتىن قۇجاتتى سالتاناتتى جاعدايدا قابىلداۋعا ۇسىنىس جاسادى. بۇل يدەياعا بارىنشا ساق قاراعان ناتو 1969 جىلى بەلگىلى ءبىر شارتتارى ورىندالعان جاعدايدا اتالمىش كەڭەسكە قاتىسا الاتىنىن ءبىلدىردى. سولتۇستىك اتلانت بلوگى بۇل شارتتاردىڭ اراسىنا كەڭەسكە قۇراما شتاتتار مەن كانادانى تولىق قۇقىقتارىمەن قاتىستىرۋدى, بەرليننىڭ قۇقىقتىق ستاتۋسىن بەكىتۋدى, ەۋروپادا يادرولىق ەمەس قارۋسىزداندىرۋدى جانە كۇن ءتارتىبىنە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىن ەندىردى. 1970 جىلدىڭ باسىندا كەڭەستىڭ شاقىرىلۋىنا تۇساۋ سالىپ تۇرعان باستى كەدەرگى الىندى. كسرو وعان اقش پەن كانادانىڭ قاتىسۋىنا كەلىسىم بەردى. جيىندا بەرلين جونىندە ءتورت جاقتى كەلىسىمگە قول قويىلدى, كۇش قولدانۋدان باس تارتۋ جانە گفر, گدر, پولشا, چەحوسلوۆاكيا جانە كەڭەس وداعى ارالارىنداعى شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعىن مويىنداۋ جونىندە كەلىسىم-شارت جاسالدى.
1973 جىلدىڭ 3-9 شىلدەسى ارالىعىندا حەلسينكيدە وتكەن كەلىسسوزدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە ەۋروپانىڭ بارلىق 35 مەملەكەتىنىڭ (البانيادان باسقا), قۇراما شتاتتار مەن كانادانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى قاتىستى. ولار تالقىلاۋ بارىسىندا “كوگىلدىر كىتاپتى” بەكىتىپ, ءوز ۇكىمەتتەرىنىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى ءجونىندەگى ۇستانىمدارىن جەتكىزدى. كەلىسسوزدەردىڭ ەكىنشى كەزەڭى 1973 جىلعى 18 قىركۇيەك پەن 1975 جىلعى 21 شىلدە ارالىعىندا شۆەيتساريانىڭ جەنەۆا قالاسىندا ءوتتى. ول كەڭەستىڭ قورىتىندى قۇجاتىمەن جۇمىس ءىستەۋگە ارنالدى. ال ءۇشىنشى كەزەڭ سول 1975 جىلعى 1 تامىزدا وسى قۇجاتتى ودان ءارى تالداپ, قول قويۋمەن اياقتالدى. سوندىقتان دا ءبىز ونى “حەلسينكي قورىتىندى اكتىسى” دەپ اتايمىز. بۇل ۇيىم تاريحىنداعى سونىمەن بىرگە ءبىرىنشى سامميت بولدى. سودان بەرگى 35 جىلدىق كەزەڭدە بار-جوعى 6 سامميت قانا ءوتتى. ەندى سولاردا قارالعان نەگىزگى ماسەلەلەرگە قىسقاشا شولۋ جاساپ وتەيىك.
1975 جىلعى 1 تامىزدا فينليانديانىڭ استاناسى حەلسينكي قالاسىندا وتكەن سامميتتە ءبىرىنشى كەزەكتە ماڭىزى بار ون قاعيداتتى (بىلايىنشا “حەلسينكي دەكالوگى” دەپ اتالادى) بەكىتتى. ولار وسى قاعيداتتاردى “ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جۇيەلەرىنىڭ, سونداي-اق ولاردىڭ كولەمدەرىنىڭ, گەوگرافيالىق جاعدايلارى مەن ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيلەرىنىڭ ءارتۇرلى بولعاندارىنا قاراماستان”, “قاتىسۋشى-مەملەكەتتەردىڭ ءاربىرىنە قاتىستى قولدانۋ جانە ولاردى قۇرمەتتەۋ” تۇرعىسىندا ءوزدەرىنە مىندەتتەمە الدى. ال “حەلسينكي دەكالوگى” ەگەمەندىك, تەڭدىك, ەگەمەندىككە ءتان قۇقىقتاردى قورعاۋ (1), كۇش كورسەتپەۋ جانە كۇش كورسەتۋگە قوقان-لوقى جاساماۋ (2), شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعى (3), مەملەكەتتەردىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى (4), تالاستاردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ (5), ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋ (6), وي, ار, ءدىن جانە سەنىم ەركىندىگىمەن قوسا ادام قۇقىعى جانە بوستاندىعى نەگىزدەرىن قۇرمەتتەۋ (7), حالىقتاردىڭ تەڭدىگى جانە ءوز تاعدىرىنا بيلىك جاساۋ قۇقىعى (8), مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق (9), حالىقارالىق قۇقىقتار ءجونىندەگى مىندەتتەمەلەردى ابىرويمەن ورىنداۋ (10) دەپ ورىلەتىن قاعيداتتاردى ومىرگە اكەلدى.
1990 جىلدىڭ كۇزىندە فرانتسيانىڭ استاناسى پاريج قالاسىندا وتكەن كەلەسى ەكىنشى سامميت ەقىك-ءنىڭ ءىس-قيمىلىنداعى بەتبۇرىستى كەزەڭ رەتىندە تاريحتا قالدى. وسى جىلعى 21 قاراشادا قول قويىلعان پاريج حارتياسى ەڭ الدىمەن جاڭا ەۋروپاداعى قىرعي-قاباق سوعىستىڭ سوڭعى نۇكتەسى قويىلعانىن پاش ەتتى. سونىمەن بىرگە ول ەقىك-ءنىڭ كەلىسسوزدەر مەن ديالوگتار جۇرگىزۋگە ارنالعان فورۋم تۇرىنەن بەلسەندى قيمىل جاسايتىن قۇرىلىمعا اينالعانىن كورسەتىپ بەردى. وسىلايشا جاڭا ەۋروپاعا ارنالعان حارتيادا ۇيىمنىڭ قۇرلىقتاعى تاريحي وزگەرىستەر ۇدەرىسىن باسقارۋعا وزىندىك ۇلەس قوسۋى مەن قىرعي-قاباق سوعىس اياقتالعاننان كەيىن پايدا بولعان جاڭا سۇراقتارعا ناقتىلى جاۋاپ قايتارۋى تۇرعىسىنداعى العان مىندەتتەرى قويىلدى. بۇل مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن بىرنەشە مەكەمە مەن ينستيتۋت قۇرىلدى. ەندى كەڭەستىڭ جۇمىسى تۇراقتى سيپاتقا يە بولىپ, ول ۇدايى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ تۇرۋ نەگىزىنە باعىندى.
سامميتتە ساياسي كەڭەس بەرۋشىلىكتىڭ ءۇش باسپالداقتان تۇراتىن تەتىگى قۇرىلدى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى قاتىسۋشى-مەملەكەتتەر باسشىلارى مەن ۇكىمەت جەتەكشىلەرىنىڭ ەكى جىلدا ءبىر رەت ءوتىپ تۇراتىن كەزدەسۋلەرىنە نەگىزدەلدى. سامميتتەردە نەگىزگى وڭىرلىك جانە كەڭ كولەمدى پروبلەمالار تالقىلانىپ, ەقىك-ءنىڭ ءىس-قيمىلىنىڭ ءپرينتسيپتى باعىتتارىن بەلگىلەۋ مەن كەڭەستىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىن قابىلداۋ ماسەلەلەرى شەشىلۋى ءتيىس بولدى. ەكىنشى ساتى ەقىك ۇدەرىسى شەڭبەرىندەگى ساياسي كونسۋلتاتسيالار الۋدىڭ ورتالىق فورۋمى – سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى تۇرىندە وتەتىن بولىپ شەشىلدى. كەڭەس ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جيىنعا قاتىسى بار ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا نەگىزدەلدى. ال ءۇشىنشى باسقىشتا فۋنكتسياسىنا كەڭەس وتىرىسىنا قاراۋعا ۇسىنىلاتىن ماسەلەلەردى دايىنداۋ, ونىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ, سونداي-اق باسقا دا اعىمداعى ماسەلەلەرگە شولۋ جاساۋ كىرەتىن اعا لاۋازىمدى تۇلعالار كوميتەتى جۇمىسقا قوسىلادى.
