(ەسسە)
جىگىتتىڭ پاديشاسى — ءبىر وزىندەي
قىزدارعا ارمان بولعان قايران كوكەم!
اۆتور
اتى اڭىزعا اينالىپ الەمگە تاراعان, حالقىمىزدىڭ داڭقتى ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن داستارقانداس بولامىز دەگەن وي تۇسكە دە كىرمەگەن ەدى. تالاي رەت ۇلكەن مىنبەلەردەن ءور تۇلعاسىن كورىپ, سۇڭقار ءۇنىن ەستىگەنمىن. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمدارىندا, جيىنداردا ءارى باتىر, ءارى جازۋشى اعامىز سويلەپ, ەشكىم ايتپاعان تىڭ ويلاردى ورتاعا سالاتىن.
ء“دام-تۇز جازسا, پاتشامەن دە تاباقتاس بولاسىڭ” دەگەندەي, باۋىرجان اعامىزبەن كەزدەسىپ, داستارقانداس بولۋدىڭ, رياسىز سىرلاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەنى جاي كەزدەيسوقتىق ەمەس دەپ سەنەمىن.
وبلىستىق راديوكوميتەتتە ءتىلشى بوپ ىستەپ جۇرگەنمىن. دايىنداعان حابارىمدى ۇنتاسپاعا جازدىرىپ, ستۋديادان شىعا كەلسەم, دابىرلاعان داۋىستار ەستىلدى. باس رەداكتورىمىز — بەلگىلى جازۋشى قاراۋىلبەك قازيەۆ: “بويجەتكەنىمىزدىڭ بارىنا شۇكىر, بىزگە سالەم بەرىپ كەلۋشىلەر كوپ!” – دەپ سويلەگەن كۇيى ءبىر توپ ادامدى باستاپ كەلەدى. ءوزىم جاقسى تانيتىن اعالار: وبلىستىق “وڭتۇستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ بەزەندىرۋشىسى بوپ ىستەيتىن قاسىمبەك نۇربەكوۆ, قالاداعى ورتالىق فوتوستۋديانىڭ ەڭ تاڭداۋلى فوتوگرافى ەركىن قالىمبەتوۆ جانە بەيتانىس ەكى ەر ادام. ەركىن اعا مەنى كورە سالىپ: “و, اينالايىن, قارىنداسىم, سەنىڭ ارقاڭدا مەن ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى كورمەسىنىڭ (ۆدنح) جۇلدەسىنە, ديپلومىنا يە بولدىم. وسى قۋانىشىمدى رەستورانعا بارىپ جۋماقشىمىن. مىنا قاسىمبەك اعاڭدى جانە اۋىلدان كەلگەن دوستارىمدى ەرتىپ شىقتىم, قۇربىلارىڭدى شاقىر, كەتتىك رەستورانعا!” دەپ جارقىلداي سويلەپ, ارقامنان قاقتى.
مەن “سەنىڭ ارقاڭدا” دەگەن سوزىنە قايران بوپ, اڭتارىلا قاراپ ەم, ول جالما-جان تۇسىندىرە باستادى. “تۇرسىناي, ەسىڭدە مە, سەنى ستۋدياعا شاقىرىپ, سۋرەتكە تۇسىرگەن ەدىم عوي. سونى تاعى باسقا سۋرەتتەرمەن قوسىپ, سۋرەت كورمەسىنىڭ بايقاۋىنا جىبەرگەن ەدىم. “پوەتەسسا” دەپ ات جازىلعان سول سۋرەتكە جۇلدە بەرىپتى, مىنە, سەنىڭ ارقاڭدا جەتكەن قۋانىشىم!” دەپ ءماز-ءمايرام. ءوزى اقكوڭىل, قاراپايىم جان بالاشا قۋانىپ تۇر.
– ەركىن اعا, قۇتتىقتايمىن! – دەدىم اسىعا. جارقىن مىنەز اعا اڭقىلداعان كۇيى “راحمەت, راحمەت! ال, كەتتىك رەستورانعا,” دەپ قويار ەمەس. ول كەزدەرى رەستورانعا بارۋ, دەمالۋ داستۇرگە اينالعان. ەڭ از جالاقى الاتىن جاندار دا اي سايىن جانۇياسىمەن, دوستارىمەن مەيرامحاناعا بارا الاتىن.
سونىمەن قالا ورتالىعىنداعى “ۆوسحود” (قازىرگى اتى “ورداباسى”) مەيرامحاناسىنا باردىق. جولشىباي قۇربىم حاليزانى جۇمىسىنان سۇراپ الدىق. ول قاراكول ينستيتۋتىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بوپ ىستەيتىن. الماتىداعى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتتى زووينجەنەر ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن. سىرت بەينەسى ادەمى جاراتىلعان قۇربىمنىڭ مىنەزى سول كەزدەگى تەڭەۋ بويىنشا “مۋجسكوي حاراكتەردىڭ” ناعىز ءوزى! قۇربىلارىمنىڭ اراسىندا ەڭ جاقىنى, باۋىرىمداي بوپ كەتكەنى – وسى حاليزا. كولدەنەڭ كوك اتتىلاردان قورعاپ جۇرەتىنى ماعان ۇلكەن تىرەك ەدى. ۇستەلدى جاعالاي جايعاسقان سوڭ, ەركىن اعا ەلدەن كەلگەن دوستارىمەن تانىستىردى دا, داياشى قىزعا زاكازدى ءۇيىپ-توگىپ بەرە باستادى. حاليزا ەكەۋىمىزگە قىزىل شاراپ الدىرىپ, وزدەرى اقاڭنان تاستاپ وتىردى. قاسىمبەك اعا ءازىل-قالجىڭعا شەبەر. كۇلدىرگى اڭگىمەنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ايتىپ, ءبارىمىزدى كۇلكىگە قارق ەتىپ وتىر. جاز اپتابى باسىلا قويماعان شاق. كەڭ زالدىڭ ءىشى ىسىپ كەتتى. تىزەدەن عانا كەلەتىن جۇقا كويلەكتىڭ وزىنەن جانىپ بارا جاتقاندايمىز. مىنا ءىشىپ وتىرعان اعالار قالاي وتىر ەكەن؟ قايتايىق دەۋگە اۋزىم بارمايدى, كوڭىلدەرىنە قارايمىن. ءبىر ءسات كوزىم ءتۇسىپ كەتتى, قوناق ءۇي جاقتان وتەتىن ەسىكتەن... باۋىرجان اعا كىرىپ كەلە جاتىر. اسكەري كيتەلىن جەلبەگەي جامىلعان, تاياققا سۇيەنىپ العان, ايتسە دە ءتىپ-تىك باسىپ كەلەدى.
– كوكە, اسسالاۋماعالايكۋم, – دەپ قاسىمبەك اعا قولىن سوزدى. باۋكەڭ قاسىمبەك اعانى تانىپ: “وۋ, بارەكەلدە, گازەتچيكتەر, مەنى تاۋىپ الا قوياسىڭدار, ءا!”, دەدى. ۇسىنعان قولىن الىپ, تانىس ادام كەزدەسكەنىنە قۋانىپ قالعانىن ءبىلدىرىپ, جادىراپ ك ۇلىپ تۇر. قۋانىشتىڭ كوكەسى بىزدە عوي! جارىسا جامىراعان بارىمىزبەن قول الىسىپ امانداستى. قاسىمبەك اعا: “باۋكە, ءسىزدىڭ كەلگەنىڭىزدى بىلمەگەن ەدىك. كەزدەسكەنىمىزگە قۋانىپ تۇرمىز. ءبىزدىڭ داستارقانعا ءجۇرىڭىز,” دەپ شاقىردى.
– تاماقتانۋعا كەلىپ ەم. جارايدى, سەندەرمەن وتىرۋ ماعان دا كەرەك شىعار.
ورىندىقتى قويىپ ابىگەر بوپ جاتقان جىگىتتەرگە: “مەنى تىم ەركەلەتىپ جىبەرمەڭدەر, اسكەري ادام ەكەنىمدى ۇمىتىپ قالمايىن”, دەپ جىميىپ قويادى. قايراتتى قويۋ مۇرتى, بۋرىل شالعان تىكىرەيگەن شاشى بەت جۇزىنە سۇس بەرىپ تۇرعانداي. جايعاسقان سوڭ باتىر اعامىزعا كەزەكتەسىپ كوڭىل ايتتىق. ءبىراز بۇرىن كاماش جەڭگەمىزدىڭ قايتىس بولعانىن ەستىگەن ەدىك.
– قاراقتارىم, بارىڭە راحمەت! ەركەك ادامعا جاسى كەلگەندە جەسىر قالۋ قيىن ەكەن. ونىڭ ۇستىنە اسقازان مازالاپ ءجۇر. اياقتاعى وقتىڭ ورنى دا جانعا باتىپ, تاياق ۇستاۋعا ءماجبۇر ەتتى. سارىاعاش ساناتوريىنە جىل سايىن كەلۋشى ەم, تاعى دا سوندا جاتىپ ەمدەلمەكشىمىن.
داڭقى جەر جارعان, اڭىزعا اينالعان ەردىڭ ەرى – باۋىرجان مومىش ۇلى بىزبەن سويلەسىپ وتىر. ءبىر كەزدەگى اق بوز اتىن ويناتقان, جويقىن جاۋدى جايراتقان باتىر كادىمگى جاي ادام بولىپ, حال-جايىنان حابار ەتۋدە. قۋانىشتان تاسىپ تۇرعان كوڭىلىمە جاي تۇسكەندەي, جان دۇنيەم قالتىراپ كەتتى. ميىمدا مىڭ سان سۇراق: “اپىراي, قايدا قارايدى ءبىزدىڭ باسشى ازاماتتار؟ سامولەتكە جەكە ءوزىن وتىرعىزىپ, ەڭ جاقسى كۋرورت, ساناتوريگە اپارىپ ورنالاستىرماي ما؟ جانىنا كۇتۋشىلەر قويماي ما؟ حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلىن قادىرلەپ, جاعداي جاساماي ما؟” شەنەۋنىكتەرگە دەگەن ىزادان جارىلارداي بوپ, القىمىم ىسىنگەندەي تۇنشىعىپ بارامىن.
– باۋكە, جەسىر قالساڭىز, ءسىزدى جالعىزسىراتپايتىن ەل-جۇرتىڭىز بار. سىزگە ءالى تالاي قىز-كەلىنشەك تالاسىپ, ءتيىپ الاتىنى داۋسىز. مىنا وتىرعان قوس قىزدىڭ قايسىسىن قالايسىز؟ – دەپ قاسىمبەك اعا مەن ەركىن اعا جارىسا ايتىپ ەدى...
– مولچات! – دەپ باۋىرجان اعا ايقايلاپ جىبەردى. – بۇل قىزدارىم نەمەرەلەرىمدەي ەمەس پە؟! – دەدى دە: – قىزدارىم, مىنا جىگىتتەر ءۇشىن سەندەردەن مەن كەشىرىم سۇرايمىن. مەنىڭ كوڭىلىمدى كوتەرەم دەپ اعالارىڭ سەندەردىڭ كوڭىلدەرىڭدى جۇدەتىپ الاتىندارىن ويلاپ وتىرعان جوق.
– سىزبەن كەزدەسىپ قۋانىپ وتىرعانىمىز ءۇشىن بۇگىن قانداي ءسوز ايتىلسا دا رەنجىمەيمىز, – دەپ حاليزا ەكەۋمىز جارىسا جاۋاپ بەردىك.
– ۆاس كتو-تو وبيجاەت, توۆاريشش پولكوۆنيك؟ كتو بى ني بىل, مى ەگو ۆىگونيم, – دەپ ورىس داياشى قىزدار جينالىپ قالدى. بىرەۋى اعانى ارقاسىنان قۇشاقتاپ: “زولوتوي!” دەپ ەركەلەتىپ جاتىر. سول قىزدارعا ريزا بولعانىم-اي! ءبارىن دە جاقسى كورىپ كەتتىم! ىشىمنەن ويلاپ قويامىن: وسى ورىستار نە دەگەن ەركىن حالىق, ايتاتىنىن تۋرا ايتادى, قالاعانىن ىستەيدى. بىزدەر, قازاقتىڭ قىزدارى اعانى قانشاما قۇرمەتتەپ, توبەمىزگە كوتەرگىمىز كەلسە دە, ءدال جاڭاعى قىزدىڭ قىلىعىن جاساي الماس ەدىك... بەت مونشاعىمىز توگىلىپ, ۇيالار ەدىك.
– دوچەنكي, سپاسيبو ۆسەم! نە وبراششايتە ۆنيمانيا! نە زريا گوۆوريات: “ستاروست – نە ۆ رادوست”. پونەۆولە ي گولوس پوۆىشاەش نا مولودىح... لادنو, موي حوروشيە, ەسلي كتو-تو وبيديت مەنيا, يا پوزوۆۋ ۆاس.
الگىندە ەركىن اعا ماعان سىيلاعان شوق گۇلدى ۆازاعا سالدىرىپ ۇستەل ۇستىنە قويعان ەدىك. سوعان كوزى تۇسكەن باۋىرجان اعا:
– بۇگىن بىرەۋىڭنىڭ تۋعان كۇنىڭ ەمەس پە؟ – دەپ سۇرادى. ەركىن اعا جينالۋ سەبەبىمىزدى باياندادى.
– وندا قۋانىشتارىڭ قۇتتى بولسىن!
اعا بارىمىزبەن ريۋمكا سوعىستىردى دا, اسقازانى مازالاپ جۇرگەندىكتەن ىشە المايتىنىن ايتىپ, اۋىز ءتيدى. قاسىمبەك اعا: – مىنا جاپ-جاقىن جەردە بازار بار, سونان جۇگىرىپ بارىپ قىمىز اكەلەيىن, – دەپ ەدى, باۋكەڭ قىمىزدىڭ دا جاقپاي ءجۇرگەنىن ايتىپ, جىبەرمەدى. گازەتتىڭ جاعدايىن, وبلىستا ايتارلىقتاي وزگەرىستەردىڭ بار-جوعىن سۇراپ, ەكەۋى اڭگىمەگە كىرىستى.
داياشى قىز شاينەكپەن ىستىق شاي اكەلدى دە مەنىڭ الدىما قويدى. كەسەگە شاي قۇيدىم دا:
– اعا, شاي ءىشىڭىز, – دەپ باۋىرجان اعاعا ۇسىندىم.
– قىزىم, سەن مەنى اتا دە, – مەيىرىمدى, جۇمساق ءۇنى ماعان باتىلدىق سىيلادى.
– اتا دەمەيمىن, سەبەبى مەنىڭ اكەم سىزدەن مۇشەل جاس ۇلكەن.
– ا, وندا ءجون, اعا دەسەڭ اعا دەي عوي. اكەڭ بار ما؟ —
– جوق, اكەم قايتىس بولعان.
داۋسىم ءدىر ەتە قالدى. ءۇش جىل بۇرىن قايتىس بولعان اكەمدى ەسكە السام, ءىشىم ورتەنىپ كەتەتىن. “كەنجەتايىم” دەپ اكەم مەنى قاتتى ەركەلەتەتىن.
– شەشەڭ بار ما؟
– ءيا, انام بار. اۋىلدا, اعامنىڭ قولىندا تۇرادى.
– ەندەشە, اناڭدى ماعان بەر. ول دا جەسىر, مەن دە جەسىر. ەكەۋمىزدى قوس تا مەنى اكە عىپ ال!
مۇنداي تىلەك ايتادى دەپ كۇتپەگەم. ساسىپ قالدىم. انام ايقىز باۋكەمەن تۇيدەي جاستى. ال وسىنداي داڭقتى جانعا قاراپايىم, ءارى جاسى كەپ قالعان مەنىڭ انامنان گورى, جاستاۋ, سۇلۋ ايەل بولعانى دۇرىس قوي...
– اعا, مەنىڭ انام قارتايىپ قالدى. شايىڭىزدى باپتاپ بەرىپ, كۇتۋگە شاماسى كەلە بەرمەس.
– وندا بولمايدى. مەنىڭ جاعدايىمدى جاسايتىن ايەل كەرەك.
حاليزا قاراپ وتىرماي:
– ماماسى كارى بولسا, باسى بوس اپكەسى بار. ءوزى ونەر ادامى. مۋزىكانت-قوبىزشى, ال مىنەزى بالا سياقتى اڭقاۋ, ادال جان, – دەپ شۇبىرتسىن كەپ. باۋىرجان اعا ەلەڭدەپ قالدى.
– ەرتەڭ ساعات 12-دە ماشينە كەلىپ, مەنى سارىاعاشقا الىپ كەتەدى. ال ساعات 10-دا اپكەڭدى ەرتىپ كەل. تانىسايىق, سويلەسەيىك. كەلىستىك پە؟
مەنىڭ ءۇنىم شىقپاي قالدى. باسىمدى شۇلعي بەردىم.
باۋىرجان باتىرعا اپكەمدى قۋانا تانىستىرار ەدىم, ەكەۋى ۇيلەنسە, شىن شاتتانار ەدىم...
بىراق, اپكەم نە دەيدى؟ كۇيەۋدەن كورگەن توزاق ءومىرىن ۇمىتا المايدى... جۇلدىزى جاراسپاعان جانمەن ەكى بالالى بولعاندا اجىراسادى. ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن اپكەم “كۇيەۋى قۇرسىن, كورمەگەنىم ەركەك بولسىن” دەپ ءجيى ايتادى. اسىر-تۇسىر مىنەزى بار. ءوزى اڭقاۋدىڭ اڭقاۋى. كورمەس – تۇيەنى دە كورمەستىڭ ناعىز ءوزى, ورىسشا ايتقاندا – نە ۆنيماتەلنايا. گاسترولگە شىققان ۇزاق ساپاردان ورالعاندا, ءبارىمىز قۇرداي جورعالاپ, حانشانى كۇتكەندەي ماپەلەيمىز. ال وسىنداي قاراعىم باۋىرجان مومىش ۇلىن قالاي كۇتەدى؟
قوماعايلار جينالسا دا تاۋىسا المايتىنداي, تاماقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ءۇيىپ الدىرتقان ەدى ەركىن اعامىز...باۋكە بولسا دا از جەيدى ەكەن.
– جومارت كوڭىلدەرىڭە, ۇسىنعان دامدەرىڭە كوپ راحمەت! تاعامنىڭ ىسىراپ بولماعانىن قاداعالاپ جۇرىڭدەر, قاراقتارىم, – دەدى اعا. سوسىن ءبارىمىزدى بولمەسىنە شاقىردى.
– وي, اعا, ءسىز دەمالىڭىز, ءبىزدىڭ توپىرلاپ بارعانىمىز بولماس! – جارىسا جامىراعانىمىزدى قولىن كوتەرىپ توقتاتتى.
– مەن سەندەرگە قولتاڭبامدى قويىپ, كىتاپ سىيلاماقشىمىن. كانە, جۇرىڭدەر!
ءوزى باستاپ العا ءتۇستى.
– ەششە راز پريحوديتە, توۆاريشش پولكوۆنيك, بۋدەم رادى! – دەپ شىعارىپ سالىپ تۇرعان داياشى قىزدارعا راحمەت ايتتى دا, بىرەۋىن شاقىرىپ الىپ سويلەستى. داياشى قىز باسىن ءيىپ, قولىن كەۋدەسىنە قويىپ “بولادى” دەگەن يشارا جاسادى. داياشى قىزدار اعانىڭ اتىن دۇرىس ايتا المايتىن بولعان سوڭ, پولكوۆنيك دەي بەرەتىن سياقتى.
اعانىڭ بولمەسىندە تەمەكىنىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇر. جورنال ۇستەلىندە ۇيىلگەن كىتاپتار, قاعازدار.
– ال, وتىرىڭدار! – اعا بىزگە ديۆاندى, ورىندىقتاردى نۇسقادى. ءبىز تىزىلە جايعاستىق. ءوزى ءبىر ورىندىققا وتىردى دا, ۇستەلدەگى كىتاپتاردى كورسەتىپ:
– “موسكۆا ءۇشىن شايقاس” دەگەن كىتابىمدى مىنا كورشى وزبەك اعايىندار “ورتيميزدا موسكۆا” دەگەن اتپەن وزبەكشەگە اۋدارىپتى. قارسى بەتتەگى كىتاپ دۇكەنىنە تۇسكەن ەكەن. شىمكەنتتە ءبىراز وزبەك تۇراتىنىن ءبىلىپ, وسى جاققا جىبەرگەن عوي. ءبىرازىن الدىرىپ ەم, سەندەرگە جازىپ بەرەيىن. اۆتوردان ەستەلىك بولسىن. وسىعان رازى بولىڭدار. اۋدارىپ شىعارعان وزبەكتەرگە راحمەت! بىراق, قويعان اتى ۇناماي تۇر. “زا نامي موسكۆانى” وزبەكشەلەگەن تۇرلەرى عوي, “ورتيميزدا موسكۆا” دەپ موسكۆانى ارتتارىنا تىعىپ جىبەرىپتى, – دەدى. ءبىز شۋلاپ كۇلدىك. اعا دا قوسىلىپ كۇلدى. قاسىمبەك اعا ادەتىنشە قارق-قارق ك ۇلىپ بولمەنى جاڭعىرتتى.
– مەن قولتاڭبا جازىپ بولعانشا, قىزدارىم, سەندەر ءان ايتىڭدار, – دەپ اعا قولقا سالدى. حاليزا ەكەۋىمىز ەكى داۋىسپەن قوسىلىپ, تالاي شىرقاپ جۇرگەن, جەرگىلىكتى كومپوزيتور مۇحامەدجان رۇستەموۆتىڭ “قيمايمىن” دەگەن ءانىن ايتتىق.
“...جەلدەي ەسىپ, جەلدەي ەسىپ ءوتىپ جاتقان جاستىق شاق,
مەنەن ەرتە كەتكەنىڭدى, كەتكەنىڭدى قيمايمىن”, – دەپ بىتىرگەندە, جازۋىن جالعاستىرعان كۇيى باۋىرجان اعا: “داۋىستارىڭ ادەمى ەكەن. ەكى داۋىستا ءان سالۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى, بۇل ورىنداۋلارىڭ وتە تاماشا! وچەن سوزۆۋچنو!” دەدى. بۇرىن تالاي ماقتاۋدى ەستىگەنبىز, ال باۋىرجان اعانىڭ ماقتاعانى وردەن تاققانمەن بىردەي عوي. ءبىز قۋانىشتان گۇل-گۇل جاينادىق. باتىر اعانى انگە كوڭىل بولەدى, ىقىلاسپەن تىڭدايدى دەپ كىم ويلاعان.
– “قازاق ءۆالسىن” ايتىڭدارشى.
اعا بۇل قيىن ءاندى, بيىك سوپرانو داۋىستىلار عانا ايتاتىن ءاندى ايتا الادى دەپ سەنگەن سياقتى, ويتكەنى ايتا الاسىڭدار ما دەپ سۇراعان جوق.
– اعا, بۇل ءاندى تۇرسىناي جەكە ايتسىن, – دەدى دە, حاليزا مەنىڭ قۇلاعىما: – ايتپاقشى, بۇل ءاندى ايتا الاسىڭ با؟ – دەپ سىبىرلادى.
قوبالجىپ, دىرىلدەسەم دە ءاندى باستادىم. بالا كەزدەن ءانشى بولام دەپ ارمانداعاننان, مەن بىلمەيتىن ءان جوق دەسە بولار ەدى. حالىق اندەرىنەن باستاپ قازاق سوۆەت كومپوزيتورلارىنىڭ, سسسر حالىقتارىنىڭ اندەرىن, شەتەل حالىقتارىنىڭ اندەرىن, شىنىندا كوپ بىلەتىنمىن. ءانسىز كۇنىم وتپەيتىن.
ءان سالىپ تۇرىپ اعاعا قاراپ قويامىن. بايقايمىن ىشتەي قوسىلىپ وتىرعان سياقتى. قايىرماسىنا كەلگەندە داۋسى جەتپەي قالار ما ەكەن دەگەندەي, ماڭدايى قاتپارلانىپ, مۇرتى جىبىرلاپ, ءوزى قوزعالاقتادى. قۇداي ابىروي بەرىپ, مۇدىرمەي ايتىپ شىقتىم.
– وسىنداي داۋسىڭ, انشىلىك قابىلەتىڭ بولا تۇرىپ, نەگە انشىلىك جولدى تاڭدامادىڭ؟ – دەپ سۇرادى باۋىرجان اعا.
– اعا, ءانشى بولۋ باقىتى بۇيىرمادى. الماتى كونسەرۆاتورياسىنىڭ مەدكوميسسياسى انگيناڭ بار, مۇنداي دياگنوزبەن دوكۋمەنت قابىلدامايمىز دەپ جولاتپادى.
اعانىڭ كوزىنەن اشۋ ۇشقىندارى اتىلدى. جايماشۋاق قالپى لەزدە وگەرىپ سالا بەردى.
“قاپ, نەگە ايتتىم” دەپ, ءوزىمدى تىلدەدىم. اعانىڭ ويىن باسقاعا اۋدارماقشى بولعان قاسىمبەك اعا:
– وقاسى جوق, قازىر نە كوپ ءانشى كوپ, ال اقىن قىزدار از. ءبىزدىڭ تۇرسىناي جاقسى اقىن. كازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقيدى. باۋكە, ەندى اقىن قىزدىڭ ولەڭىن تىڭدايىق. – دەدى.
– قىزىم, ايتا عوي, – دەگەن اعانىڭ تۇرىنە قاراسام, شىن تىڭداعىسى كەلگەن قالىپ بايقالادى. تىزەلەرىم تاعى دا دىرىلدەي باستادى. سول تۇرەگەپ تۇرعان كۇيىمدە جاستىق شاق جىرلارىنان “مونولوگ” دەگەن ولەڭىمدى باستادىم.
مۇمكىن تالاي ءسۇرىندىم جاستىققا ءتان,
ارىنىم بار كەۋدەمدە باستىقپاعان.
نە قيىندىق كەلسە دە, جاسىماعام,
جانە ەشكىمدى كىنالاپ قاس تۇتپاعام...
كەيبىرەۋدىڭ ماعان جات قاتال قالپى,
سونان عانا شىعارداي اتاق, داڭقى,
پاڭدانادى. مەن جايناپ, جارقىلدايمىن,
قايرىمدىلىق – قاشاننان اتا سالتىم.
التى-جەتى شۋماقتى وقىپ بولعانىمدا باۋىرجان اعا سونداي مەيىرىمدى جانارمەن ماعان قارادى دا:
– قىزىل ءسوزدى توگىپ ماقتاۋعا ابدەن بولادى! قىزىم, سەنىڭ ونەرىڭە بەرگەن باعام, سىيىم بولسىن, مىنا ساعاتتى ال. ۇكىمەت سىيلاعان ەدى... قولىنان ساعاتىن شەشىپ الدى دا, قاسىمبەك اعاعا قاراپ:
– Cاعان ءوتىنىش, ءدال قازىر يۋۆەليرگە بارىپ, مىنا ساعاتتىڭ استىڭعى جاعىنا “باۋىرجان مومىش ۇلىنان قىزىم تۇرسىنايعا” دەپ جازدىرتىپ كەل. جۇمساعانىما رەنجىمە, – دەدى.
– و, اعا, ءسىزدىڭ جۇمساعانىڭىزعا جاراساق, قۋانامىز. — قاسىمبەك اعا ورنىنان تۇردى. مەن بولسام ءارى قۋانىپ, ءارى ىڭعايسىزدانىپ ابىگەرلەندىم.
– اعاتاي, سىزگە راحمەت! ساعاتىڭىزدى ءوزىڭىز تاعىڭىزشى, مەن الا المايمىن, – دەپ بەزەك قاعىپ جاتىرمىن.
– قىزىم, سىيلىق دەپ بەرگەن سوڭ, الۋ كەرەك.تاقپاساڭ, اعانىڭ بەرگەنى دەپ ساقتاپ قوي, – دەدى دە, ساعاتىن قاسىمبەك اعاعا ۇسىندى.
– و, ەندى بۇل سىيلىقتى تۇرسىنايدىڭ ارنايى جۋعانىن كۇتەمىز! – قاسىمبەك اعا ەركىن اعانى جانە قوناق جىگىتتەردى ەرتىپ, شىعىپ كەتتى. ارتىنشا ەسىك قاعىلدى دا, داياشى قىز كىردى. ۇلكەن پودنوسقا سالىپ, شاينەك پەن شاي مازىرلەرىن الىپ كەلىپتى. ء“سىز ايتقان 20 مينۋتتان سوڭ, مىنە, كەلدىم”. اعانىڭ العىس سوزىنە ريزا بوپ, ىزەتپەن باسىن ءيدى.
* * *
باۋىرجان اعامەن وڭاشا شاي ءىشىپ وتىرمىز. كوپ جىل ارالاسقان ادامداي ەركىنبىز, ەركەلەپ قويامىز. ەكى ۇلكەن پليتوچنىي شوكولاد الدىرعان ەكەن, سونى جەپ حاليزا ەكەۋمىز جىمىڭ-جىمىڭ ەتەمىز. شوكولادتىڭ اشىلماعان بىرەۋىن حاليزا قولىنا الدى دا:
– باۋىرجان اعا, مىنا شوكولادتىڭ قورابىنا مەنىڭ بالاما ارناپ قولتاڭبا جازىپ بەرىڭىزشى, ىرىم عىپ بالاما جەگىزەيىن. سىزگە قۇداي بەرگەن قاسيەتتەردىڭ ەڭ بولماسا ءبىرى بالاما جۇقسىن دەپ تىلەيمىن.
– جارايدى, قاراعىم, بالاڭنىڭ اتىن ايت, جازىپ بەرەيىن. — اعا قالامسابىن الىپ جازۋعا ىڭعايلاندى.
– ۇلىمنىڭ اتى مارات. مىنەزى وجەت, تەنتەكتىگى دە بار. اكەسى قايتىس بوپ كەتتى. ۇل بالانى اكەسىز ءوسىرۋ قيىن ەكەن. ۇلكەنىم قىز بالا, ول ارينە, جانىمنىڭ جالاۋى... ليۋبوۆ, ليۋبوۆ دەپ تۇرمىسقا ەرتە شىقتىم, ەرتە بالالى بولدىم. مىنا تۇرسىنايعا ماعان ۇقساپ تۇرمىسقا ەرتە شىعا كورمە دەيمىن, ونىڭ ۇستىنە مەنەن جاسى كىشى, – دەپ ءبىراز جاعدايدى بايانداپ تاستادى.
– قالقام, بالا كەزدە سوتقار, تەنتەك بولعاندار ەسەيە كەلە سالماقتى, اقىلدى جىگىتكە اينالادى. ۋايىمداما, بالاڭ جاقسى ازامات بولسىن! ال اقىن قىزىما ايتارىم – وقۋىڭدى ءبىتىرىپ ال. ونەر جولى – قيىن جول. تالانتقا دا تىرەك كەرەك. كەز كەلگەن ۋاقىتتا كومەك كەرەك بولسا, مىنا اعاڭ دايىن. يمەنبەي, قىسىلماي حابارلاس!
“بالام ماراتقا, باۋىرجان اتاسىنان”, دەپ جازىپ, ارابشا قول قويعان سول شوكولادتىڭ قورابىن حاليزا ءالى كۇنگە ساقتاپ كەلەدى. جاقسىدان شاراپات دەگەندەي, دۋالى اۋىز باۋكەنىڭ ايتقانىنداي, ۇلى مارات جاقسى ازامات بوپ ءوستى. اناسىنا دا, جانۇياسىنا دا قامقور, تىرەك ءارى جۇرگەن ورتاسىنا سىيلى. “باۋىرجان اتاسىنىڭ باتاسىن العان” دەپ حاليزا ىلعي ماقتانىش ەتىپ ايتىپ وتىرادى.
شاي ۇستىندە كوڭىلدى وتىرعان اعا:
– جەڭگەلەرىڭ كەتكەلى, بۇگىن ءبىرىنشى رەت مىنا ومىرگە قايتا ورالعانداي, قۇلازىعان كوڭىلىم جادىرادى. قىزدارىم, بۇكپەسىز ايتقان اڭگىمەلەرىڭە, اعالاپ وتىرعان رياسىز كوڭىلدەرىڭە كوپ راحمەت! ال ەندى ۇشەۋىمىز قوسىلىپ ءان ايتايىق, ەگەر داۋىسىم بارىلداپ كەتسە, كۇلمەڭدەر. ءبىر كەزدە جاپ-جاقسى داۋىس بار ەدى, تەمەكى قۇرعىر قۇرتتى عوي, – دەدى.
شاي كەسەسىن ۇستەلگە قويىپ, اعا بىزگە قارادى.
– “دۆا بەرەگا” دەگەن ءفيلمدى كورگەن بە ەدىڭدەر؟
– ءيا, كورگەنبىز.
– باستى كەيىپكەر ماشانىڭ ءانىن بىلەسىڭدەر عوي؟
– ءيا, بىلەمىز, ادەمى ءان, ۇنايدى!
– ماعان دا ۇنايدى. سول ءاندى ايتايىق, باستاڭدار, — دەپ اۋزىمىزدى اشىپ, اڭتارىلىپ قالعان بىزگە قولىمەن يشارا جاسادى. قالاي تاڭدانباسقا؟! كىمسىڭ – باۋىرجان باتىر! لاۋازىمى جوعارى شەنەۋنىكتەر رۇقساتسىز تەلەفون قوڭىراۋىن شالا المايتىن ايبىندى اعامىز قاراپايىم فيلمدەگى ليريكالىق ءاندى ۇناتادى, سونى ايتايىق دەيدى...
“زدوروۆو, پروستو چۋدو!” دەپ حاليزا باسىن شايقاپ قويادى. ءاندى باستادىق.
نوچ بىلا س ليۆنيامي,
ي تراۆا ۆ روسە.
پرو مەنيا, سچاستليۆۋيۋ,
گوۆوريلي ۆسە.
يا جدالا ي ۆەريلا,
سەردتسۋ ۆوپرەكي.
مى س توبوي دۆا بەرەگا
ۋ ودنوي رەكي.
اعا بىرگە ايتىپ وتىر. ءۇنى, ءان ايتۋى جاپ-جاقسى. ريتمگە ءدال تۇسەدى. ءان بىتكەن سوڭ, تەمەكى شەگىپ كەلەيىن دەپ ترۋبكاسىن الىپ, بالكونعا شىعىپ كەتتى. اياعىنىڭ قاتتى اۋىراتىنى جۇرىسىنەن بايقالادى, بىراق بىلدىرمەۋگە تىرىسادى. ءبىر كەزدەگى حاس باتىر! نە ءبىر گەنەرالدار, مارشالدار وتتاي جانعان جانارىنان تايساقتاعان اعامىز!
– ۆەليكي چەلوۆەك! – دەيدى حاليزا .
– اعانى اياپ, ءىشىم كۇيىپ تۇر, – دەيمىن سىبىرلاپ.
– ءيا, مەن سەنى تۇسىنەمىن. دەگەنمەن, ناعىز باقىتتى ادام! اللا وزگەلەردەن ارتىق جاراتقان. وسوبىي ەكزەمپليار! اعامەن سويلەسۋدىڭ, داستارقانداس بولۋدىڭ ءوزى ماقتانىش! – دەپ, دوسىم تامسانىپ, “سولاي!” دەگەندى باسىنىڭ قيمىلىمەن كورسەتىپ جاتىر.
تەمەكىسىن شەگىپ بولىپ, بولمەگە ورالعان اعاعا توبەدەن تۇسكەندەي عىپ حاليزا:
– اعا, ماشانىڭ ءانى تەگىن ايتىلعان جوق شىعار. ورىستىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى سىزگە وسى ۋاقىتقا دەيىن تىنىشتىق بەرمەگەن دەپ تالاي ەستىپ ەدىك. سولاردىڭ كوڭىلدە قالىپ قويعاندارى بار-اۋ, ءسىرا! زا ليۋبوپىتستۆو گلۋبوكو يزۆينيايۋس, – دەپ ايتارىن ايتسا دا, ءوزى قىپ-قىزىل بوپ كەتتى. بىرگە تاباقتاس بولدىق, اڭگىمەلەستىك دەپ تىم ەركىندەپ, لاعىپ كەتتىك پە, قايدام؟ بۇعان دەيىن باۋكە تۋرالى ەستىگەن اڭگىمەلەردە اعامىزعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قىز-كەلىنشەكتەردەن كەلگەن حاتتار 3 قاپ بولعان دەپ كوپ ايتىلاتىن. سونداي-سوندايدى كىمنىڭ بولسا دا بىلگىسى كەلەتىنى داۋسىز عوي.
– نۋ, چتو جە, ليۋبوپىتستۆو – ەتو چەلوۆەچەسكوە كاچەستۆو. ال جارايدى, سۇراعان سوڭ جاۋاپ بەرەيىن. ءبىزدىڭ قازەكەڭ ايتاتىن “جىگىتشىلىك-يتشىلىكتى” ۇستانعان جوقپىن. مەنىڭ ءپرينتسيپىم – وندايدان جوعارى بولۋ. ءمارت مىنەز, ءمارت قاسيەت, ءمارت تىرلىك! باتىسشا ايتقاندا رىتسارلىق, دجەنتلمەندىك قاسيەت. اباي اتالارىڭنىڭ “ەتەكباستى كوپ كوردىم ەلدەن بىراق” دەگەن ءسوزىن بىلەسىڭدەر عوي. ەتەكباس, ويناسشىل بولۋدان ساقتاندىم. بەتى جىلتىراعاننىڭ بارىنە جابىسا بەرۋدى ارسىزداردىڭ ءىسى دەپ ەسەپتەيمىن. پەرىشتە ەمەسپىن! قىز-كەلىنشەكتەردىڭ كوڭىلىن ايالاپ, حانشاداي قۇرمەتتەۋگە تىرىسقانمىن. ورىس جەڭگەلەرىڭ دە بولعان... تاعى سۇراق بار ما؟
– اعا, ءسىز ءومىر بويى عاشىق بولىپ, ارمانداعان جان – كاماش جەڭگەمىز عوي, سولاي ما؟
مەن دە قاراپ وتىرماي سۇراعىمدى ايتىپ سالدىم.
– ءيا, قاراقتارىم, ءدال سولاي... — اعا ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن ءسوزىن جالعاستىردى. – كاماش ەكەۋمىزدىڭ تاريحىمىزدى ءيسى قازاقتىڭ ءبارى ەستىگەن, سوندىقتان ءبارىن بايانداماي-اق قويايىن. “جازمىشتان وزمىش جوق” دەگەن حالىق ءپالسافاسىن ەسكەرمەي, ءبىز تاعدىردى ءوزىمىز جاسايمىز دەپ كەش بولسا دا تابىستىق... تابىسۋدىڭ راحاتىنان گورى كۇيىگى كوپ بولدى. جۇيكەمىزدى توزدىرىپ, جانىمىزدى جارالايتىن ساتتەردى باستان وتكەردىك. قارشا بوراعان وسەك ءوز الدىنا, ءبىز ءبىر قىلمىس جاساعانداي, جازالاۋدىڭ, ماسقارالاۋدىڭ ارەكەتىنە كىرىسكەندەر دە تابىلدى. كەش تابىسقان ەكى عاشىققا تاعىلعان ايىپ كوپ ەدى... سونىڭ بارىنەن قورعاپ, كوڭىلىمىزگە مەدەۋ بولعان جاندارعا ايتار العىسىم مول. سولاي, قاراقتارىم, مەن جەكە ومىرىمدە دە سۇراپىل مايدان كەشكەن جانمىن.
جان جاراسىن تىرناعانداي بولدىق پا دەپ, نە ايتارىمىزدى بىلمەي, باسىمىز سالبىراپ كەتكەن ەكەن, اعانىڭ: “اۋ, قىزدارىم, جانى نازىك حالىق قوي, سەندەر تۇسىنەدى دەپ ايتتىم. بالكىم, وسى سىرىمدى ەشكىمگە ايتپاعان شىعارمىن. ءارى اقىن قىزىم ومىردە عاشىقتىق تراگەديالارىنىڭ ءتۇر-ءتۇرى بولاتىنىن بىلە ءجۇرسىن دەدىم” دەگەن سوزدەرى ەڭسەمىزدى كوتەردى. وسى كەزدە ەسىك قاعىلدى دا, ارتىنشا يۋۆەليرگە كەتكەن اعالار كىرىپ كەلدى.
– تاپسىرماڭىزدى ورىندادىق, – دەپ قاسىمبەك اعا ساعاتتى باۋىرجان اعاعا كورسەتتى. اعا قاراپ كوردى دە:
– دۇرىس, ءدال مەن ايتقانداي جازىلىپتى, بارىڭە راحمەت! – دەدى دە سوسىن ماعان: – ال, قىزىم, اعاڭنىڭ سىيلىعى وسى بولدى, الا عوي, – دەپ ۇسىندى. جۇرەگىم لۇپىلدەپ ساعاتتاعى جازۋدى وقىپ شىقتىم. – “راحمەت, اعا” دەدىم تاعى. اعا باسىن شۇلعىپ, كوڭىلدەنە قاراپ قويادى.
– پوزولوچەننىي دەپ ايتتى يۋۆەلير. – ەركىن اعا قۇلاعىما سىبىرلادى.
– تۋھ, ەركىن اعا, پروستوي ساعات بولسا دا, مەن ءۇشىن ەڭ قىمبات سىيلىق ەمەس پە! – دەدىم مەن دە سىبىرلاپ.
اعاعا كەزدەسكەنىمىز ءۇشىن قۋانىشتى ەكەنىمىزدى جارىسا ايتىپ, كەتۋگە رۇقسات سۇرادىق.
– قاراقتارىم, رۇقسات. مەن دە بۇگىن جادىراپ, جازىلىپ قالعاندايمىن. قوش, امان-ساۋ بولىڭدار! – دەدى.
– ءوزىڭىز دە امان بولىڭىز, اعاتاي! – دەپ قيماي قوشتاستىق. كوشەگە شىققانىمىزدا حاليزا “قۇستار انىنە” سالىپ, “قيماي كەتىپ, قيماي كەتىپ بارامىز” دەپ جۇرەكتى ونان سايىن شىمىرلاتتى. قاسىمبەك اعا تاڭىرقاپ: “اۋ, قىزدار, نەمەنە سەندەر اعالارىڭا عاشىق بوپ قالعانسىڭدار ما؟” دەپ ەكەۋمىزگە كەزەك قارادى.
– تۋھ, ۆام نە پونيات! — باج ەتكەن داۋسىما ءوزىم ىڭعايسىزدانىپ قالدىم.
– عاشىق بولسا نەسى بار! – دەدى حاليزا – اتتەڭ, ەكى جاس بالام بار, ولاردى جەتكىزۋىم كەرەك. باۋىرجان اعانىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن ايەل بولۋ قولىمنان كەلمەيدى. تۇرسىنايدىڭ اپكەسىنىڭ دە قولىنان كەلمەيدى-اۋ, مانا ايتارىمدى ايتىپ الىپ, ارتىنان وكىندىم. قازىر بارىپ اپكەمىزگە ايتقاندا, ول نە دەر ەكەن؟ كۇيەۋدەن كورگەن توزاق ءومىرىن ۇمىتا المايدى. ەندى ەركەك كورمەسپىن دەپ قاتىپ قالعان جان. قايتسەك ەكەن؟! – دەپ مەنىڭ ميىمداعى مازالاپ تۇرعان سۇراقتاردى قوزعاپ جىبەردى.
اعالارمەن قوشتاسقان سوڭ حاليزا ەكەۋىمىز سالىمىز سۋعا كەتكەندەي بوپ, ۇيگە جەتتىك.
“دالاداعى بوران بوران با, ۇيدەگى بوراندى ايتسايشى” دەگەندەي, اعانىڭ الدىندا قىسىلعانىمىز جاي ەكەن, ال ەندى اپكەمىزگە قالاي ايتامىز. ەڭ بولماسا, ءبىر بارىپ سالەمدەسۋگە قالاي كوندىرەمىز؟ قويشى, ايتەۋىر, اپكەمىزگە بۇگىنگى كۇننىڭ وقيعاسىن تۇگەل باياندادىق. قۋانىش سەزىمىمىز قايتادان تاسىپ, ماقتانىشتان بال-بۇل جانىپ, كەزەك سايراپ جاتىرمىز. اعانىڭ سىيلاعان ساعاتىن, كىتاپتارىن كورسەتتىك.
– تەلەفون سوعىپ, مەنى شاقىرىپ المادىڭدار ما؟ – دەدى اپكەم.
– ماسساعان, قالاي ويىمىزعا كەلمەگەن. وي, اقىماق باستار, – دەپ حاليزا ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە قاراپ باجىرايىپ قالىپپىز... سالدەن سوڭ: “ىلەكە, ەرتەڭ بارىپ, سالەمدەسىپ شىعاسىز عوي, ءا؟ جارايدى ما؟ تەك قانا تانىسىپ قايتۋعا”. حاليزا اپكەم ليزانى قۇرمەتتەپ ىلەكە دەپ اتايدى. “تانىسقان نە, السا, كۇيەۋگە شىعامىن, قۇداعيلار!” شىنى ما, قىرسىعىپ ايتقان ءسوزى مە, ءتۇسىنۋ قيىن. ءتۇرى بايسالدى. “بولمايدى, كۇتە المايسىڭ, قور قىلاسىڭ!” دەگەن ءسوزدىڭ اۋزىمنان قالاي شىعىپ كەتكەنىن بىلمەي قالدىم. “نەگە قور قىلادى ەكەم؟” دەپ ايتپادى. اپكەم ءۇنسىز. بىزدە دە ءۇن جوق. ءبىراز ۇنسىزدىكتەن كەيىن:
– جارايدى, بارىپ امانداسايىن. كەلسىن دەگەن بولسا بارماعان ۇيات بولادى. قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ارمانى بولعان كوكەمىز مەنى كەرەك ەتە قويماس, ال بارىپ سالەمدەسكەن دۇرىس بولار, – دەدى اپكەم. جانى جارقىن اپكەتايىم-اي! ىشىمنەن ەلجىرەپ, اپكەمە قارايمىن.
ەرتەسىنە ساعات 10-دا قوناق ۇيگە بارىپ, باۋكەنىڭ ەسىگىن قاقتىق.. “دا!” دەگەن داۋىس شىقتى دا, ارتىنشا ەسىكتى اعانىڭ ءوزى اشتى.
– قوش كەلدىڭدەر, قاراقتارىم, ءتورلەتىڭدەر! — اعا ورىندىقتاردى نۇسقادى. ءبىز امانداستىق. اپكەم: “اعا سىزگە سالەم بەرگەلى كەلدىم. ءسىز بولعان سوڭ كەلدىم, ايتپەسە, ەرلەرگە ءوزى باراتىن ءتارتىپسىز قارىنداس ەمەسپىن!” اپكەم وكتەمدەۋ ءتىل قاتتى. جولشىباي كەلە جاتىپ, “اپىر-اي, ەرتىپ كەل دەپ ايتتى دەپ, كەلە سالعانىمىز ۇيات ەمەس پە؟ نە دەپ ويلايدى ەندى؟!” – دەپ ءوز-وزىنەن ابىگەر بولعان.
– بارماساق ناعىز ۇيات سول بولادى. اعانىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاۋ سول ۇيات! – دەپ جۇباتقام.
باۋىرجان اعا كىشىپەيىل, وتە سەزىمتال جان ەكەن.
– كەشىر, قارىنداسىم, اعاڭدى. ءوزىمسىنگەن نازىمدى قابىلداپ كەلگەنىڭە باسىمدى يەمىن. “الجىعان وگىز بۇزاۋمەن وينايدىنىڭ” كەرى بولدى ما دەپ ءوزىم دە قىسىلىپ وتىرمىن, –دەگەندە اپكەم جادىراپ سالا بەردى. جول بويى مازالاعان كۇماندى ويلارىن دا ۇمىتىپ ۇلگەردى.
باۋكە ءبىزدى كەلەدى دەپ سەنگەن سياقتى. جورنال ۇستەلىن بوساتىپ, شاي ءمازىرىن دايىنداتىپ قويىپتى. شوكولاد الدىرتۋدى دا ۇمىتپاعان. شاي ءىشىپ وتىرىپ اپكەم:
– اعا, زاتىم ايەل بولعانمەن, ايەلگە ءتان ۇنامدى قىلىقتارىم جوق. ورىستار ايتقان “ني رىبا, ني مياسو” ءدال مەنمىن. “ەكى دۇنيە – ءبىر قادام” دەيتىن ۇر دا جىق مىنەزىم بار, — دەي بەرگەندە, اعا مىرس ەتىپ ك ۇلىپ جىبەردى.
– و-و, مەنەن اۋمايدى ەكەنسىڭ, ارى قاراي ايتا بەر, – دەدى.
اپكەم سەنەر-سەنبەس كۇيدە بوگەلىپ قالدى.
– جاسىڭ نەشەدە, قالقام؟
– وسى جازدا 35-كە تولدىم.
– ءيا, قالقام, جاس ەكەنىڭ كورىنىپ تۇر... قوبىزشى ەكەنسىڭ, سوندا ەكى ىشەكتى قىل-قوبىزدا وينايسىڭ با؟
– قازىرگى كەزدە جاپپاس قالامباەۆ ويناعان ەكى ىشەكتى ەمەس, ءباتيما بالعاەۆا وينايتىن ءتورت ىشەكتى قوبىزدا ويناۋدى مۋزىكا ۋچيليششەسىندە وقىپ, ۇيرەندىم. وبلىستىق فيلارمونيانىڭ “شالقىما” اتتى ۇلت اسپاپتار انسامبلىندە ىستەيمىن. گاسترولدىك ساپارعا كوپ شىعامىز. اپتالاپ, ايلاپ ءجۇرىپ كەلگەندە ەكى بالام ساعىنىپ قارسى الادى. جانىم سۇيگەن ونەر بولعان سوڭ, تاستاي الماي ءجۇرمىن.
باۋىرجان اعا ىقىلاسپەن تىڭداپ وتىر. اپكەمە قاراسام, ۇستىندەگى جازدىق گۇلدى كويلەگى وڭىنە جاراسىپ, جەلكەسىنە جيناپ ءبىر بۋىپ قويعان شاشى دا ءوز جاسىنان جاس كورسەتىپ تۇر.
باۋىرجان اعا مەن اپكەمنىڭ اراسىنداعى اڭگىمەنى تۇگەل كەلتىرىپ جاتۋ بۇل ارادا شارت تا بولماس. اعا قوشتاساردا بىلاي دەدى:
– قاراقتارىم, كوڭىلدەرىڭە راحمەت. بۇل ءوزى تەز شەشەتىن ماسەلە ەمەس قوي. مەن 20 كۇننەن كەيىن سارىاعاشتان قايتقان كەزدە, وسى قوناق ۇيگە تۇسەمىن. سول ۋاقىتتا وزدەرىڭنەن حابار كۇتەمىن. قاراعىم, سەن دە ويلان, مەن دە ويلانايىن. ءبىزدى سىرتقى ەسىككە دەيىن شىعارىپ سالدى. “الماتىعا جول تۇسكەندە مەنىڭ ۇيىمە كەلىڭدەر, امان بولىڭدار, باقىتتى بولىڭدار, قاراقتارىم”, – دەپ قوشتاستى.
ءبىر اپتادان سوڭ اپكەمنىڭ ۇجىمى ەكى ايعا تۇركىمەنستانعا گاسترولگە كەتتى. اپكەم كەتەرىندە:
– باۋىرجان اعاعا جولىعىپ, مەنىڭ جاۋابىمدى جەتكىز. ەكى بالامەن ول كىسىگە ماسىل بولعىم كەلمەيدى. پىسىق, تىندىرىمدى ايەل بوپ اعانى جاقسى كۇتە ءبىلۋ دە قولىمنان كەلمەيدى.
مەنەن گورى سوزگە شەبەرسىڭ عوي, وسى ايتقاندارىمدى كوڭىلىنە كەلمەيتىندەي ەتىپ جەتكىز... – دەدى. بۇل سوزدەردى ايتقاندا ءوزى قينالىپ, قوبالجىپ تۇردى.
– اعانى ويلاپ قينالماي-اق قويايىقشى, ءالى-اق, اعاعا تالاي قىز-كەلىنشەكتەر تالاسىپ, اراسىنان تاڭداعانىن الادى!
وسىلايشا جۇباتىپ, اپكەمدى شىعارىپ سالدىم.
باۋىرجان اعا كەلەتىن كۇن جاقىنداعان سايىن, نە دەپ ايتسام ەكەن, اپكەمنىڭ جاۋابىن قالاي جەتكىزسەم ەكەن دەپ باسىم قاتتى. جۇمىستا وتىرىپ قوناق ۇيگە تەلەفون سوعىپ, اعانىڭ كەلگەنىن, وزىندە ەكەنىن ءبىلىپ الدىم دا, ماشينەمەن قوناق ۇيگە جەتتىم. شوفەردى اعانىڭ بولمەسىنە جۇمسادىم. مىنا حاتتى ءبىر اپاي بەرىپ جىبەردى دەپ قولىنا ۇستات تا, كەشىرىم سۇراپ كەتىپ قال دەدىم. ءوزىم كورىنۋگە كىنالى جانداي بەتىم بارمادى. شوفەر جىگىت حاتتى بەرىپ قايتىپ كەلدى. حاتتا جازىلعانى بار بولعانى ءبىر شۋماق ولەڭ ەدى:
“تاعدىر جازباعان ارمانىم بوپ قالىڭىز, اعا!
بولماشىعا اۋىرماسىن جانىڭىز, اعا.
مەندەي ق ۇلىندى بيەنى نە عىلاسىز,
ماسىل بولعىم كەلمەيدى, نانىڭىز, اعا.
اللا ارتىق جاراتقان ارداگەرىم,
وزىڭە لايىق ارۋدى الىڭىز, اعا!
قارىنداسىڭىز ليزا”.
دۇرىس بولدى ما, الدە دۇرىس بولمادى ما؟! وسى وي مازالاپ, ءارى ءبىر وكىنىشتى سەزىم جاندى ورتەپ بارادى. قۇلاعىمنان باۋىرجان اعانىڭ “قاراقتارىم” دەگەن ءۇنى كەتەر ەمەس.
“جازمىشتان وزمىش جوق”, دەپ ءوزىمدى-ءوزىم جۇباتتىم.
* * *
ارادا كوپ جىلدار ءوتتى. باتىر اعامىزدىڭ 90 جىلدىق تورقالى تويىن, ءوزى ەرەن ەرلىك كورسەتىپ قورعاعان ماسكەۋدە دايىنداپ وتكىزۋ, قىزى ەلەنانى تاۋىپ الۋ, 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ شىققان “لەگەندارنىي باتىر” اتتى كىتاپتى قۇراستىرۋشىنىڭ ءبىرى بولۋ مەنىڭ ۇلەسىمە تيگەنى – بۇل دا جاي كەزدەيسوقتىق ەمەس!
تۇرسىناي ورازباەۆا, حالىقارالىق “الاش” جانە ا.فادەەۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى. ماسكەۋ.
