28 تامىز، 2010

باقۋاتتى ومىرگە جول اشقان

508 رەت كورسەتىلدى
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جا­ڭا كەزەڭىنە جول اشقان اتا زا­ڭنىڭ قابىلدانۋى كونستي­تۋ­­تسيالىق قۇرىلىستىڭ قۇ­قىقتىق نەگىزىن قالادى. مەم­لە­كەتتىك جانە قوعامدىق سايا­سي جۇيەنىڭ نەگىزگى قاعيداتتا­رىن ورنىقتىردى. ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن بەلگىلەدى. كونستي­تۋ­تسيا قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى دەربەس مەمەلەكەت رەتىندە ۇل­تىنا قاراماستان وندا تۇ­را­تىن بارلىق ادامداردىڭ ەر­كىنە سايكەس جاسالدى. كونستيتۋتسيانىڭ ال­عى سوزىندەگى ء“بىز ورتاق تا­ريحى بار، تاعدىر بىرىك­تىرگەن قازاقستان حالقى...” دەپ جازىلعان سويلەمنىڭ ماعىناسى تەرەڭ. ويتكەنى، قازاقستان حالقى­نىڭ تاري­حي تاعدىرىنىڭ بىرلىگى ەل اۋ­ماعىندا كوپتەگەن ۇلت وكىل­­دەرىنىڭ جۇزدەگەن جىل­دار بويى بىرگە تۇرۋى ءناتي­جە­سىندە قالىپتاستى. سەبە­بى، ولاردىڭ ءارتۇرلى كەزەڭ­دە، ءارتۇرلى جولدارمەن ءبىز­دىڭ ەلىمىزگە قونىس اۋدارۋى­نا تۋرا كەلدى. بىراق ءبىز تۋمىسىنان قو­ناق­جاي ءارى باۋىرمال ەكەندىگىمىزدى تانىتىپ ولارعا قۇشا­عىمىزدى ايقارا اشتىق. ەشكىمدى دە جاتسىنعانىمىز جوق. بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ارقاسىندا قازاقستان­دىقتار بىرلەسە وتىرىپ، ەلدىڭ ءتاۋ­ەلسىزدىگىن قورعادى، جەڭىس ءۇشىن ماي­داندا قاتار ءجۇرىپ ەرلىك كورسەتتى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگە­مەندىگىن قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ادامدارى ءبىراۋىزدان قولداپ، ءبىر كىسىدەي مويىندادى جانە ولار وتكەن كەزەڭدەردەگى تاعدىرلارىنىڭ تاريحي بىرلىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەي وتى­رىپ، ءبىراۋىزدان جاڭا مەملەكەتتى ودان ءارى دامىتۋعا دايىن ەكەندىك­تەرىن كورسەتتى. ويىمدى تۇيىندەپ ايتار بولسام، كونستيتۋتسيا تەك مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس، قوعام ءومىرىنىڭ جول كورسەتۋ­شىسى – اتا زاڭى بولىپ تابىلادى. بۇل يدەيانىڭ مەنشىككە، ازاماتتار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارىنا، قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە، وتباسىنا جانە تاعى باسقالارعا قاتىسى بار ەكەندىگىن ارقاشان ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. اتا زاڭدى قابىلداي وتىرىپ، قازاقستان حالقى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى – ءوزىنىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىن ىسكە اسىردى. ءبىز وسىلايشا كونستيتۋ­تسيادا نەگىزى قالانعان قۇقىقتىق مەملەكەتتى جانە ازاماتتىق قوعام­دى قالىپتاستىرۋ جولىن تاڭداپ الىپ بولاشاققا باستايتىن تۋرا جول تاپتىق. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى ماسە­لە­لەرىن تالقىلاۋ جانە شەشۋ كەزىندە قۇقىق­تىق ساناسى جوعارى ءاربىر ازامات كونس­تيتۋتسيادا كورسە­تىلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى جان-جاقتى سەزىنۋگە ءتيىستى. قوعامنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءۇشىن، جالپى العاندا ءوز اتا زاڭىمىزدى قۇرمەتتەپ، قور­عاپ جانە ما­ڭىز­دىلىعىن جوعالتپاي ساقتاۋىمىز ءبىزدىڭ بار­لىعىمىزدىڭ، ياعني قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنداعى ءاربىر ازاماتتىڭ مىندەتى مەن پا­رىزى. سەبەبى، كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ بۇگى­نى­مىزدىڭ نەگىزىن قالاي وتىرىپ، بولاشاعىمىز­دىڭ بەرىك بولۋىنا باستايتىن شامشىراق ىسپەتتى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. كەز كەلگەن دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ تاڭداعان وركەنيەتتى باعىتى بوي­ىنشا دا­مۋىنا ىقپال ەتەتىن زاڭدى ىرگەتاسى – كونس­تيتۋتسياسىنىڭ بولۋى مىندەتتى جانە وندا ايتىل­عانداردى بۇلجىتپاستان ورىنداۋ بار­لىق ازاماتتىڭ قاسيەتتى بورى­شى. دۇنيە ءجۇ­زىندەگى ەلدەردىڭ بارلىعىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ تەتىگى كونستيتۋتسيا نەگىزىندە جانە سونىڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇل كەز كەلگەن قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ باستى ومىرلىك نورماسى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيانىڭ تۋرا باعىتتا جۇمىس ىستەۋى – مەملەكەتتىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى. اتا زاڭدا بەكىتىلگەن ازاماتتار­دىڭ قۇ­قىقتارى ىسكەرلىك سيپاتقا يە. بۇل، اسىرەسە، ەلى­مىز ءۇشىن داعدارىس­تى كەزەڭدە انىق كو­رى­نۋدە. كونس­تيتۋتسيامىز بويىنشا الەۋمەتتىك مەملەكەت قاعيداتى نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك ساياسات – ءوزىنىڭ تابيعاتى بويىنشا الەۋمەتتىك تۇرعىدا قور­عالماعان ازاماتتارعا جاناشىرلىق بىلدىرەتىن قايىرىمدىلىق قىزمەت ەمەس. بۇل – ازاماتتاردىڭ الەۋمەت­تىك قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرەتىن جانە قورعايتىن مەملەكەتتىڭ كونس­تيتۋتسيالىق ءمىن­دەتى. وسى ارقىلى ازاماتتاردىڭ ادىلەت­تىلىك نەگىز­دە­گى قۇقىقتارى ساقتالىپ، ماتە­ريال­دىق قۇندىلىقتارى قامتاماسىز ەتىلەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءبىر شەشىمىندە اتاپ كورسەتىلگەندەي، ادامدى، ونىڭ ءومىرىن، قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن كونستيتۋ­تسيالىق تۇرعىدا مويىنداۋ ەڭ جوعارعى قۇن­دىلىق بولىپ تابىلادى. مەملەكەت ءۇشىن ادامعا دەگەن قامقورلىقتان، ونىڭ ماتە­ريالدىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدان باسقا ماڭىزدى ەشتەڭە جوق. سوندىقتان دا مەملەكەت ادام­داردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ءبارىن جاساۋعا مىندەتتى. الەۋمەتتىك مەملەكەت قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ جۇمىسسىزدىق، ءمۇ­گە­دەكتىك، قارتتىق جانە جالعى­زىلىكتىلىك جاعدايىندا دەنساۋلىعىن، ازاماتتىڭ جانە وتباسىنىڭ يگىلىگىن قولداۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋگە ءتيىستى ەكەندىگى كونستيتۋ­تسيادا اي­قىن بەكىتىلگەن. اتا زاڭ مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋدا ەلىمىز­دىڭ ازاماتتارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ولاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا قاتىستى رەسپۋبليكا كونستي­تۋتسياسىنىڭ جوعارىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك ورگان – كونستيتۋتسيا­لىق كەڭەستىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنى ءسوزسىز. اتا زاڭىمىزعا سايكەس، الماتى وبلىسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىستارعا كەلسەك، بيىلعى جارتى­جىلدىقتا پروكۋرا­تۋرا ورگاندارى تاراپىنان وبلىس بويىنشا ازامات­تاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتا­رىن قورعاۋ، ونىڭ ىشىندە ەتكەن ەڭ­بەگىن باعالاپ، ەڭبەكاقىسىن دەر كە­زىندە تولەۋ بويىنشا ەڭبەك قۇقى­عى دا بار. جىل باسىنان بەرى پرو­كۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان مەملە­كەتتىك وكىلەتتى ورگانداردىڭ مونيتورينگى جانە ءوزارا ارەكەتى بوي­ىنشا قىزمەتكەرلەرىنە 1 345 084 168 تەڭگە كولەمىندە ەڭبەكاقىعا قارىز 81 كاسىپورىن انىقتالدى. سوعان وراي پروكۋرورلىق شارالار قولدانىلىپ، 49 كاسىپورىن جۇمىسشىلار ال­دىنداعى 240 ملن. تەڭگە كولەمىندەگى قارىزدارىن تولىق وتەدى. سونداي-اق 14 كاسىپورىن 582 ملن. تەڭگەدەن استام قارىزدارىن ءبولىپ تولەۋدە. پروكۋرور­لىق قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا 348 ملن. تەڭگە كولەمىن­دەگى ەڭبەك­اقى قايتارىلدى. قر قك 148-بابى، 3-تارماعى بوي­ىنشا توعىز قىلمىس­تىق ءىس قوزعالىپ، ۇشە­ۋى سوت­قا جىبەرىلىپ، ەكى قىل­مىس­تىق ءىس تاراپتاردىڭ تاتۋلا­سۋى­نا باي­لانىستى توقتا­تى­لىپ، ءتورت قىل­مىستىق ءىس بويىنشا تەر­گەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە. پروكۋراتۋرا قىلمىس­تىق جاۋ­اپ­قا تارتىلعان­داردىڭ كونستيتۋتسيا­لىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىل­ماۋىن قاداعالاۋدى دا نا­زاردان تىس قال­دىرمايدى. قۇزىرلى ورگانداردىڭ قىلمىستىق ىستەرگە تەرگەۋ جۇرگىزۋى بارىسىندا زاڭ­دى­لىقتىڭ ساقتاۋى، ازا­ماتتاردى تەرگەۋ يزوليا­تور­لارىنا اكەلۋ­لەرى جانە وندا ۇستاۋلا­رىنىڭ زاڭدىلىعى تەرگەۋ جانە انىقتاۋ ورگاندارىنداعى زاڭ­دىلىقتى قاداعالاۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتىڭ 24-تارماعىنا سايكەس تۇراقتى تۇردە تەكسەرىلەدى. بيىل ىشكى ىستەر ورگاندارى تاراپىنان زاڭسىز ۇستالعان 38 ادام پروكۋراتۋرانىڭ ارالاسۋىمەن بوساتىلدى. مۇنىڭ بارلىعى قىل­مىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ 132-بابىندا كورسەتىلگەن تالاپتاردىڭ ورەسكەل تۇردە ءجيى بۇزىلاتىندىعىن كورسەتەدى. ماسەلەن، وسى جىلدىڭ 2 مامىرىندا تۇنگى ساعات 01.20-دا پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى قاراساي اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ كامەنكا پوليتسيا بولىمىنە تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، بوتەننىڭ مۇلكىن ۇرلادى دەگەن كۇدىك بوي­ىنشا ءبىر ەر ادام مەن ءبىر جۇكتى ايەلدى جانە كامەلەت­كە تولماعان ەكى بالانى جەدەل ءىز­دەس­تىرۋ توبىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 33 ساعات بويى زاڭسىز ۇستاعانىن ان­ىقتادى. ولارعا قاتىستى ەشقانداي قۇجات تولتىرىلماعاندىعى، ءتىپتى ۇستالعان ادامنىڭ تىركەۋ كىتابىنا اتى-جوندەرى جازىلماعاندىعى بەلگىلى بولدى. زاڭسىز ۇستالىنعان ازاماتتار دەرەۋ بوساتى­لىپ، وسى ارەكەتكە جاۋاپتى بەس پوليتسيا قىز­مەتكەرىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشى­لىككە تارتۋ جونىندە وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە ۇسىنىس جىبەرىلدى. سونداي-اق، بيىلعى جىلدىڭ 20 ناۋ­رىزىندا زارەچنىي كەنتىندەگى لا-155/8 مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەر­لەرى الماتىداعى سي-1 مەكەمەسىنەن كەلگەن سوتتالۋشى ساعاتوۆتىڭ قو­لىنا كىسەن سالىپ، ونى رەزەڭكە شوق­پار­مەن ۇرۋ ارقىلى سوققىعا جىق­قان. مەدي­تسينالىق-سوت ساراپ­تا­ماسىنىڭ قورىتىندى­سىمەن سوت­تا­لۋشىنىڭ اۋىر دەنە جاراقاتىن العاندىعى انىقتالدى. ارنايى پرو­كۋراتۋرا لا-155/8 مەكەمەسى باس­تى­عىنىڭ ورىنباسارى سىزدى­قوۆ­تىڭ جانە ت.ب. قىزمەتكەرلەردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق كودەكستىڭ 308-بابى، 4-تارماعى، “ب” تارماقشا­سى­مەن قىلمىستى ءىس قوزعاپ، تەرگەۋ جۇرگىزۋدە. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا­داعى زاڭ­دىلىقتاردى قاداعالاۋ بوي­ىنشا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر ءنا­تيجەسىندە 15501 ازاماتتىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق قۇقىعى قورعالدى. ونىڭ ىشىندە كامەلەتتىك جاسقا تولماعان 5861 ءجاسوسپىرىم بار. ولار قاراساي اۋدانىنداعى “التىن وردا” بازا­رىندا، قاپشاعاي قالا­سىنداعى جانارماي قۇيۋ ستانسالارىندا، تالدىقورعان قالاسىنداعى كولىك جۋ بەكەت­تەرىندە ءارتۇرلى جۇمىستار ىستەپ، مارشرۋتتىق تاكسيلەردە با­قىلاۋشى-كاسسير قىزمەتتەرىن ات­قار­عان. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى ءوز قىز­مەتىندە مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. قاداعالاۋ بوي­ىنشا بيۋدجەتتىك، بانكتىك، كە­دەندىك، زاڭدىلىقتاردى قولدانۋ­دا، سالىق جانە تاعى باسقا دا بيۋد­جەت­تىك مىندەتتى تولەمدەر، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ ساق­تا­لۋىنا، بيۋدجەتتەن تۇراقتى تۇردە اق­شا قاراجاتى بولىنەتىن باعدارلا­مالاردىڭ ماقساتتى ورىندالۋىنا باسا نازار اۋدارىلىپ، ۇنەمى تەكسە­رىلىپ وتىرادى. اعىمداعى جىلدىڭ التى ايىندا پروكۋراتۋرا ورگان­دارى مەملەكەت پايداسىنا 404 248 504 تەڭگە ءوندىردى. ەلباسى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن 2006-2010 جىلدارى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇ­رەس جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرا ورگاندا­رى­نىڭ ناقتى ارەكەتتەرى بەلگىلەنگەن. سوندىق­تان ەلىمىزدەگى جوسپارلى شا­رالارعا سايكەس، پروكۋراتۋرا ور­گاندارى تاراپىنان ناقتى جۇ­مىس­تار اتقارىلۋدا. سىبايلاسقان جەم­قور­­لىقپەن كۇرەس ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىلادى. وركەنيەتكە ۇمتىلعان قوعام ءۇشىن سىبايلاسقان جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ سانالاتىنى بەلگىلى. بۇل ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى ۇستانىمىنىڭ ءبىرى بولىپ بەكەر تانىلعان جوق. ەلباسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكا­سىندا قۇقىق قورعاۋ ارەكەتتەرىن ودان ءارى جۇرگىزۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ جونىندەگى قوسىمشا شارالار تۋرالى” اتتى جارلىعى سونىڭ جارقىن دالەلى بولا الادى. بۇل قۇجات سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى انىقتاپ قانا قويماي، ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىقتارىن قورعاۋداعى مەملەكەتتىك ارەكەتتىڭ ءتيىمدى باعىتىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگان­دار باسشىلارىنا قىزمەت بارى­سىندا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ جونىندەگى مىندەتتەردى جۇكتەيدى. مىنە، وسىنداي مول مۇمكى­ن­دىك­تەر جولىن اشىپ، حالىقتىڭ با­قۋات­تى ءومىر سۇرۋىنە كەپىل بولىپ وتىر­عان اتا زاڭىمىزدى، سونىڭ نەگى­زىندە جاسالىپ، كۇشىنە ەنگەن وزگە زاڭنا­مالارىمىزعا باعىنۋ مىندەت. زاڭدى ءبىلۋ، سىيلاۋ، قۇرمەتتەۋ سەكىلدى قۇندىلىقتاردان تۇراتىن قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزدى دامىتۋ ازاماتتىق پارىز. كونستيتۋتسيامىزدىڭ يدەيالا­رىن، قاعي­­­دات­تارىن جانە نورما­ل­ا­رىن ساياسي، قۇقىق­تىق جاعىنان تالداۋ ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكالىق-الەۋمەتتىك، رۋحاني تۇرعىدا وسۋىنە سەرپىلىس پەن قۋات بەرەتىنى ءسوزسىز. اتا زاڭ ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ىسكە اسىرۋ، ماتەريال­دىق ءال-اۋقاتتى جاقسارتۋ، ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى بەكىتۋدىڭ، قۇقىق ءتارتىبى مەن زاڭ­دىلىقتى ورنىقتىرۋدىڭ مىندەتتى تۇردە ورىندالۋعا ءتيىستى شارتى بولىپ تابىلادى. ەرلىك كەنەنباەۆ، الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋرورى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

الماتىنىڭ اۋاسى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار