يگى ىستەرىمىزدىڭ باستاماسى

قازاقستان حالقى وسىدان 15 جىل بۇرىن ورتاق تاريحي تاعدىرى بار ەجەلگى قازاق جەرىندە بوستاندىق پەن تەڭدىكتى, ادىلدىك پەن زاڭدىلىقتى العا قويار ەڭ باستى قۇجات – كونستيتۋتسيانى قا­بىلدادى. اتا زاڭىندا ءوزىن “دەموكرا­تيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە ءال­ەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرعان, ەڭ قىمبات قازىناسىن – ادام جانە ادام­نىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى”, دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ كورسەتكەن قازاقستان وسى قاعيدالاردى قاتاڭ باسشىلىققا الا وتىرىپ, دامىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا قازىرگى تاڭدا الەمگە تانىلىپ, وزىندىك دامۋ مودەلى بار مەملەكەتكە اينالىپ وتىر. باستى مىندەتى – ازاماتتار قۇ­قىقتارىن قورعاۋ بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسيا قازاقستاندىق پولي­تسيا رەفورماسىنىڭ ىرگەتاسىن قا­لاۋعا نەگىز بولدى. قازىرگى تاڭدا بۇل مەجەلى مىندەت, پوليتسيا قىزمەت­كەرلەرى باسشىلىققا العان “قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگانى تۋرالى” زاڭى ارقىلى ءجۇ­زەگە اسىپ كە­لەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ىشكى ىستەر ورگانى قىزمەتىنىڭ وكىلەتتىلىگى مەن ۇي­ىمداستىرىلۋىن, مارتەبەسى مەن قۇرى­لىسىن انىقتايتىن بۇل زاڭ كونس­تي­تۋتسيامەن قاتار ءبىر جىلدا قابىلداندى. بۇگىندە دەموكرا­تيالىق, قۇقىقتىق جول­مەن دامىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ­شىلارى قىزمەتى زاڭدىلىق پەن جاريا­لىلىق ۇستانىمىنا سايكەسەدى. قىلمىس­قا جول بەرمەۋ, ادام مەن ازامات­تاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قور­عاۋدا ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ ارقالاعان اۋىر جاۋاپكەر­شى­لىگىنەن اتتاپ كەتە المايمىز. بۇل تۇستا قىزمەتكە العاش قادام جاساعاندا ادال قىزمەت ەتۋگە سالتاناتتى تۇردە انت بەرگەن ءار ءتارتىپ ساقشىسىنىڭ ەل الدىنداعى بەينەسى دە انىقتالادى. پوليتسيا – ەلدىڭ قورعانى. حالىق­تىڭ ءتارتىپ ساقشىلارىنا دەگەن سەنىمى قىلمىستاردىڭ دەر كەزىندە, ءىزى سۋىماي اشىلۋىمەن بەكي تۇسەتىنى ءسوزسىز. باتىس­قازاقستاندىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى دە بۇل باعىتتا ايانىپ قالعان ەمەس. وعان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ناعىز ەرلىك پەن ورلىكتىڭ شىڭىن كورسەتە بىلگەن ارىپتەستەرىمىزدىڭ ابىرويلى ەڭبەك جولى دالەل بولا الادى. ارينە, ءار ۋاقىتتا قىزمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارۋ, ازاماتتار­دىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ كەزىندە قازا بولعان ءتارتىپ ساقشىلارى تۋرالى دا ۇمىت قالدىرۋعا بولمايدى. سەبەبى, ولار – بەيبىت ءومىردىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن ءوز ومىرلەرىن قيعان ازاماتتار. وكىنىشكە قاراي, باتىس قازاقستان وبلىستىق ءىىد-ءنىڭ تاريحىندا قىزمەت بابىندا قاندى­قول قىلمىسكەرلەردىڭ قولىنان قازا بولعان اسىل ازاماتتاردىڭ سانى از ەمەس. ولاردىڭ ىشىندە قانىپەزەر قىلمىسكەر­لەردىڭ پىشاعىنان كوز جۇمعان تاسقالا اۋداندىق ءىىب كەزەكشى-ينسپەكتورى, ميليتسيا كاپيتانى سايىن احمەتقاليەۆ, قىلمىسكەردى قۇرىقتاۋ كەزىندە اۋىر جاراقاتتانىپ, وقيعا ورنىندا ءجانتاسى­لىم ەتكەن ساقشىلار – زەلەنوۆ اۋداندىق ءىىب پاترۋلدىك-بەكەتتىك قىزمەتىنىڭ پو­ليتسەيى, ميليتسيا سەرجانتى ولەگ كۋچەر, ورال قالالىق ءىىب دارىگەرلىك ايىقتىر­عىشتىڭ پوليتسەيى, ميليتسيا سەرجانتى يۆات مۋمباەۆ, ءبورلى اۋداندىق ءىىب ۆە­دوم­وستۆودان تىس كۇزەت پوليتسەيى بايجان قازيەۆ, شىڭعىرلاۋ اۋداندىق ءىىب ۋچاس­كەلىك ينسپەكتورى, پوليتسيا لەيتەنانتى سارسەنباي تاجمۇحامبەتوۆ جانە قاراق­شى توپتىڭ قولىنان قازا بولعان ءبورلى اۋداندىق ءىىب اعا ۋچاسكەلىك ينسپەكتورى, پوليتسيا مايورى پاۆەل شوشين مەن قاسكويدىڭ وعىنان تاعدىرى ۇزىلگەن ءبورلى­لىك پوليتسەي, اعا سەرجانت مالىك رۋ­شا­نوۆ­تىڭ ەسىمدەرى باتىس قا­زاقستان وبلىستىق ءىىد-ءنىڭ “ەستەلىك كىتا­بىنا” ماڭگىلىككە ەنگىزىلدى. ىشكى ىستەر ورگاندا­رى­نىڭ قىزمەتى ءار پو­لي­تسەيدىڭ بولمىس-ءبى­تى­مىندە ادامگەر­شى­لىك, رۋحاني-ەتيكالىق بە­رىكتىكتىڭ بولۋىن تا­لاپ ەتەدى. وسىعان وراي, قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى ءىىو قىزمەتكەرلە­رىنىڭ ار-وجدان كودەكسى مەن ىشكى ورگاندار قىز­مەتكەرلەرىنىڭ قىزمەت­تىك ادەپ ەرەجەسى تەك كون­ستيتۋتسيا زاڭدارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋدىڭ باس­­تاماسى عانا ەمەس, ەل الدىندا انت قابىل­داعان ءار ءتارتىپ ساق­شى­سى ءۇشىن اينىماس كا­سىبي بىلىكتى­لىكتىڭ اينا­سى بولىپ سانالادى. ەل كونستيتۋتسيا­سى­نىڭ 17-بابىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, ادام­نىڭ قادىر-قاسيەتىنە ەشكىمنىڭ قول سۇ­عۋىنا جول بەرىلمەيدى. 2007 جىلعى 25 قازاندا وتكەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 62-سە­سسيا­سىن­دا قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ مەم­لەكەت باسشىسى 1984 جىلدىڭ 10 قازا­نىندا قابىلدانعان ازاپتاۋعا جانە وزگە دە اۋىر, ادامگەرشىلىكسىز نە­مە­س­ە ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعا­تىن جازالاۋ تۇرلەرىنە قارسى كونۆەن­تسياعا قوسىمشا فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاما­عا قول قويعان بولاتىن. بيىلعى جىل­دىڭ اقپان ايىندا قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءوزارا, سونىمەن قاتار, ازاپتاۋدى شەكتەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ازا­ماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن بىرلە­سىپ ارەكەت جاساسۋ جونىندە قۇجات قابىل­دادى. ءىىد ارنايى مەكەمەلەرىنىڭ قىز­مەت­كەرلەرىنە ارنالعان سەمينار-كەڭەس وتكى­زىلىپ, بۇل شارا كەزىندە جالپىعا مىندەتتى وقۋ بويىنشا سەمينارعا قاتىسۋشىلار ءىىب ارنايى مەكەمەلەرىنىڭ رەگلامەنت جۇرگىزۋ قىزمەتى, سونىمەن قاتار, ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ادەبيەتتەرىمەن جانە باسقا دا ازاپتاۋعا قارسى, ازاماتتاردىڭ قا­دىر-قاسيەتىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ءىس-ارە­كەتتەرگە جازا قولدانۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ قايتا قابىلدانعان نورماتيۆتىك اكتىلەرىمەن تانىستى. قانداي كەزدە دە پوليتسيا قىزمەتكەرى كونستيتۋ­تسيا­لىق نورمالاردى جۇزەگە اسىرۋى كە­رەك. ول قىلمىس جاساعانى ءۇشىن ۇستالعان كۇدىكتىلەردى ازاپتاۋعا, زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋگە جانە باسقا دا ادامدىق قادىر-قا­سيەتتەرىنە قول سۇعاتىن قارىم-قاتى­ناس­قا بارۋعا نەمەسە جازالاۋعا جول بەرە المايدى. ازاماتتاردىڭ زاڭعا جۇگىنۋىن, ولار­دىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ قور­عا­لۋىن باقىلاۋدى ءىىد جانە قاىىبب جا­نىندا قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەس جۇزەگە اسىرادى. قۇرامىندا وبلىستىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى مەن باق وكىلدەرى بار كەڭەستە پوليتسياعا تۇسىرگەن ءوتى­نىش­تەرى قاناعاتتان­دى­رىل­ما­عان نەمەسە شارا قول­دانىلماعان جاع­داي­دا ءتۇرلى ۇيىم وكىلدەرى مەن قاراپايىم حالىق ارىز-شاعىمدارىن جەت­كىزە الادى. تاياۋدا بىزدەر ءبىرىن­شى جارتىجىلدىق جۇ­مىس­تىڭ قورى­تىندى­سىن شى­عاردىق. سوڭعى التى ايدا ايماقتا جال­پى قىلمىس­تاردىڭ اشى­­لۋ دەڭگەيى ءبىرشاما جاق­سارعانى بايقالادى. ماسەلەن, اۋىر قىل­مىس­­تار سانى – 30,2%-عا, قا­ساقانا كىسى ءولىمى – 19,4%-عا, دەن­ساۋلىق­قا قاساقانا زيان كەل­تى­رۋ – 29,0%-عا, زورلاۋ 9,7%-عا ازايدى. ال, قا­راق­شىلىق – 33,3%-عا, الاياقتىق 6 پاي­ىزعا كەمىگەن, جالپى وسى ۋا­قىت ارالى­عىن­دا قوعام­دىق ورىندار مەن حا­لىق كوپ شو­عىر­لاناتىن ورىنداردا, كوشەلەردە جا­سا­لاتىن قىلمىستاردىڭ ارتىپ, كەرى­سىن­شە توپتاسىپ جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشى­لىق­تار سانىنىڭ ءبىرشاما كەمىگەنىن بايقاۋعا بولادى. وبلىس اۋماعىندا جول-كولىك اپاتى ازايىپ, سوڭعى جارتى جىلدا جول-كولىك وقيعالارى 13,4 پايىزعا ازايعان. قىل­مىسكەرلەردى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى 83,8 پايىزعا جەتىپ وتىر. انىقتالعان ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ جالپى سانى 2,7 پايىزدى كورسەتىپ, زاڭسىز اينالىمنان 22,7 كەلىگە جۋىق ەسىرتكى زاتتارى تاركىلەندى. ءىىم قولعا العان شارالار ناتيجە­سىن­دە جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ كومەگىمەن ءىىد-ءنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جاڭارتىلىپ, قازىرگى تاڭدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تەك سوڭعى ۇلگىدە جابدىق­تالعان كومپيۋتەر مەن اۆتوكولىكتى عانا ەمەس, اقپاراتتى وڭدەۋ جانە تاراتۋدا سوڭعى تەحنولوگيالاردى قولدانىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا جە­دەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ كومەگىمەن 56 قىلمىستىق ءىس اشىلدى. ەسەپتىك كەزەڭنىڭ ەڭ ماڭىزدى جەتىستىگى – قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن شارالاردىڭ جاقسى ناتيجەسى. بۇل ماسە­لەگە بيلىك ورگاندارىمەن قاتار, قوعام­نىڭ شىنايى قىزىعۋشىلىق تانىتا­تىنى ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. نەگىزگى كۇشىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە قىلمىستى اشۋ جۇمىستارىنا جۇمىلدىرعان باتىسقازاقستاندىق پولي­تسيا قىزمەتكەرلەرى ارقاشان ازامات­تار­دىڭ قۇقىعى مەن مۇددەسىن قورعاۋعا داي­ىن. كونستيتۋتسيا مۇمكىندىك بەرگەن تا­لاپ-مىندەتتەردى باعدار ەتىپ الا وتىرىپ, ءتارتىپ ساقشىلارى قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ مەن ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن وزدەرىنىڭ اۋىر جۇمىستارىن جالعاستى­رىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى ءوز قۇقىعىن, بوستاندىعى مەن مۇددەسىن قورعاي الۋى قاجەت. كونستيتۋتسيانىڭ 34-بابىندا: “اركىم قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ كونستيتۋتسياسىن جانە زاڭدارىن ساقتاۋعا, وزگە ادامداردىڭ قۇقىق­تارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە مىندەت­تى”, – دەپ جازىلعان. دەمەك, جال­پى حالىق پەن مەم­لەكەت زاڭ شى­­عا­را وتىرىپ, وزدەرى سول زاڭعا ەر­ىك­سىز باعىنادى, سەبەبى, ءار ادام ءجا­نە ازامات زاڭعا موي­ىنسۇنۋى ءتيىس. ءبىر قۋانتارلىق ءجايت, قىلمىس­كەرلەرگە قارسى كۇرەستە ءبىز جالعىز ەمەسپىز, ويتكەنى, جەرگىلىكتى حالىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە كومەك قولىن سوزىپ, قىلمىستى اشۋ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسۋعا ءار ۋاقىتتا دايىن. وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا اقساي قالاسىندا 10 جاسار ءبۇلدىرشىننىڭ جوعالىپ كەتۋى جونىندەگى سۋىت حابار وبلىس جۇرتشىلىعىن ءدۇر­لىكتىردى. پوليتسيانىڭ ىزدەستىرۋ توبى قىز­دىڭ جوعالۋىن اتا-اناسى مەن اعا­سىنىڭ وسى ايماقتاعى بەلگىلى كاسىپ­كەر­لىگىمەن بايلانىستىرىپ, بالانىڭ اماندىعى ءۇشىن قوماقتى اقشا تالاپ ەتۋى مۇمكىندىگىن جاسىرماعان ەدى. سول كەزدە قىزدى ىزدەستىرۋ جانە كۋاگەرلەردى تابۋ جۇمىسىنا مىڭداعان پوليتسيا قىزمەت­كەرى, تاجىريبەلى ساقشىلاردان قۇرالعان توعىز جەدەل تەرگەۋ توبى, “ارلان” ار­نايى ماقساتتاعى ءبولىنىس جاۋىنگەرلەرى جۇمىلدىرىلدى. قيىن ساتتە ىزدەستىرۋ جۇمىسىنا قولۇشىن بەرۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن بىلدىرگەن جۇزدەگەن ادام پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە ماڭىزدى اقپارات بەردى. وسىلايشا اۋىزبىرشىلىك پەن پوليتسياعا دەگەن حالىقتىڭ شىنايى سەنىمى ارقاسىندا كۋاگەرلەر تابىلىپ, قىزدى ۇرلاعان اۆتوكولىك ماركاسى جانە ونى ۇستاپ وتىرعان پاتەر تۋرالى اقپا­راتقا قول جەتكىزدىك. ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزۋ بارىسىندا ءبىر تاۋلىكتەن كەيىن ءبۇلدىرشىن مەن ورال قالاسىنداعى پاتەرلەردىڭ ءبىرىن جالداپ تۇرىپ جاتقان قىلمىسكەرلەر دە تابىلدى. ادامنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنا قايشى كەلەتىن ارسىز قىلمىس جاساعان قاسكويلەردىڭ قولىنا سول كۇنى-اق كىسەن سالىندى. تەر­گەۋ بارىسىندا ءبۇلدىرشىننىڭ ءومىرىن ساۋ­دالاماق بولعان قانىپەزەرلەردىڭ جۇ­مىسسىز جۇرگەن ورال قالاسىنىڭ بۇرىن سوتتالعان 30 جاستاعى ەكى تۇرعىنى ەكەنى انىقتالدى. بۇل ءىستىڭ وسىلايشا ءساتتى اياقتالۋى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كورسەتكەن كاسىبي تاجىريبەسى, سونىمەن قاتار, قۇقىق قوعاۋ ورگاندارىنا دەگەن تۇرعىنداردىڭ جوعارى دارەجەدەگى سەنىمى ۇلكەن ىقپال ەتتى دەپ ايتا الامىن. باتىسقازاقستاندىق پوليتسيا قىزمەت­كەر­لەرى وڭىردە ورىن العان بارلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا جان-جاقتى ءارى كاسىبي دەڭگەيدە قىزمەت جاساۋعا دايىن, بۇل باعىتتا ولار قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الىپ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋ­تسيا­لىق قۇقىقتارىن قورعاۋ جولىندا پارمەندى شارالار قابىلداي بەرمەك. ارمان جالمۇحانبەتوۆ, باتىس قازاقستان وبلىسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى.