01 قىركۇيەك، 2010

تاۋەلسىزدىكتى تولعاعان تۋىندى

425 رەت كورسەتىلدى
مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان شىعارمالار ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىز “جاڭا زامان جايلى تۋىندىلار نەگە تۋماي جاتىر” دەگەن سۇحبات سۇراعىنا ىلعي “وعان ۋاقىت كەرەك، ۋاقىت بولعاندا، جازۋشىنىڭ ۋاقىتى ەمەس، زاماننىڭ ءبىراز ۋاقىتى ءوتۋى كەرەك، سوندا بارىپ ونى ءتۇسىنىپ، سارالاپ جازۋعا بولادى” دەگەن سيپاتتا جاۋاپ بەرىپ ءجۇر. بۇل دۇرىس جا­ۋاپ ەمەس، جالتارما جاۋاپ. ءبىر كەزدە بەيىم­بەتتەر العاشقى سەرىكتەستىكتەردى دە، كولحوز­داستىرۋدى دا، كۇلتاي بولىس پەن راۋشان كوممۋنيستەردى دە، شاش ال دەسە، باس الاتىن ۇر دا جىق سولاقاي بەلسەندىلەردى دە ءدال سولاي ۋاقىتىندا ماقتاپ تا، داتتاپ تا جازىپ، جا­رىققا شىعارىپ جاتپادى ما. ال جوعارىداعى جاۋاپقا قاراساق، بۇگىنگى زامان تاريحقا اي­نالعان كەزدە عانا جازۋعا بولاتىن سەكىلدى. ايتۋلى قالامگەرىمىز ءسابيت دوسانوۆ بۇگىنگى زاماننىڭ تاريحقا اينالعانىن كۇتپەي-اق تاۋەلسىزدىك تۋرالى “نامىس نايزاعايى” اتتى تۇڭعىش روماندى تولعاتا تۋىپ جارىققا شىعارىپتى. دەمەك بۇل – جاڭا زامان جايلى، بۇگىنگى زامانداستارىمىز بەن قازىرگى كەزەڭنىڭ كەيىپكەرلەرى تۋرالى تىڭ تۋىندى. جازۋشىلار ءۇشىن وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كەزەڭدەگى زامانداس بەينەسىن جاساۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. بىراق ءبىزدىڭ قازاق جازۋشىلارى قازىرگى زامان تاقىرىبىنان تايساقتاپ، كوبىنە تاريحي تاقىرىپتارعا قالام تارتاتىن. سەبەبى تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسى جوق، ويدان قيۋلاستىرىپ كوسىلتىپ جازا بەرۋگە بولادى. ال بۇگىنگى كۇن تاقىرىبىن يگەرىپ جازۋ – ءومىردى تەرەڭ ءبىلۋدى، اسا شەبەرلىكتى ءھام كەڭ وي-ءورىستى، باتىلدىقتى تالاپ ەتەدى. ءسابيت دوسانوۆ سول بيىكتى الۋعا تاۋەكەل ەتىپتى. روماننىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى “عاسىردىڭ عاجايىپ وقيعاسى” دەپ اتالادى.ول عاجايىپ وقيعا – قازاق حالقى عاسىرلار بويى اڭساعان، سول ءۇشىن كۇرەسكەن – تاۋەلسىزدىك! بۇل – ءجۇ­رەككە ىستىق ءسوز، قىمبات ءسوز، سۇيىكتى ءسوز! اقىن­دار ونى جاپپاي جارىسا جىرلاپ كە­لەمىز. سول تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بوداندىق تەپكىسىنەن جاۋىر بولعان ارقامىز جازىلدى; بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولىپ، ساياسي جاعىنان وزگە ەلدەرمەن تەرەزە تەڭەستىردىك; قۇمىققان-تۇنشىققان ءۇنىمىز ەندى كومەيىمىز­دەن ەركىن سامعاپ شىعاتىن بولدى; تاۋەلسىز جەكە مەملەكەت، ەگەمەن ەل بولۋدىڭ، سونىڭ ازا­ماتى بولۋدىڭ قانداي عاجايىپ باقىت ەكە­نىن سەزىندىك. جەكە، تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋدى ءبىز قازاقتار مىڭداعان جىل اڭساعان شىعار­مىز. ەندەشە، ول اقىنداردىڭ ءجۇز جىل جىر­لاۋىنا، جازۋشىلاردىڭ ءجۇز رومان جازۋىنا جەتەتىن، تاتيتىن تاقىرىپ.