اتا زاڭ – مەملەكەتتىلىكتىڭ ارقاۋى

كەشە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالعان “كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ نەگىزى” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىن قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى يگور روگوۆ اشىپ, قۇتتىقتاۋ ايتۋ ءۇشىن العاش­قى ءسوزدى قا­زاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەردى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى 15 جىل ىشىندە قول جەتكىزىلگەن ءبىزدىڭ وتا­نىمىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى. بۇل – كونستيتۋتسيا ءىس-قيمى­لىنىڭ جانە ونىڭ اياسىندا قابىل­دانعان زاڭنامالىق بازانىڭ ناقتى ءناتي­جەسى, دەدى پرەزيدەنت (پرەزي­دەنتتىڭ ءسوزى بولەك بەرىلىپ وتىر). حالىقارالىق عىلىمي-ءتاجى­ري­بە­لىك كونفەرەنتسيانىڭ وتىرىسى بارىسىندا قۇقىقتىق مەملەكەت ينستيتۋتتارى مەن ازاماتتىق قو­عام­دى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا حالىقارالىق زاڭگەرلەر وداعىنىڭ “فەميدا” سىيلىعى بەرىلدى. ونى وداق توراعاسى اندرەي ترەبكوۆ تابىس ەتتى. 1996 جىلى قۇرىلعان بۇل وداققا 12 مەملەكەت زاڭگەرلەرىنىڭ 35 قاۋىمداستىعى ەنەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن اتالعان سىيلىق رەسەي فەدە­راتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆە­دەۆ­كە, بولگاريا پرەزيدەنتى پ.ستويا­نوۆقا, ماسكەۋ مەرى يۋ.لۋج­كوۆقا جانە ت.ب. بەرىلگەن ەكەن. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قۇت­تىق­تاۋ سوزىنەن كەيىن مىنبەرگە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋ­تسيا­لىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى يگور روگوۆ كوتەرىلدى. ول “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتى” دەگەن تاقىرىپتا ءسوز ءسوي­لەدى (ي.روگوۆ ءسوزىنىڭ نەگىزگى ءماتىنى بولەك بەرىلىپ وتىر). “قازاقستان جانە الەم قاۋىم­داستىعى” دەگەن تاقىرىپتا نەگىزگى باياندامانىڭ ءبىرىن پارلامەنت سەناتىنىڭ قورعانىس جانە قاۋىپ­سىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋا­نىش سۇلتانوۆ جاسادى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ساياساتى مەن بەدەلى, ءسوز جوق, مەملەكەت باس­شىسى مەن سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىنىڭ, قىزمەتكەرلەرى­نىڭ, وكىلدەرىنىڭ ۇستانىمدارى مەن ءىس-ارەكەتىنە, ولاردىڭ دايىندىعى مەن مەملەكەتكە شىنايى جان­اشىر­لىعىنا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن سە­ناتور. بۇل تۇرعىدان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى, قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورىندار, زاڭگەرلەر قوعامى, ساياسات­كەر­لەر كونستيتۋتسيا اياسىندا بەرىلگەن مۇمكىندىكتەردى جۇزەگە اسىرۋدا ەداۋىر ناتيجەلى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ودان ءارى شەشەن ءوزىنىڭ وسى سوزدەرىن دايەكتى دەرەكتەرمەن بايىتا ءتۇستى. بىرىنشىدەن, دەدى ول, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ تۋ كوتەرگەن كۇن­نەن باستاپ الەمدىك قوعامداستىقپەن بەيبىت, تۇسىنىستىك قارىم-قاتىناستى كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا سايكەس قالىپتاستىرۋعا مۇددەلى ەكەنىمىزدى دالەلدەي الدى. ونىڭ مىسالىنا ەلباسىنىڭ يادرولىق پوليگوندى جابۋدان باستاپ, باسقا مەملەكەت­تەرمەن دوستىق قاتىناس ورناتۋ نيە­تىندەگى وڭىرگە, تمد-عا, الەمگە ءاي­گى­لى كوپتەگەن باستامالارى مەن ناق­تى قادامدارىن ايتساق تا جەت­كى­لىكتى. ەكىنشىدەن, قازاقستان دۇنيە­جۇ­زىلىك قوعامداستىقتا قابىلدانعان, قاستەرلەنەتىن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى كوزدەيتىن بارلىق حا­لىق­ارالىق كەلىسىمدەرگە, كونۆەنتسيا­لارعا قوسىلدى. سونىمەن بىرگە, وسى يگىلىكتى باعىتتا قازاقستان ءوزى دە جاڭا باستامالاردى الەم ساحناسىنا شىعارا الدى, دەپ جالعادى ءسوزىن شەشەن. كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنت مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇننەن باستاپ قىسقا مەرزىمدە ەلىمىزدىڭ ال­عاشقى سىرتقى ساياسات ستراتەگياسىن بەكىتىپ, الەمنىڭ 150-دەن استام مەم­لەكەتتەرىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. كونستيتۋ­تسيانىڭ 2-بابىنا سايكەس مەملە­كەتتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قامتا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا كورشى ەلدەر­مەن شەكارامىزدى شەگەندەپ الدىق. بۇرىن شارتتى عانا شەكارامىز بولعان ەدى, ەندى ونى كورشىلەس مەم­لەكەتتەردىڭ ءبارى مويىنداپ, شەكارا تالابىنىڭ بارلىق ەرەجەلەرىنە سايكەس رەسمي كەلىسىمدەرمەن بەكىتتى. وسىلاي دەي كەلىپ بايانداماشى پرە­زيدەنتتىڭ ديپلوماتيالىق ءىس­كەرلىگىنىڭ ناتيجەسىندە قحر-مەن عاسىرلار بويى شەشىلمەگەن “داۋلى جەرلەر” پروبلەماسى تولىعىمەن تەڭ دارەجەدە, ەكى جاقتىڭ دا ءمۇد­دەسىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىلگەنىن اتاپ كورسەتتى. وسىدان كەيىن رەسەي جانە باسقا دا كورشىلەس ەلدەرمەن شەكارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىل­عانىن ايتتى. وسىنىڭ ءوزى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي ەڭبەگى, ۇلتى­مىزدىڭ تاريحي جەتىستىگى ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. ودان ءارى بايانداماشى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا مىڭداعان قازاق جاستارىنىڭ, ونەر ادام­دارى­نىڭ الەمدىك ارەناعا شىعىپ ءجۇر­گە­نىن كولدەنەڭ تارتتى. وسىنىڭ ءبارى كونستيتۋتسيادا اتالعان رۋح بوستاندىعى مەن ادامنىڭ قۇقىق بوستاندىعىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى­نىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەر, دەي كەلىپ, شەشەن جۋىردا بولعان القالى جيىندا پرەزيدەنت كوتەرگەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ءتيىمدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ دا كونستيتۋتسيا تالابىن ورىنداۋ جولىنداعى ناقتى شارالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قۋانىش سۇلتانوۆ قازىرگى كەزدە الەمنىڭ قازاقستاندى مويىنداپ, ونىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسۋى, ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ كونستيتۋ­تسيامىزدىڭ جوباسىن دايىنداۋعا تىكەلەي باسشىلىق ەتىپ, ونىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتىمىزدىڭ قايرات­كەرلىك ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەكەنىن ايتتى. مەملەكەت قۇرىلىسىنداعى سترا­تەگيالىق سەرپىلىس جانە ۇلت كوشباسشىسىنىڭ ءرولى تاقىرى­بىندا سويلەگەن پارلامەنت ءماجى­لى­سىنىڭ دەپۋتاتى كامال بۇرحانوۆ نەگىزىنەن كونستيتۋتسيانىڭ مەم­لە­كەتتىك قۇرىلىستىڭ نىعايۋىنداعى ماڭىزىنا توقتالدى. وسى قاتاردا ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ دا جەكە باسىنىڭ قايراتكەرلىگىنە تەرەڭنەن توقتالدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ اكادەميگى جابايحان ءاب­دىل­ديننىڭ سوزىندە قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىز مەملەكەت رەتىندە قالىپ­تاسۋى جولىندا اتقارىلعان بارلىق سالاداعى رەفورمالاردىڭ ءتيىمدى ىسكە اسۋىنا كونستيتۋتسيانىڭ يگى­لىكتى ىقپالى كوپ بولعانى تۋرالى مو­لىنان ايتىلدى. زاڭ عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور سا­لىق زيمانوۆ ءوزىنىڭ سوزىندە كونس­تيتۋتسيانىڭ تاريحيلىعى تۋرالى