دامۋىمىزعا نەگىز قالاۋشى باستى قۇجات

1995 جىلدىڭ 30 تامىزى ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانعان كۇنى عانا ەمەس. وسى كۇنى بۇكىل حالىقتىق داۋىس بەرۋ ارقىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ەلى­مىزدە ساياسي, اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق-ءال­ەۋ­مەتتىك جانە قۇقىقتىق رەفورمالاردى ودان ءارى جۇرگىزۋدىڭ اسا قۋاتتى سەرپىنىن باس­تاپ بەردى. جاڭا كونستيتۋتسيا نورما­لا­رىنىڭ ارقاسىندا عانا قىسقا مەرزىمدە جاس مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى مەن سايا­سا­تىندا, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن تۇراقتى­لىق­تا اسا ناتيجەلى تابىستارعا قول جەتكىزىلدى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا ەلدەگى ءجۇر­گىزىلگەن رەفورمالارعا تىڭ سەرپىن قوسا وتى­رىپ, نارىق ەكونوميكاسىنىڭ تالاپ­تارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن پارلامەنت پەن اتقارۋشى بيلىكتىڭ زاڭنامالىق شەڭبەردە جۇمىس ىستەۋلەرى ءۇشىن ءتيىمدى ءنورماتيۆتى قۇقىق بازاسىن قامتاماسىز ەتتى. ەكونو­ميكانىڭ تۇپقازىعى بولىپ تابىلاتىن مەنشىك قاتىناستارىنا, مەملەكەتتىك مەنشىكپەن قاتار جەكە مەنشىكتى دە قورعاۋدا تەڭ جاعدايدا كەپىلدىك بەردى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە قۇقىقتىق رەفورمالار جۇرگىزىلىپ جاڭا زاڭناما – جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيالىق قۇقىق جاسالدى. ازاماتتىق قوعامداعى جەكە مەنشىك قاتىناستاردى, ەركىن كا­سىپ­كەرلىكتى رەتتەيتىن ازاماتتىق قۇقىق ودان ءارى دامىتىلدى. الەمدىك تاجىريبەدە قا­لىپتاسقان پرينتسيپتەرگە سايكەس ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋشىلىك زاڭدارعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ازاماتتىق, قىلمىستىق, اكىم­شىلىك قۇقىق كودەكستەرى قابىلداندى. قازاقستان حالقى كونستيتۋتسياعا داۋىس بەرۋ ارقىلى سول ۋاقىتتا وبەكتيۆتى تۇر­عىدا ورنىققان پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نى­سانىن بەكەمدەپ بەردى. قازاقستان حالقى­نىڭ بۇل تاڭداۋى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. ول الدىڭعى تاريحىمىز بەن بۇگىنگى بولمى­سىمىزدان, قاندايدا ءبىر الەۋمەتتىك, ەكو­نوميكالىق داعدارىستارعا نەمەسە بيلىكتىڭ ءارتۇرلى تارماقتارى اراسىنداعى الاۋىز­دىققا بايلانىستى اۋىتقۋشىلىقتارعا جول بەرمەيتىن قۋاتتى توپتاسقان بيلىك جۇيە­سىنىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى. كونستيتۋتسيادا ماڭىزدى كورىنىس تاپقان جاعداي – قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ جاريالانۋى بولدى. ءويت­كەنى, پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا تۇرىندەگى مەم­لەكەتتىك قۇرىلىس بارىنشا يكەمدى نى­سان بولىپ تابىلادى. بۇل نىسان پرەزي­دەنت­تىڭ, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ وكىلەتتى­لىكتەرىن ناقتى ۇيلەستىرۋدى كوزدەيدى, ءىس جۇزىندە بيلىكتى زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارىنا بولەتىن كلاسسي­كالىق قاعيدانى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جاعدايدا بۇكىل حالىق سايلاعان پرەزيدەنت كونستيتۋتسيانى ساقتاۋدىڭ كە­پىلى بولا وتىرىپ, بيلىكتىڭ بارلىق تارماق­تارىنىڭ جانە ولاردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى, ۇي­ىمداستىرۋشىسى جانە