سول ءجۇز روماننىڭ ەڭ ءبىرىنشىسىن ءسابيت دوسانوۆ جازىپ، ورتاعا ولجا سالىپ وتىر. “مەن  ادام جۇرەگىنىڭ باقىلاۋشىسىمىن” – دەپتى  ستەندال ءوزى تۋرالى. قالامگەردىڭ تالانت قۋاتى ادامنىڭ جان دۇنيە يىرىمدەرىن قانشالىقتى جارقىراتىپ اشا الۋىمەن باعالانادى. وسى قاتال تالاپ تۇرعىسىنان قا­راعاندا دا اۆتور تالانتىنا ءتانتى بولاسىز. بۇعان رومانداعى تالاپ، تاربيە، گۇلنۇر، كۇرلەۋ، كاميلا، جاڭىل، باقىتگەرەي سىندى سىندارلى تۇلعالاردىڭ جان الەمى جان-جاقتى بەينەلەنىپ، جارقىراي كورىنۋى دالەل. قالا مەن دالا ءومىرىن جارىستىرا سۋرەتتەپ، ادام­داردىڭ قيلى-قيلى تاعدىرلارىن، اڭىز بەن اقيقاتتى قامشى ورىمىندەي جىمداستىرا ءورىپ، وقۋشىنىڭ كوز الدىنان كەتپەيتىن كوركەم وبرازدار گالەرەياسىن جاساعان. ءار كەيىپكەردىڭ تاعدىرى ءبىر-بىرىنە قانشالىقتى ۇقساماسا، ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى دە ءبىر-بىرىنە سونشا­لىقتى ۇقسامايدى.  ماسەلەن، اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن اۋىل مۇعالىمى تۇرسىنوۆتىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ كوبى كۇلكىلى، ال، سوعىس باس­تالعان كەزدە اياق استىنان ساڭىراۋ ءارى مىلقاۋ بولا قالعان ناعىمنىڭ قۋلىعىنا قۇرىق بوي­لامايدى. بيلىكتىڭ بيىك باسپالداعىندا جۇرگەن بۇگىنگىنىڭ شەنەۋنىگى ارقاتاي ەسەنوۆيچ، مي­نيستر بەكسۇلتان بۇلعاقباەۆ، پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ دەپۋتاتى زۇلقارناي ەسەنجولوۆيچ، وليگارح كۇرلەۋ قاپالباەۆ بەينەلەرى ارقىلى بۇگىنگى كۇننىڭ كورىنىستەرى كوركەم بەينەلەنگەن. “نامىس نايزاعايى” رومانىندا وقۋشىنى ەلەڭ ەتكىزەر جاڭالىق، كوركەمدىك تىڭ شە­شىمدەر بارشىلىق. سونىڭ مىقتى ءبىر دالەلى – اقباس بۇركىت. ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالار اقباس بۇركىتتىڭ كوزىمەن، قابىلداۋىمەن بە­رىلەدى، ءتىپتى تابيعات سۋرەتتەرى دە. ءبىر عانا مى­سال: “قىزبەل تاۋىنىڭ قىزەمشەك دەپ اتا­لا­تىڭ ارۋدىڭ انارىنداي قوس شىڭىنىڭ بىرىنە كەلىپ قونعان اقباس بۇركىت كوك جۇزىنە  كوز تىكتى: كۇل تۇستەس كۇلگىن اسپان. اۋرۋ ادامنىڭ بە­تىندەي بوپ-بوز اي. وشۋگە اينالعان ماي­شام­نىڭ ءالسىز جارىعىنداي ولەۋسىرەگەن جۇل­دىز­دار. اتتىڭ تاعاسىنداي جارتى ايدىڭ جا­رى­تىمسىز ساۋلەسى. بەسىكتەگى بالانىڭ ۋىلىندەي ءالسىز ۇنمەن سىڭسىعان ءالجۋاز جەل... وسىناۋ سۇرعىلت سۋرەت، سۋىق اسپان اقباس بۇركىتتىڭ كوڭىلىنە كولەڭكە  ءتۇسىردى. ول ەندى ءبىر ءسات سول قاناتقا مويىن بۇردى. جەل ەتەگىن جەلپىمەگەن قىزدىڭ  جىگىت قولى تيمەگەن قوس انارىنداي قوس شىڭنىڭ بىرىنە كوزى تۇسكەندە جان دۇنيەسى كوشكەن ەلدىڭ جۇرتىنداي قۇلازىپ سالا بەردى.  وسى شىڭنىڭ  باسىندا جان سەرىگى كوقداۋىل ءوتىرۋشى ەدى-اۋ. ەكەۋىنىڭ  جۇبى جازىلمايتىن. “قايتا ورالىپ كەلمەيتىن سول ءبىر قايران جايراڭ كۇندەر-اي، – دەپ ويلادى اقباس بۇركىت. – ءسىرا دا ەستەن كەتەر مە، سول ءبىر باقىتتى كۇندەر. جان سەرىگىم كوكداۋىل، ەكەۋمىز مىنا ۇلى دالانى بىرگە شارلاپ ەدىك-اۋ. نە كورمەدى مىنا قىراعى ەكى كوز. ءبىز وسىدان ەكى ءجۇز جىل بۇرىنعى كوكوراي شالعىن جامىلعان، گۇلدەن القا تاعىنان ۇلى دالانىڭ كوز تويمايتىن كوركىن دە، ونىڭ ازىپ-توزعانىن دا كوردىك”. اقباس بۇركىت قازاق ادەبيەتىندە عانا ەمەس، الەم ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭعى كەزدەسپەگەن كەسەك وبراز. اقباس بۇركىتتىڭ ايتارى كوپ، بوياۋى قانىق. سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى، زەينەتكەر انۋاربەك  تورەبەكوۆتىڭ كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى  تاعدىرى وقۋشىعا وي سالاتىنداي  وڭدى وبراز بولىپ سومدالعان.  سونداي كەمەل ويلى كەسەك كەيىپكەرلەر  قاتارىندا تىلەۋلەس، تاڭاتار، كەن­جەكەي، جۇمان، قىدىرالى، ءپ ۇلىش، ت.ب. بار. ءيا، تاۋەلسىزدىك الىپ، ەگەمەن ەل بولىپ، توبەمىز كوككە جەتتى. قۋانىشىمىزدا شەك جوق. جانە سول تاۋەلسىزدىكتى قان توگىسسىز، بەي­بىت جولمەن الدىق. ءبىر دانىشپان “تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن باستالادى” دەپتى. نەتكەن كەرەمەت ءسوز! وسىناۋ ءسوزدىڭ ماعىناسى تەڭىزدەي تەرەڭ، مۇحيتتاي تۇڭعيىق. ءار ادامعا، ءار ازاماتقا ساباق بولاتىن، وي سالاتىن ءسوز. بۇل – باس-باسىڭ بيلىككە تالاسىپ، بەرەكە-بىرلىكتەرىڭدى كەتىرمەڭدەر; ارقايسىڭ قارىن قامىن ويلاپ، بايلىق قۋىپ كەتپەي، قۇداي بەرگەن تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن جان اياماي كۇرەسىڭدەر دەگەن ءسوز. سول تاۋەلسىزدىكتى العاندا جاعدايىمىز قانداي ەدى؟ سوعان دايىن با ەدىك؟ لايىق بولعانمەن، دايىن ەمەس ەدىك. ەلىن سونشاما اۋىرتپالىقتار مەن قيىن­شى­لىقتاردان جانە وتپەلى كەزەڭنىڭ بۋىرقان­عان اساۋ وزەنىنەن وتكەلىن تاۋىپ، امالىن تاۋىپ، امان وتكىزگەن قارا نارداي قايراتتى ەردى باس كەيىپكەر ەتىپ، ونىڭ وبرازىن شىندىق شەڭبەرىندە سومداي بىلگەن. ول نار تۇلعا، ءاري­نە، رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ.سودان دا “نامىس نايزاعايىندا” نازار­باەۆ وبرازىن كوركەم سوزبەن سومداۋ ورىندى. تاراپ كەتكەن بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار باسشىلارىنىڭ ون ءبىرىنىڭ باسىن قوسىپ، باس-باسىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ، تمد قۇرۋ ءجونىن­دەگى كەلىسىم قۇجاتتارىنا قول قويعىزىپ، ري­زا­لاستىرۋى پرەزيدەنتىمىزدىڭ سىرتقى سايا­سات­تاعى العاشقى تەڭدەسى جوق تاماشا جەڭىسى ەدى. ءسويتىپ، ىشتەن دە، سىرتتان دا تونگەن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الدى. قارىن ورتا، تۇلكى قۇرساق بوپ جۇرسەك تە، اسپان اشىق، كۇن بەيبىت، ۇيقى تىنىش بولعانى قانداي باقىت ەدى دەيسىڭ. وسى تۇستا بۇقار جىراۋدىڭ ابىلايحان اۋىرىپ جاتقاندا كوڭىلىن