وسىلايشا جاڭا ەۋروپانىڭ پاريج حارتياسى كەڭەستىڭ شەڭبەرىندە شيەلەنىستەردى بەيبىت جولمەن تارقاتۋعا بايلانىستى جالپىەۋروپالىق ىنتىماقتاستىق سپەكترىنىڭ بارىنشا كەڭ اۋقىمدى مىندەتتەرىن شەشىپ وتىرۋعا قابىلەتتى ۇيىمدىق قۇرىلىم قۇرۋدىڭ قاجەتتى العى شارتتارىن جاساپ بەردى. حارتيا قىرعي-قاباق سوعىس قورىتىندىلارى شىعارىلعان جانە ەۋروپا كونتينەنتىندە باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالعانىن جاريالاعان ءبىرىنشى كوپ قىرلى قۇجات بولدى.
حەلسينكيدە ەكىنشى مارتە, 1992 جىلعى 9-10 ءشىلدە كۇندەرى ءوتكەن كەلەسى ءۇشىنشى سامميت (“حەلسينكي-ءىى”) كوپ جاعدايدا ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى تۇجىرىمداماسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە اينالدى. وڭىرلىك كيكىلجىڭدەر ءبىرىنشى كەزەككە شىققان جاڭا ۋاقىت اعىمى ەندى قۇرلىقتاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى كوپتەگەن تىرلىككە باسقاشا تۇرعىدان قاراۋعا ماجبۇرلەدى. سوندىقتان 1992 جىلعى حەلسينكي دەكلاراتسياسى ەقىك “جاڭا ەۋروپانىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى باعىتىن انىقتاۋشى جانە وسى ۇدەرىستى ىنتالاندىرۋشى فورۋم بولىپ تابىلاتىنىن” مالىمدەدى.
حەلسينكي-ءىى ءسامميتىنىڭ شەشىمى نەگىزىنەن ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى پىكىرتالاس ءۇشىن اشىلعان فورۋمنان جەدەل فۋنكتسيالارعا يە ءبىرشاما قۋاتتى ۇيىمعا اينالدىرۋعا باعىتتالدى. الايدا, بۇل جولدا ناقتىلى ىستەلىنگەن پارمەندى جۇمىستار ونشالىقتى كوپ بولعان جوق. سامميتتەگى ءومىرگە تۋرا ەنگەن جانە ەقىك-ءنىڭ الەۋەتىن بايىتا تۇسكەن ساناۋلى شەشىمدەردىڭ ءبىرى از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارى كوميسسار لاۋازىمىن ەندىرۋ بولدى. كەلەسى, 1993 جىلى ريمدە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەزدەسۋدە ەقىك-ءنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار باستامالار قوزعالدى.
1994 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۆەنگريانىڭ استاناسى بۋداپەشت قالاسىندا ءوتكەن ءتورتىنشى سامميت ءXXى عاسىرداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ ۇستىنى قانداي بولۋى كەرەك ەكەنى ءجونىندەگى ءماسەلەنى تالقىلادى. مۇنداي مودەلدى جاساۋ وسىنىڭ الدىنداعى حەلسينكي-ءىى سامميتىندە سۇلباسى سىزىلعان ۇيىمدىق وزگەرىستەردى جاساپ شىعۋعا نەگىزگى تەتىك بولادى دەپ ەسەپتەلىندى. جيىنعا قاتىسۋشى-مەملەكەتتەر باسشىلارى سونداي-اق ەقىك قامتۋىنداعى وڭىرلەردە اسكەري قاقتىعىستار شارپىسى, ادام قۇقىعىن اياققا تاپتاۋ وقيعالارى, از ۇلتتار وكىلدەرىنە قىسىم جاساۋ دەرەكتەرى ءالى توقتالماي تۇرعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ولار ەقىك شەڭبەرىندە قابىلدانعان قاعيداتتار مەن مىندەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمدا ورىندالماي كەلە جاتقانىنا بايلانىستى شەشۋشى قيمىلدار جاساۋ قاجەت ەكەنىن مويىنداي وتىرىپ, كەڭەستىڭ ايماقتاعى شيەلەنىستەردى الدىن الا ەسكەرتۋدەگى, ولاردىڭ الدىن الۋداعى جانە داعدارىستاردى رەتتەۋدەگى باستى قۇرالداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىنا نازار اۋداردى.
ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, بۋداپەشت دەكلاراتسياسى ماتىنىندە قاتىسۋشى-مەملەكەتتەردىڭ ءبىر جۇيەگە تۇسۋگە ۇمتىلىسى, باسقا دا ەۋروپالىق, وڭىرلىك, ترانساتلانتيكالىق ۇيىمدارمەن جانە ينستيتۋتتارمەن مەيلىنشە شىنايى ىنتىماقتاستىق نەگىزىنە كوشۋى سەكىلدى ماسەلەلەر قاراستىرىلعانىمەن, ول ورىندالا قويعان جوق. ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋدىڭ ناقتىلى شارالارى وسىدان ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن, 1997 جىلى كوپەنگاگەندە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە قابىلداندى.
اقىر سوڭىندا, سامميتكە قاتىسۋشى-مەملەكەتتەر ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ جالپى كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋداعى ەقىك ءرولىنىڭ كۇرت وسە ءتۇسۋى ونى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) اينالدىرۋدى تالاپ ەتەتىنىن مويىندادى.
1996 جىلعى جەلتوقسان ايىندا پورتۋگاليانىڭ استاناسى ليسسابون قالاسىندا وتكەن بەسىنشى سامميت مۇنىڭ الدىنداعى جيىندا كوتەرىلگەن ءXXى عاسىرداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ مودەلى قانداي بولۋى كەرەكتىگى ءجونىندەگى ماسەلەنى ودان ءارى تالقىلاۋدى كۇن تارتىبىندە ۇستادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل «ەۋروپا قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى» اتانعان قۇرىلىمنىڭ ءبىرىنشى باسقوسۋى بولدى. ال پورتۋگال جەرىندەگى تالقىلاۋلاردان سوڭ “ەۋروپانىڭ ءXXى عاسىرداعى ەۋروپا ءۇشىن جالپى جانە جالپىعا ورتاق قاۋىپسىزدىگى مودەلى” دەپ اتالاتىن دەكلاراتسيا دۇنيەگە كەلىپ, “قارۋلانۋدى باقىلاۋدىڭ نەگىزدەرى” مەن “فورۋمنىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ءوزارا قىزمەتتەستىك جونىندەگى كۇن ءتارتىبىن دامىتۋ” دەگەن قۇجاتتار بەكىتىلدى. تاپ وسى جيىندا ەقىۇ-نىڭ بارلىق ءولشەمدەر بويىنشا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ىسىندەگى شەشۋشى ءرولى تۋرالى تەزيستى ودان ءارى دامىتۋ جايى كوتەرىلدى.
كەزەگى بويىنشا التىنشى بولىپ وتىرعان ىستامبۇل سامميتى 1999 جىلعى 19 قاراشادا شاقىرىلدى. بۇل جيىن ءبىرىنشى رەت شاقىرۋشى ەلدىڭ استاناسى ەمەس قالادا ءوتتى. ال ەكى قۇرلىقتى جالعاپ جاتقان شىرايلى شاھاردا باس قوسقان اتالمىش سامميتكە 54 مەملەكەت-قاتىسۋشىنىڭ باسشىلارى كەلدى. مۇندا قابىلدانعان ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ حارتياسى ۇيىم تاريحىنداعى بەلگىلى ءبىر كەزەڭدى تۇيىقتايتىن قۇجاتقا اينالدى. ول وسىنىڭ الدىنداعى ەكى سامميتتە تالقىلانعان ەۋروپانىڭ ءXXى عاسىرداعى قاۋىپسىزدىگى مودەلى جونىندەگى پىكىرتالاستىڭ ءتۇيىنىن ءتۇيدى.
ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ حارتياسىندا اتاپ ءوتىلگەن باستى جاڭا ەلەمەنتتەر ەقىۇ-نىڭ شيەلەنىستەردى كۇنى بۇرىن ەسكەرتۋ مەن ولاردىڭ الدىن الۋداعى باستى قۇرال رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتەتىن جاڭا قادامداردى, تەتىكتەر مەن قۇرالداردى پايدالانۋ بولىپ تابىلادى. ال سامميتكە قاتىسقان مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مەن ۇكىمەتتەر جەتەكشىلەرى ءبىر اۋىزدان وزدەرىنىڭ “ەقىۇ وڭىرىندە ەركىن, دەموكراتيالى جانە مەيلىنشە ءبىرتۇتاس ۇيىم قۇرۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاساتىندارىن” مالىمدەدى.
وسىناۋ ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن سامميتتە مىناداي قادامدار جاسالدى. ولاردىڭ قاتارىندا ەقىۇ مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ارىپتەستىكتى نىعايتۋ ءۇشىن ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن قاۋىپسىزدىك پلاتفورماسىن قابىلداۋ, قاۋىپسىزدىك ۇيىمىنىڭ جالپىعا بىردەي تالابىن ناقتى ورىنداي وتىرىپ, بەيبىتشىلىكتى قولداۋ وپەراتسيالارىنداعى ەقىۇ-نىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, ەقىۇ-نىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ءىرى ازاماتتىق وپەراتسيالاردى وتكىزۋ مەن سۇراعان كومەكتەرىنە جەدەل ءۇن قاتۋ ماقساتىندا شۇعىل ساراپشىلىق جانە ىنتىماقتاستىق توپتارىن قۇرۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋىن ساقتاۋ مەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا پوليتسەيلىك قىزمەت سالاسىنداعى ءمۇمكىندىكتەردى ۇلعايتۋ, ەقىۇ وپەراتسيالارىن جەرگىلىكتى جەرلەردە جوسپارلاپ, ورىستەتۋ ءۇشىن كەرەكتى جەدەل ورتالىقتار قۇرۋ, ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسى جانىنان دايىندىق كوميتەتىن بەكىتۋ جولىمەن ەقىۇ شەڭبەرىندە ساياسي كونسۋلتاتسيالار ۇدەرىسىن نىعايتۋ سەكىلدى تارماقتار قاراستىرىلعان.
ىستامبۇلدا قابىلدانعان بۇل حارتيا ءوز كەزەگىندە ەقىۇ قاتىسۋشى-مەملەكەتتەرىنىڭ “مىنەز-ق ۇلىق كودەكسىنە” اينالدى. ونىڭ نەگىزىن بارلىق ەقىۇ قاتىسۋشى-مەملەكەتتەرىنىڭ بۇۇ جارعىسى مەن حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە تولىق باعىنىشتىلىعى قۇرايدى. بۇل قۇجات ۇيىمنىڭ سوعىس پەن ب ۇلىنشىلىكتەر سالدارىنان زارداپ شەككەن اۋماقتارداعى ادامدار ءومىرىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى بولدىرماۋ جونىندەگى ميسسياسىن تازا ورىنداۋىنا جول اشىپ بەردى.
مىنە, باسى سوناۋ 1975 جىلى حەلسينكيدەن باستالعان سامميتتەردىڭ جەتىنشىسى بۇگىن استانا تورىندە جالعاسىن تاپقالى تۇر. الەم جۇرتشىلىعىنىڭ وسى جەتىنشى سامميتتەن دە كۇتەرى كوپ.
سەرىك ءپىرنازار.