تورەشىسى بولا الادى. مەملەكەت باسشىسى ەل ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايدى, بيلىك پەن ونىڭ ءرولىن جانە كونستيتۋتسيانى ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن ساقتاۋدىڭ كەپىلدى ءرولىن اتقارۋىنا, بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ جانە بۇكىل مەملەكەتتىك ورگانيزمنىڭ ۇيلەسىمدى جانە جەمىستى مىندەت اتقارۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەتىن ورگاندار قۇرادى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان پرەزيدەنتى­نىڭ وكىلەتتىلىگى شەكسىز ەمەس. سول سياقتى, وكىمەت بيلىگىن اسىرا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن شەكتەۋلەر مەن كەدەرگىلەر جۇيەسى وعان دا قولدانىلاتىن ەدى. كونستيتۋتسيا­نىڭ 3-ءشى بابىندا كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە ونىڭ تارماق­تارعا ءبولىنۋى تۋرالى پرينتسيپ تە ۇزاققا سوزىلعان پىكىرتالاستىڭ نىسانىنا اينال­دى. بۇرىنعى كونستيتۋتسيادا, كەيبىر باتىس ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە وراي, سول بيلىكتىڭ ءوزىن ءبولۋ تۋرالى اڭگىمە كوتەرىلگەن-ءدى. بىراق, تاجىريبە كورسەتكەندەي, قازاقستان جاعدايىندا بۇل شەشىم ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ تۋىنا, ءاربىر “بيلىك” وزدەرىن ءبىر-بىرىنەن تاۋەلسىزبىز دەپ ەسەپتەيتىن قاتەلەرگە ۇرىن­دىراتىن ەدى. جاڭا كونستيتۋتسيادا ءبىرتۇتاس مەملە­كەتتىك بيلىكتىڭ ءۇش تارماققا ءبولىنۋىنىڭ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. ال مۇنىڭ ءوزى, ءبىر جاعىنان, ولاردىڭ تىعىز ىنتىماقتاسىپ قىزمەت جاساۋ مۇمكىندىكتەرىنە, ال ەكىنشى جاعىنان, ءوزارا ءبىرىن-ءبىرى شەكتەپ وتى­رۋىنا, كونستيتۋتسيادا جانە زاڭداردا كور­سەتىلگەن قۇزىرەتتەرىنە ارالاسپاۋىنا باعدارلاندى. سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيانىڭ 4-ءشى بابىندا “قولدانىلاتىن قۇقىق” دەگەن ۇعىم بەرىلدى, ول بۇرىنعى كونستيتۋتسيادا بولماعان ەدى. مۇندا راتيفيكاتسيالانعان حالىقارالىق شارتتاردىڭ رەسپۋبليكا زاڭدارىنان (بىراق كونستيتۋتسيادان ەمەس) باسىمدىعى بولادى دەپ كورسەتىلدى. بۇل ەرەجەنىڭ بولۋىنا حالىقارالىق قۇقىقتىڭ باسىمدىعىن جاقتايتىن كەيبىرەۋلەر ريزا بولمادى. دەگەنمەن, تۇپتەپ كەلگەندە, باپتىڭ وسىنداي رەداكتسياسى قابىلداندى. بۇل ەرەجە كەيىننەن كونستيتۋتسيا ەرەجە­لەرىنىڭ جوعارى تۇرۋىنا نەگىزدەلگەن ءبى­ر­ىڭعاي قولدانبالى قۇقىقتىڭ تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋعا ەداۋىر كومەكتەستى. كونستيتۋتسيانىڭ 5-ءشى بابىندا دەمو­كراتيانىڭ باستى بەلگىسى – يدەولوگيالىق جانە ساياسي ارالۋاندىلىق ءبىرىنشى رەت جاريالاندى. بۇل ەرەجە, باسقالارىن بىلاي قويعاندا, ساياسي پارتيالار مەن ءتۇرلى قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ ەركىن قىزمەت جاساۋىن دا قاراستىرعان. مۇنىڭ ءوزى وسى كەزەڭدە يدەولوگيالىق ماسەلەدە وسىنشاما ەركىندىكتردىڭ بولۋى قاجەت پە, بۇل ونىڭ تۇراقتىلىعىنا زيانىن تيگىزبەي مە دە­گەن سۇراقتار تۋعىزدى. سوعان قاراماي, جاڭا كونستيتۋتسيادا دەموكراتيانىڭ پايداسىنا قاراي وسىنداي شەشىم قابىلداندى. بۇل جاعدايدا ساياسي سانالۋاندىقتىڭ بولۋىن بەتىمەن كەتۋشىلىككە اينالدىرماۋ كە­رەكتىگى دە اتاپ كورسەتىلدى. وسىعان بايلا­نىستى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى كۇشپەن وزگەرتۋگە, رەسپۋبليكانىڭ تۇتاستىعىن بۇ­زۋعا, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتى بۇلدىرۋگە, الەۋ­مەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك ءجا­نە رۋلىق الاۋىزدىقتاردى ورشىتۋگە با­عىتتالعان قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قۇرى­لۋى­نا دا, ولاردىڭ مۇنداي ءىس-ارەكەتىنە دە تىيىم سالىندى. بۇل, اسىرەسە, ورتالىق ازيادا حالىقارالىق لاڭكەستىكتىڭ تارا­لۋىنا جانە ەكسترەميستىك توپتاردىڭ قۇ­رىلۋىنا بايلانىستى ءوزىن-ءوزى اقتاعان شە­شىم بولىپ شىقتى. بۇل نورما قازاقستان­داعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەستى. مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ پرين­تسيپتەرىن تۇجىرىمداۋ بارىسىندا كونس­تيتۋتسيانىڭ 8-ءشى بابىندا ءارتۇرلى ۇسىنىستار, سونىڭ ىشىندە بەيتاراپتىقتى جاريالاۋ تۋرالى دا قاراستىرىلدى. تۇپتەپ كەلگەندە, وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىن جەڭۋ ءۇشىن باسقا مەملەكەتتەرمەن بەلسەندى ينتەگراتسيا ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ ورىندى ەكەندىگى مويىندالدى. بۇگىنگى كۇنى ەل كونستيتۋتسياسى ادام يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋمەن قاتار, ونىڭ شى­عارماشىلىق, جاسامپازدىق قۋاتىنا سەرپىن بەرىپ جانە مۇمكىندىك جاساپ, كاسىپكەرلىك باستاماشىلىعىن ىنتالاندىراتىن دەڭگەي­گە جەتتى. ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىندا ازاماتتار­دىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى ايقىن تۇجىرىمدالىپ, ولارعا ناقتىلى كەپىلدىك بەرىلگەن. نەگىزگى زاڭدا ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعى تۋرالى قاعيدالاردىڭ باياندى ەتىلۋى مەملەكەتتىڭ ءاربىر ازاماتتى قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن دا بىلدىرەدى. اتا زاڭدا وسى زامانعى نارىقتىق ەكو­نوميكانىڭ ادامنىڭ ءوز ەڭبەگىنىڭ ءناتي­جەسىندەگى ناقتى ۇلەسىنە, ونىڭ ناتيجەسىنە قاراي ونىڭ سان ءتۇرلى مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىكتەرىن العا تارتاتىن پرين­تسيپتەرىنە سايكەس ازاماتتاردىڭ كونستيتۋ­تسيا­لىق قۇقىقتارىنىڭ, بوستاندىعى مەن مىندەتتەرىنىڭ ءمانىسى مەن مازمۇنى دا پاي­ىم­دالعان. بۇل رەتتە مەملەكەت تەگىن الەۋ­مەتتىك قامتۋدىڭ ەڭ قاجەتتى تومەنگى دەڭگەيىنە كەپىلدىك بەرەدى. ەلىمىزدە قازىرگى قولدانىلىپ جۇرگەن نەگىزگى زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن بىرگە ازا­ماتتاردىڭ ءوز مۇمكىندىكتەرىن ىسكە اسىرۋى ءۇشىن ساپالىق جاڭا قۇقىقتىق كەڭىستىك قا­لىپتاسىپ, قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيا­لاندىرۋ ءۇشىن كەڭ ءورىس اشىلدى. ەكونو­ميكالىق بوستاندىق, يدەولوگيالىق جانە ساياسي سانالۋاندىق, بارشانىڭ زاڭ ال­دىن­داعى تەڭدىگى – قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق دامۋىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى بولا ال­دى. وسىعان وراي قازاقستان نيۋ-يوركتە 1966 جىلى 16 جەلتوقساندا جاسالعان ەكو­نو­ميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇ­قىق­تار تۋرالى پاكتىگە جانە نيۋ-يوركتە وسى جىلى جانە وسى كۇنى جاسالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە قوسىلدى. بۇنىڭ ءوزى دە قازاقستان ازامات­تا­رىنىڭ وزدەرىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكو­نو­ميكالىق جانە مادەني قۇقىقتارىن حالىق­ارالىق دەڭگەيدە قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيا دەموك­را­تيالىق ينستيتۋتتاردى اسىرا پايدالانۋعا جول بەرىلمەيتىنىن دە ەسكەرتەدى. اتاپ ايت­قاندا, ماقساتى نەمەسە ءىس-ارەكەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­رى­لىسىن كۇشتەپ وزگەرتۋگە, ونىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەل­تىرۋگە, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق ارازدىقتى قوز­دىرۋعا باعىتتالعان قوعامدىق بىرلەستىكتەر قۇرۋعا جانە ولاردىڭ قىزمەتىنە, سونداي-اق زاڭداردا كوزدەلمەگەن اسكەريلەندىرىلگەن قۇرامالار قۇرۋعا تىيىم سالىنادى. رەس­­پۋبليكادا باسقا مەملەكەتتەردىڭ ساياسي پار­تيالارى مەن كاسىپتىك وداقتارىنىڭ, ءدىني نەگىزدەگى پارتيالاردىڭ قىزمەتىنە, سونداي-اق ساياسي پارتيالار مەن كاسىپتىك وداقتاردى شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالار مەن ازاماتتاردىڭ, شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ قارجىلاندىرۋىنا جول بەرىلمەيدى. بۇل ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ قوعامدا كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى, تۇراقتىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قورعاۋشىلىق قۇزىرەتىنىڭ بار ەكەندىگىن دە كورسەتەدى. مەملەكەت قۇرۋ ءىسى – ۇزدىكسىز ۇدەرىس, ول مەملەكەت قانشا ءومىر سۇرسە, سونشا ۋاقىت جۇرگىزىلە بەرەدى. ونىڭ ەلدىڭ نەگىزگى زا­ڭىنا دا قاتىسى بار. ەلدىڭ دامۋ باعىتىن اي­قىن­داۋدا ءومىردىڭ ءوزى وعان وزگەرىستەر ەنگىزۋدى, سونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتۋى دە ابدەن ىقتيمال. بىراق ءبىر ماسەلەنى اشىق ايتا الامىز. ول قازىرگى اتا زاڭىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدى قالىپتاستىرۋداعى تاريحي ءرول اتقارعانىن مويىنداۋىمىز. بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىل­دان­عان كونستيتۋتسيامىزدىڭ ءومىر سۇرگەنىنە 15 جىل تولدى. اتالعان مەرزىم ىشىندە اتا زاڭىمىزدىڭ ومىرشەڭدىگى, ورنىقتىلىعى, نارىقتىق جانە دەموكراتيالىق قاسيەتى بارىنشا كورىندى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بولمىس-ءبىتىمىن بەينەلەيتىن ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق جانە ازاماتتىق كەلىسىم كونس­تيتۋتسيا رۋحىنىڭ شىندىققا اينالعانىن كورسەتە الدى. شىنايى زاڭ ۇستەمدىگىنە جەتۋ – بۇگىنگى دامۋىمىزدىڭ باستى شارتى. بۇل شارت اتا زاڭىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇسىنۋدەن, ونى قۇرمەتتەۋدەن, وقىپ-ۇيرەنۋدەن جانە سانالى تۇردە ورىنداۋدان باستالادى. ارقايسىمىز­دىڭ ءوز كونستيتۋتسيامىزعا, ول باستى مۇرات تۇتقان قوعامدىق جاراسىم مەن الەۋمەتتىك ادىلەتكە ادالدىعىمىز العا قويعان بيىك ماقساتتارىمىزدىڭ جۇزەگە اسۋىن جاقىنداتا تۇسەدى. ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى ءبىز ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا ءوزىمىزدىڭ بيىك ماقساتىمىز – مەم­لەكەتتەردىڭ ءال­ەم­دىك قوعامداستىعىنا ەن­گەن, ازاماتتارىنىڭ داۋلەتتى لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە بارلىق جاع­داي جاسالعان, تاۋەلسىز ەكونوميكالىق ءور­كەندى مەملەكەت قۇرۋ جو­لىن­داعى ىلگەرى دا­مۋىمىزدى رەتتەيتىن نەگىز قالاۋشى باستى قۇجات بولىپ قالا بەرەدى. مۇرات مۇحامەدوۆ, قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور. قىزىلوردا.