سۇراي بارىپ: “قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان، حانىم-اي!” دەپ جىر ايتقانى ەسكە تۇسەدى. “قايعىسىز ىشكەن قارا سۋ” دەگەن دە ءسوز بار. جازۋشى عاسىردىڭ سول عاجايىپ وقيعاسىن جۇزەگە اسىرعان باس كەيىپكەرىنىڭ ودان كەيىن دە اسقان زور قاجىر-قايراتپەن، مۇقالماس-جاسىماس جىگەرمەن، قازاقستاننىڭ بۇركىتتى كوك بايراعىن الەم ەلدەرىنىڭ اسپانىندا جەلبىرەتە ءجۇرىپ، اتقارعان ناتيجەلى ىستەرىن، جەمىستى دە ءساتتى ساياسي ساپارلارىن كوركەم تىلمەن اسەرلى سۋرەتتەيدى. سول سۋرەتتەۋلەر بارىسىندا نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مەن ىشكى جان دۇنيەسىن قوسا اشىپ، تەبى­رەنىستەن تۋعان ويلارىن وزدىرىپ وتىرادى. 1993 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى، پرەزيدەنت رەسمي ساپارمەن اقش-قا ۇشىپ كەلەدى. اۋە لاينەرى قاناتىنىڭ استىندا الىپ مۇحيت – اتلانتيكا. ول وي ۇستىندە. “يا، قانداي قيىن تۇيىندەردى دە كەلىسسوز ستولىندا وتىرىپ، سا­بىر­مەن، سالماقتى ويمەن شەشكەنگە نە جەتسىن، – دەپ ويلادى نۇرسۇلتان. – ساياسات – اقىل مەن ايلا ايقاسقان ساحنا. سول ساياسات ساحناسىندا اقش كۇش كورسەتۋگە بەيىم. ...مۇنداي الىپ ەلمەن ارپالىسىپ ۇشپاققا شىعا الماسىمىز انىق. اقىل، ايلا قازاق سەكىلدى از حالىققا، اسىرەسە، كەرەك. ءبىز قارۋدىڭ كۇشىنە ەمەس، ءسوزدىڭ كۇشىنە، اقىل-ويدىڭ قۋا­تىنا ارقا سۇيەۋىمىز كەرەك. ...الپاۋىت ەلگە ارقا تىرەگەن كلينتون الپىس ەكى ايلالى تۇلكى بولسا، مەن تازى بوپ شالارمىن. دوس پەيىلىن تانىتىپ باۋىرىما تارتارمىن. بىراق كىشى­رەيىپ قولتىعىنا كىرە الماسپىن. ولسەم دە ەلىمنىڭ ەسەسىن جىبەرمەسپىن. يا، ارۋاق! يا ءسات! ازاتتىقتى اڭساعان اتا-بابامنىڭ رۋحى قولداي گور! جەلبىرەپ بارعان تۋىمىز جەلكىلدەپ قايتقاي!...” سول ساپاردا ەلباسىمىزدىڭ ءدال سولاي ويلاعانىنا ەش ءشۇبا كەلتىرە المايسىز. جازۋشى بەينە ىشىنە كىرىپ شىققانداي، شىنايى تۇردە شىرايىن شىعارىپ جەتكىزەدى. ەلوردانىڭ الماتىدان سارىارقانىڭ سارى دالاسىنداعى اقمولاعا كوشىرىلىپ، قىسقا ۋاقىتتا ساۋلەتتى استانانىڭ بوي كوتەرىپ، الەمدى تامساندىرۋى دا الەمنىڭ عاجايىپ وقيعاسى. روماندا استانا ەپوپەياسىنىڭ باس كەيىپكەرى ءھام باس ارحيتەكتورى ن.نازارباەۆ­تىڭ ەرەن ەرلىگى سۋرەتتەلەدى. رومانداعى ورتالىق كەيىپكەر – ەراسىل جاقسىبەكوۆ قازاق ۇلتىنىڭ زيالى قاۋى­مى­نىڭ بىلىكتى وكىلى، بەلگىلى جازۋشى، ءوز ورتاسىنا دا، رەسپۋبليكا باسشىلارىنا دا سىيلى دا ايتۋلى ازامات. جازۋشى ءسابيت جازۋشى ەرا­سىلدىڭ وبرازىن جان-جاقتى اشىپ، اسىرەسە ونىڭ قوعام ومىرىندەگى ازاماتتىق بەلسەن­دىلىگىن، ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرىن، كىسىگە جاقسىلىق جاساپ جۇرەتىن سەرگەكتىگىن ىزگى دە يگى ىستەر ۇستىندە سۋرەتتەپ بەينەلەيدى. ەراسىلدىڭ مەرەيتويىن وتكىزگەن اۋدان مەن وبلىس باس­شىلارى جازۋشىعا تەمىر تۇلپار سىيلاماقشى بولادى. ەراسىل ودان باس تارتىپ، ونىڭ ورنىنا جاينا، ءابجان ەسىمدى ەرلى-زايىپتى قوس مۇگەدەككە شەتەلدىك كولياسكا العىزىپ جانە وبلىس ورتالىعىنان ىستىق سۋى بار جاي­لى ءۇش بولمەلى پاتەر بەرۋدى سۇراپ، سول ءوتى­نىشىن ورىنداتادى. بۇل ءسابيتتىڭ ءوز باسىنان وتكەن وقيعا، ونى كەيىپكەرىنىڭ بەينەسىن سومداۋعا ورىندى پايدالانعان. روماندا ودان دا باسقا ەراسىلدىڭ جەتىمدەر مەن جەسىرلەرگە، قاراجاتتان قىسىلعاندارعا جاساعان جومارت­تىق جاقسىلىعى بايان ەتىلەتىن بەتتەر شىعارمانىڭ شىرايلى دا جارقىن جولدارىنا جاتادى. روماندا جاستار تالاپ پەن تاربيەنىڭ، كۇر­لەۋ مەن ساندۋعاشتىڭ عاشىقتىق-قۇش­تار­لىق حيكايالارى، كەزدەسۋ كەشتەرى تاماشا-تارتىمدى سۋرەتتەلەدى. جالپى ءسابيتتىڭ وسى رومانىندا قىز بەن جىگىتتىڭ، ەر مەن ايەلدىڭ سۇحباتتارى، قاۋىشقان ساتتەرىنىڭ سۋرەتتەلۋى وقىرماندى ىنتىقتىرىپ، ەلىكتىرىپ وتىرادى. ءسابيت – ديالوگ قۇرۋدىڭ مايتالمان شەبەرى. شىعارمانىڭ شىرايىن شىعاراتىن – شۇرايلى ءتىل مەن كەيىپكەرلەردىڭ ديالوگ-ءتىل­دەسۋلەرى. كەيبىر جازۋشىلاردىڭ كەيىپكەرلەرى اراسىنداعى تىلدەسۋلەردى وقىپ وتىرىپ ءوز ءتىلىڭدى تىستەيسىڭ. ونى جازىپ تا، ايتىپ تا ءجۇر­مىز. ءسابيت ديالوگتەرىندە جاساندىلىق جوق، ەر-ايەل، قىز-جىگىت تىلدەسۋلەرى جارا­سىم­دى، جانعا جۇعىمدى، كوڭىلگە قونىمدى، ءساندى دە ءماندى سوزدەرمەن ورنەكتەلەدى. قىسقاسى، ءسابيت دوسانوۆتىڭ وسىناۋ رومانى مازمۇنىنا كوركەمدىگى ساي، ماقساتىنا ماعىناسى ساي اسا قۇندى كوركەم تۋىندى. قارا  قىلدى قاق جارعان ادىلدىكتى العا تار­تا وتىرىپ،  ايتار ءسوزىمىزدىڭ ءتۇيىنى: مەم­لە­­كەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىرعان “نا­مىس نايزاعايى” رومانى اڭداتپادا ايتىل­عان­داي، “تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى باستى وقي­عالار سۋرەتتەلىپ، ازاتتىق العان قازاق ەلىنىڭ قيىندىقتاردى ەڭسەرگەن قىمبات كەزەڭىنىڭ كوركەم پانوراماسىن جاساۋىمەن” قۇندى. حالقىمىزدىڭ رۋحاني وركەندەۋىنىڭ شىنايى كورىنىسى اسا شەبەرلىكپەن، تالعامپاز تالانتپەن كوركەم سۋرەتتەلگەن  بۇل تۇلعالى تۋىندى - ەسىمى مەن ەڭبەگى شەت ەلدەرگە دە ايگىلى ءسابيت دوسانوۆتىڭ عانا ەمەس، قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ دە ءىرى كوركەمدىك جەتىستىگى. ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ التىن قورىنا قو­سىلعان اسىل قازىنا دەپ باعالاۋعا تۇرارلىق، كەستەلى سويلەمدەردەن تۇزىلگەن،وقىرمان قۇ­مارتىپ قىزىعا وقيتىن “نامىس نايزاعايى” اتتى رومان اسا مارتەبەلى مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىق. جۇما-نازار سومجۇرەك، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، ادەبيەت سىنشىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ددسۇ QazVac-تى قاشان مويىندايدى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 12:35

ۇقساس جاڭالىقتار