ۋاقىت تالابىنان تۋعان قادام

تامىز ايىندا ەلباسى “قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” جارلىققا قول قويدى. بۇل قۇجاتتى ەلىمىزدىڭ وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋ, زايىرلى مەملە­كەت قۇرۋ جولىنداعى جاڭا, تابىستى قادامداردىڭ ءبىرى دەپ باعالايمىز. اتالعان جارلىقتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا اۋماعىندا قولدانىستاعى زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. وسى جاعدايلارعا بايلانىستى, سوت جۇيەسىنىڭ قوعام­داعى ورنى, بولاشاعى تۋرالى وي-پىكىرلەرىمىزدى كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنساق دەيمىز. بۇگىن ءبىز, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىندا قازاقستان حالقىنىڭ كونس­تيتۋتسيادا كورسەتىلگەن قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن مۇلتىكسىز قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, حا­لىقارالىق ستاندارتتار مەن دەمو­كراتيالىق پرينتسيپتەرگە نەگىزدەل­گەن, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاسيەتىنە نۇقسان كەلتىرمەيتىن تاۋەلسىز سوت جۇيەسىنىڭ قۇرىلعانىن ماقتانىش­پەن ايتا الامىز. دەسەك تە, ۋاقىت ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. زامان ءوز­گەرەدى, ۇرپاق اۋىسادى. زامانمەن ءبىر­گە زاڭ دا وزگەرەدى. سول سەبەپتى ەلى­مىزدىڭ سوت جۇيەسىندەگى زاڭدىلىق­تار مەن ۇس­تا­نىمداردىڭ وزگەرىپ وتىرۋى ور­ىندى قۇبىلىس. سوت تورەلىگىنىڭ ادىلدىگى مەن اش­ىق­تىعىن قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن- ءبىر جاۋاپتى تۇلعا – سۋديا. سۋديا دەگەندە كوز الدىمىزعا كەشەگى ءبىر اۋىز سوزبەن بۇكىل ءبىر ەلدىڭ ماسە­لەسىن شەشىپ, جەسىرىن جىلاتپاعان, جەتىمىن قۇلاتپاعان, دارقان دالانىڭ داناگوي اقىلماندارى, وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى, قازاقتىڭ داڭقتى بيلەرى – تولە بي, قازىبەك بي مەن ايتەكە بي كوز الدىمىزعا كەلەدى. قالىڭ قازاقتى دۋالى اۋىز شەشەندىگىمەن, كورەگەن كوسەمدىگىمەن ايرانداي ۇي­ى­ت­قان وسىناۋ ءۇش ابزال بي زاما­نىن­دا ۇستىنە مانتيا كيىپ, كەڭ زال­دار­دا وتىرماسا دا, قارا باستىڭ قا­مىن ويلاماي, بايتاق قازاققا باس بو­لىپ, تەلىسى مەن تەنتەگىن تىيا ءبىلىپ, ءادىل­دىگىمەن, تۋراشىلدىعىمەن ەل ىقى­لاسىنا بولەنىپ ەدى. سۋديا, ەڭ الدىمەن, ادىلدىك پەن تۋراشىلدىقتىڭ جارشىسى بولۋ كەرەك. “تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋ­عاندى بيدە يمان جوق” دەپ بەكەر ايتپاعان حالقىمىز. وسىناۋ ۇلا­عاتتى ءسوزدىڭ استارىنا ۇلتتىق تانىم - تۇسىنىكپەن تەرەڭدەي ۇڭىلسەك, سۋديا تۋعاندى ەمەس, ەڭ الدىمەن, يماندى بولۋى كەرەك دەپ بىلەمىز. سۋديا قاي ۋاقىتتا دا ءوز قىز­مەتىندە اتا زاڭىمىزبەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا قولدانىستاعى بارلىق زاڭنامالىق