اڭگىمە قوزعادى. سونداي-اق ول ەل­دەگى دەموكراتيانىڭ دامۋىنا ونىڭ يگى ىقپال ەتەتىن رولىنە كەڭىنەن توقتالدى. پارلامەنت سەناتىنىڭ زاڭناما جانە قۇقىقتىق ماسەلەلەر كوميتە­تى­نىڭ توراعاسى بەرىك يماشەۆتىڭ ءسوزى كونستيتۋتسيا نورمالارى الەۋە­تىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىسىن جەتىلدىرۋدەگى فاكتور رەتىندە قاراستىرۋعا ارنالدى. بۇل بۇگىنگى كۇنى پرەزيدەنت العا قويىپ وتىرعان وزەكتى پروبلەمانى قام­تيتىن بايانداما بولعاندىقتان, وعان تەرەڭىرەك توقتالا كەتكەندى ءجون كوردىك. كونستيتۋتسياعا سايكەس مەملەكەت ادامنىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرەدى جانە ونى قامتاماسىز ەتۋدە كەڭ تاراعان مەملەكەتتىك تەتىكتەردى قولدانادى. سونىڭ ىشىندە جەكە ادام مەن مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستا ادامنىڭ قۇ­قى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ مىندەتى سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇكتەلگەن, دەدى ب.يما­شەۆ. ودان ءارى شەشەن پرەزي­دەنتتىڭ قۇقىق قورعاۋ ماسەلەلەرىن­دەگى ولقىلىقتاردى سىناعان سوزدە­رىن ەسكە الىپ, وسىعان سايكەس كەي­بىر كەمىستىكتەردىڭ سىرىنا توق­تالدى. سونىڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدە ايرىقشا ءمان ۆەدومستۆوىشىلىك مۇددەلەردى قورعاۋعا ەمەس, ازامات­تاردىڭ قۇقىقتارى مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا بەرىلسىن دەگەن ءسوزىن ەسكە الا كەلىپ, وسى تاپسىر­مانى ورىنداۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ 83-بابىندا, دەدى ول,  پروكۋراتۋراعا زاڭ­دارعا جانە باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەرگە قارسىلىق ءبىلدىرۋ قۇزىرەتى بەرىلگەن. بىراق وسى نورما سالالىق زاڭنامالاردا, سونىڭ ىشىندە “پرو­كۋراتۋرا تۋرالى” زاڭنىڭ وزىندە ايقىندالماعان. سوندىقتان دا پروكۋراتۋرا ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىگىن ىسكە اسىرا الماي كەلەدى. مىنە, وسى ولقىلىقتى ەڭسەرۋ قا­جەت­تىلىگى بۇگىن تۋىنداپ وتىر. ودان ءارى شەشەن 2007 جىلعى كونستي­تۋتسيالىق رەفورمانىڭ ناتيجەسىندە قىلمىستى ءىستى جۇرگىزۋ ۇدەرىسىنىڭ دەموكراتيالاندىرىلىپ, سوتتىڭ ادامنىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرۋ قۇزىرەتى ارتتىرىل­عانىن اتاپ ءوتتى. بىراق وسى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىس تولىعىمەن قولدانىلادى دەپ ايتۋ قيىن, دەدى ول. بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ قىلمىس­تىق سوت وندىرىسىنە سوتتىڭ تەرگەۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلەتىنىنە مەن سە­نىمدىمىن, سوندا وسىنداي ولقىلىق­تار بولماس ەدى. كونفەرەنتسيادا كونستيتۋتسيا­نىڭ ينتەللەكتۋالدى ۇلتتىڭ ور­نىق­تى دامۋىنىڭ كەپىلى تاقىرى­بىنا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى باقىتجان جۇماعۇلوۆ, اتا زاڭنىڭ كەيبىر باپتارىنىڭ جۇزەگە اسى­رىلۋىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ جولدارى تۋرالى پارلامەنت ءما­جىلىسى زاڭناما جانە سوت-قۇ­قىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ حاتشىسى سۆەتلانا بىچكوۆا جانە ت.ب. سويلەدى. حالىقارالىق ۇيىمدار اتىنان ەۋروپا وداعى ۆەنەتسيا كوميسسيا­سىنىڭ پرەزيدەنتى دجانني بۋ­كيككيو, فينليانديا پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى كيممو روبەرت كيليۋنەن, حالىق­ارا­لىق زاڭگەرلەر وداعىنىڭ ءتور­اعاسى ا.ترەبكوۆ جانە ت.ب. قۇت­تىق­تاۋ ءسوز سويلەدى. بۇگىن كونفەرەنتسيا ءوزىنىڭ جۇ­مى­سىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاستىرادى. جاقسىباي سامرات. ---------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.