اكتىلەردى, جالپىعا بىردەي ادامگەر­شىلىك نورمالاردى جانە مىنەز-ق ۇلىق ەرەجەلەرىن باسشىلىققا الۋى ءتيىس. مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە, سۋديا ادەبى دەگەن ۇعىممەن توعى­سا­دى. سۋديا زاڭ تالاپتارىنا سۇيەنە وتى­رىپ, ءادىل شەشىم قابىلداۋشى تۇلعا عانا ەمەس, سۋديا, ەڭ الدىمەن ۇلكەن مادەنيەت پەن پاراسات يەسى بولۋى كەرەك. ەگەر ءبىزدىڭ ارامىزدان ءبىر ادام ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ مۇددەسىن مەملەكەت, زاڭ, ار مەن وج­دان مۇددەسىنەن جوعارى قويىپ, زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرسە, بۇكىل سوت جۇيەسىنە, سۋديالار مارتەبەسىنە زور نۇقسان كەلەتىنىن جاقسى تۇسىنەمىز جانە وسىنداي قولايسىز جاعداي­لار­دىڭ الدىن الۋ بارىسىندا كوپتەگەن كەشەندى شارالار اتقارىلۋدا. مەن قىزمەت جاسايتىن قوستاناي وبلىستىق سوتى قارالاتىن ىستەردىڭ سانى جاعىنان رەسپۋبليكاداعى ال­دىڭعى قاتارداعى ۇجىمداردىڭ ءبىرى. تەك قانا اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا وبلىس سوتتا­رىندا 16 905 ازاماتتىق ءىس, 2439 ادام­عا قاتىستى قىلمىستىق ءىس, 9892 اد­ام جونىندە اكىمشىلىك ىستەر ءون­دى­رىسىمەن اياقتالدى. اتالعان ازا­مات­تىق ىستەردىڭ 5-ەۋى, قىلمىستىق ءىس­تەر­دىڭ 16-سى, اكىمشىلىك ىستەردىڭ 1 700-ءى بويىنشا عانا ارىزدار مەن نارازىلىقتار تۇسكەن. ازاماتتىق ىستەردىڭ – 0,4, قىلمىستىق ىستەردىڭ – 0,3, اكىمشىلىك ىستەردىڭ – 0,1 پايىزى وبلىستىق سوتتا قايتا قا­رالعاندا وزگەرىسكە ۇشىرادى. اتال­عان كورسەتكىشتەر ساپا احۋالىنىڭ تۇراقتى ەكەنىنە دالەل بولا الادى. دەگەنمەن, سوتتاردىڭ جۇمىسىندا كەم­شىلىكتەر مەن ولقىلىقتار بار ەكە­نىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. اتا­لعان كەمشىلىكتەر تەك سۋديا­لار­دىڭ بىلىكتىلىگىنە, ادالدىعىنا عانا ەمەس, قولدانىستاعى كەيبىر زاڭدار­دى قايتا قاراۋ ماسەلەسىنە دە باي­لا­نىستى بولىپ وتىر. رەسپۋبليكا جوعارعى سوتىنىڭ قۇرامىندا ازاماتتىق جانە اكىم­شىلىك, سونىمەن قاتار قىلمىستىق ىستەر قارايتىن قاداعالاۋ سوت القا­لارى قۇرىلعانى بەلگىلى. ال وب­لىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوت­تار اپەللياتسيالىق جانە كاسسا­تسيا­لىق القالاردان تۇرادى. وبلىستىق سوتتاردىڭ قۇرامىندا ارنايى ما­مانداندىرىلعان القالاردىڭ بول­ماۋى جالپى رەفورمالاۋ باعىتىنا سايكەس كەلمەيدى جانە ءبىرىنشى ساتى­داعى سوتتارمەن جۇمىس ۇيىمداستى­رۋدا ءتيىمدى بولماي وتىر. سوندىق­تان وبلىستىق سوتتارداعى اپەلليا­تسيا­­لىق القانى ازاماتتىق جانە اك­ىمشىلىك, قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القالارعا قايتا ءبولىپ, ال كاسسا­تسيا­لىق القا توراعاسىنىڭ مىندەتىن وب­لىستىق سوتتاردىڭ توراعالارىنا جۇك­تەگەن دۇرىس بولار ەدى. سونىمەن قاتار, وبلىستىق سوتتاردا كاسساتسيا­لىق تارتىپتە قارالاتىن قىلمىستىق ىستەردىڭ سوتتىلىعى ءپرينتسيپىن قاي­تا­لاپ زەردەلەگەن ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ىزگى­لەندىرۋ باعىتىن ۇستانۋ مىندەتى سۋديا­لاردىڭ V سەزىندە باستى ءمىن­دەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالدى. ءبىزدىڭ وبلىس بويىنشا اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 564 ادام باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلدى, ياعني بۇل كورسەتكىش 42,2 پاي­ىزدى قۇرايدى. وسى ءمان-جاي­لار­دى تالقىلايتىن بولساق, 335 ادام اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس جاساعانى ءۇشىن سوتتالسا, 229 ادام ورتا جانە جەڭىل قىلمىسى ءۇشىن جا­زاسىن وتەيدى, ولارعا تەك قىلمىستى قايتادان جاساعانى ءۇشىن وسىنداي اۋىر جازا تاعايىندالعان. باس بوس­تاندىعىنان ايىرىلعان ادامداردىڭ سانىن وبەكتيۆتى تۇردە ازايتۋ ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 58, 59, 60-باپتارىنىڭ تالاپتارىن قايتا قا­راپ, اسىرەسە قىلمىستى قايتالاپ جا­ساعان كەزدە جازا تاعايىنداۋ ءتار­تىبىن وزگەرتكەن ءتيىمدى بولار ەدى. سو­نىمەن قاتار, قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­­شىلىكتىڭ كەيبىر تۇرلەرىن, مى­سالى, جەكە ايىپتاۋدان تۋىندايتىن جانە باسقا قۇرامداردى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە اۋىستىرۋ ماسە­لە­سىن شەشكەن دۇرىس. تاعى ءبىر ماسەلە, سوت ورگاندا­رىن­دا ازاماتتىق ىستەر بويىنشا ءون­دىرىستى نەگىزسىز قوزعاعانى ءۇشىن, تا­تۋلاسۋ, بىتىمگەرلىككە كەلۋ ءراسىم­د­ە­رىنەن باس تارتقان تاراپتاردىڭ جاۋ­اپ­كەرشىلىگى تۋرالى ينستيتۋتتى زاڭ­داستىراتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. مىسالى, اعىلشىنداردىڭ سوت ءتا­جى­ريبەسىندە, سوت پروتسەسىن جۇرگىزۋگە كەت­كەن شىعىنداردىڭ بارلىعى, داۋ­لاسۋشى تاراپتاردىڭ قايسىسىنىڭ پايداسىنا شەشىلگەنىنە قاراماستان, تاتۋلاسۋ راسىمدەرىنەن باس تارتقان تاراپتان وندىرىلەدى ەكەن. سوڭعى جىلدارى سوتتار ءتاجىري­بەسىندە ارناۋلى زاڭگەرلىك ءبىلىمى جوق, كەي جاعدايدا ءتىپتى جوعارى ءبى­لىمى دە جوق سالىق جانە باسقا مەم­لەكەتتىك ورگاندارىندا ەسەپتە تۇر­مايتىن, ارەكەتتەرى ەشقانداي ور­گان­مەن قاداعالانبايتىن, وزدەرىنە “وكىل” دەپ ايدار تاعىپ, ازاماتتار­دىڭ سەنىمىنە كىرىپ, ولارعا پايدا كەل­تىرۋدەن گورى جەكە باستارىنىڭ ءمۇد­دەسىن جوعارى قويعان شالا سا­ۋات­تى زاڭگەرلەر كوبەيىپ كەتتى. وسى ءما­سەلەنى ءبىز ءارتۇرلى دەڭگەيدە كوتەرىپ ءجۇرمىز. الايدا, ازاماتتىق ءىس ءجۇر­گى­زۋ كودەكسىنىڭ 57-بابىنىڭ 7-تار­ما­عىنا (تاپسىرما بويىنشا وكىل­دىك) وزگەرىستەر ەنگىزبەي, اتالعان كەلەڭسىزدىكتى جويۋ مۇمكىن ەمەس. كادرلاردى دايارلاۋ جانە ىرىكتەۋ ماسەلەسى دە وتكىر تۇر. بۇل جۇمىستى ورتاق ءبىر جۇيەگە كەلتىرسە دۇرىس بولار ەدى. قازىرگى تاڭدا جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ بۇل ماسەلەگە بايلانىستى اتقارىپ جاتقان شارالارى تولىعى­مەن قۇپتارلىق. دەگەنمەن, سوت جۇيە­سىنە تەك بازالىق زاڭگەرلىك ءبى­لى­مى بار, سوت سالاسىندا قىزمەت ءىس­تە­گەن نەمەسە ارناۋلى وقۋ ورنىن ءبى­تىرگەن كاندي­داتتار تارتىلۋى ءتيىس دەپ سانايمىز. جوعارعى سوتتىڭ جا­نىنان قۇرىلعان سوت اكىمشىلىگى جونىندەگى كوميتەتتىڭ جۇمىسىنان سوت جۇيەسىنە تيىسىنشە كومەك كور­سە­تىل­مەي, كەيبىر تۇستاردا ولاردىڭ شا­راسىزدىعىنان بىرقاتار جۇمىس­تاردى سوت توراعالارىنىڭ اتقارۋىنا تۋرا كەلدى. سوتتاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن سوت تورەلىگىن ءجۇ­زەگە اسىرۋ ءبىر كەڭسەدە جۇرگىزىلەتىن ءبىرتۇتاس پروتسەسس. سوڭعى ۋاقىتتا سوت اكىمشىلىگى مەن سوتتار جۇيەسىنىڭ اراسى الشاق­ت­اپ, ولار سوتتاردىڭ جۇمىسىن ۇي­ىم­داستىرۋدىڭ ورنىنا باسقا قو­سىم­شا ماسەلەلەرگە كوپ كوڭىل ءبولىپ كەتتى. اتالعان ماسەلە ەلباسىنىڭ جار­لى­عىنا بايلانىستى تۇپكىلىكتى شە­شىلىپ, جوعارعى سوت جانىنان سوت­تاردىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتە­تىن دەپار­تامەنتتىڭ قۇرىلۋى زاڭ­دى شەشىم دەپ ەسەپتەيمىز. اتالعان جار­لىق سوت جۇيەسىندەگى قوردا­لا­نىپ قال­عان بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ مەم­لەكەتتىك تۇرعىدان شەشىلۋىنە نەگىز بولدى. پرەزيدەنتتىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن قامقورلىعىن ءار ۋاقىتتا سەزىنەمىز جانە سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق بازالارىنىڭ نىعايۋىنا, سۋديالاردىڭ مارتەبەسى مەن الەۋ­مەت­­تىك جاعدايلارىنىڭ وسۋىنە قول­داۋ ءوز جالعاسىن تابادى دەگەن وي­دا­مىز. سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جان-جاق­تى, وبەكتيۆتى تۇردە حالىق اراسىنا تاراتۋدا بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تاڭدا سوت جۇمىسىن ءباسپاسوز بەتىندە جاريالاۋ مەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىن­دا ءتيىمدى تەتىك بولماي وتىرعانى دا جاسىرىن ەمەس. كەيبىر جاعدايلاردا ءباسپاسوز وكىلدەرى سوت­تاردا قارالا­تىن داۋلاردىڭ پايدا بولۋ سەبەبى مەن نەگىزىن انىقتاۋدىڭ ورنىنا, سۋديالاردىڭ ارەكەتىنە باعا بەرۋگە كوبىرەك كوڭىل بولەدى. سوندىقتان سوت جۇمىسىنىڭ اش­ىقتىعى مەن شىنايىلىعىن نا­سي­حات­تاۋ ءۇشىن “سوت جۋرناليستيكاسى” دەگەن ينستيتۋت قۇرىپ, وسى باعىتتا ارنايى ماماندار جۇمىس ىستەپ, جۇرت­شىلىققا سوت پروتسەسى جايلى شى­نايى اقپاراتتار جەتكىزگەنىن ءجون دەپ سانايمىز. نارىقتىق قاتى­ناس­تاردىڭ ەل ومىرىنە تەرەڭدەپ ەنۋى­نە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە, جا­ڭا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى رەفورمالىق شارالار جالعاسا بەرمەك. باعلان ماقۇلبەكوۆ, قوستاناي وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى. قوستاناي.