اتوم سالاسىنىڭ بىلگىر مامانى

2010 جىلعى 10 تامىزدا بەلگىلى مامان, عالىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قر ەكولوگيا ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى” رمك باس مامانى جانبولات عىل­مان ۇلى عىلمانوۆتىڭ تۋعانىنا 75 جىل جانە ەڭبەك جانە عىلىمي قىزمەتىنە 55 جىل تولماق. جانبولات عىلمانوۆ  1935 جىلى 10 تامىز­دا قازاق كسر اقتوبە وبلىسىنداعى نوۆو­روسسيسك اۋدانىنىڭ قىزىل قايىڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1953 جىلى اقتوبە قالاسىن­داعى №6 ورتا مەكتەپتى ۇزدىك ءتامامداپ, ن.ك.كرۋپسكايا اتىنداعى سەمەي پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە (فيزيكا ءبولىمى) ءتۇستى. 1954-1955 جىلدارى م. ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا فا­كۋل­تەتىندە وقىپ, ءارى ەڭبەك ەتتى. 1956-1959 جىلدارى – كسرو قارۋلى كۇشتەرى قاتارىندا اسكەري قىز­مەتىن وتەدى, ۇوس قاتىسۋشى­لارىنا تەڭەستىرىلگەن ينتەر­ناتسيو­ناليست-جاۋىنگەر مارتەبەسىنە يە, زاپاستاعى وفيتسەر. 1959-1962 جىلدار ارا­لىعىندا ممۋ-دەگى وقۋىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ, سونداعى قۇرىلىس باسقارماسىندا قىزمەت اتقاردى. 1962 جىلى م.ي. كالينين اتىنداعى ماسكەۋ التىن جانە ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالدار ينستيتۋتىنا (سيرەك جانە راديواكتيۆتى ەلە­مەنت­تەر فاكۋلتەتى) ءتۇستى. 1963 جىلى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى­نىڭ قاۋلىسىمەن متمي كراسنويارسك قالاسىنا اۋىسادى, ال سرە فاكۋلتەتى س. وردجونيكيدزە اتىنداعى ماسكەۋ گەولوگيالىق بارلاۋ ينستيتۋتىنا قوسىلادى. 1968 جىلى ينستيتۋتتى پايدالى قازبالاردى ازىرلەۋ جونىندەگى ينجەنەر ماماندىعى بويىنشا تامامداعاننان كەيىن بۇكىلوداقتىق عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتىنا (پرومنيپروەكت, ماسكەۋ ق) جۇمىسقا جولداما الدى. بۇل ينستيتۋتتا 1968 - 1971 جىلدار ارالىعىندا ينجەنەر, كىشى عىلىمي قىزمەتكەر قىزمەتىن اتقاردى. 1971 جىلى ونەركاسىپتىك عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتىنىڭ №3 ءسىبىر في­ليالىنا (چيتا وبلىسى, كراسنوكامەنسك ق.) جولداما الىپ, وندا زەرتتەۋ توبىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارادى. 1978-1981 جىلدار ارالى­عىندا ونەركاسىپتىك عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتى جانىنداعى اسپيرانتۋرانى ءتامامداپ, 1983 جىلى كانديداتتىق ديسسەر­تاتسيا قورعادى. 1981 جىلى ءسىبىر فيليالىنان ونەركاسىپتىك تەحنولوگيا بعزجي باس ينستيتۋتىنا (ماسكەۋ ق., بۇعان دەيىن وعزجي) زەرتتەۋ توبىنىڭ باستىعى, اعا عىلىمي قىزمەتكەر لاۋازىمىنا اۋىستىرىلدى. 1985-1987 جىلدارى كوكپ ماسكەۋ قالالىق كوميسسياسىنىڭ جانىنداعى ماركسيزم-لەنينيزم ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ, ونى ۇزدىك ءتامامداپ شىقتى. 1986-1988 جىلدارى محر (دورنوت ق.), گدر (“ۆيسمۋت” كەڭەستىك-گەرمانيالىق اق, كارل ماركسشتادت ق.) ۋران كەن ورىندارىن ازىرلەۋگە عىلىمي كەڭەسشى رەتىندە قاتىستى. ماسكەۋ قالاسىنداعى عىلىمي قىزمەتىنىڭ بارىسىندا ج.عىلمانوۆ 3 تەحنيكا عىلىمدارى كانديداتىن دايارلاپ شىعاردى. 1989-1992 جىلدارى ج.عىلمانوۆ  “نەۆادا- سەمەي” حالىقارالىق يادرو­لىق قارۋعا قارسى قوز­عالىسىنىڭ ماسكەۋدەگى ءبولىمىن قۇرۋعا بەلسەنە قا­تىستى جانە ولجاس سۇلەي­مەنوۆتىڭ وكىمىمەن تەڭ توراعا ەتىپ سايلاندى. 1990 جىلى كسرو مي­نيستر­لەر كەڭەسى جانىن­داعى قازاق كسر تۇراقتى وكىلدىگى جا­نىنداعى “الەم قالاۋ­لىلارى يادرولىق قارۋعا قارسى” حالىقارا­لىق كون­گرەسىنىڭ جانە “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ جۇمىسى­نا قا­تىستى. 1992 جىلى ماسكەۋ­­لىك جانە لەنينگراد­تىق قازاق دياس­پوراسىنىڭ جە­تەكشىسى رەتىندە ءبىرىنشى قۇرىلتاي كونگرەسىنىڭ (الماتى, 1992 ج.) جۇمى­سىنا قاتىستى. 1988-1992 جىلدارى عىلىمي جەتەكشى رەتىندە قازاقستانننىڭ تاۋ-كەن كاسىپورىن­دارىندا (شالقيا كەن باسقارماسىندا, اششىساي, جەزكەنت, تەكەلى پوليمەتالل كومبيناتتارىندا) “تاۋ قىسىمى” جانە “جەر استىنداعى بوس كەڭىستىكتەردى جابۋ” ماسەلەلەرى جونىندەگى زەرتتەۋلەرگە قاتىستى. 1993 جىلى ج.عىلمانوۆ  ونەركاسىپتىك تەحنولوگيا بعزجي-نان (ماسكەۋ ق.) قر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنا (قازاقستان, كۋرچاتوۆ ق.) اۋىستىرىلىپ, باس ديرەكتوردىڭ ەكونوميكا جانە ماركەتينگ جونىندەگى ورىن­باسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى جانە وسى ورتالىقتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 1993-1994 جىلدارى ج.عىل­مانوۆ قر ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن سەمەي سىناق پوليگو­نى­نىڭ نىساندارىن جانە كۋرچاتوۆ, قاسكەلەڭ, اقتوبە, بۋراباي, ماقان­شىداعى گەوفيزيكالىق وبسەرۆاتوريالاردى قابىلداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ توراعاسى, توراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. 1995 جىلى ول باسقارعان ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا اتىراۋ وبلىسىن­داعى “گاليت” (ازعىر) نىسانىن قابىلدادى. 1997-2000 جىلدارى بىرنەشە رەت قازاقستان اۋماعىنداعى يادرولىق جارىلىستار وتكىزىلگەن نىساندارداعى جانە “بايقوڭىر” كەشەنىندەگى ەكولوگيالىق احۋالدى باعالاۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك كوميسسيا مۇشەسى رەتىندە ونىڭ جۇمىس­تارىنا قاتىستى. 1999 جىلى ج.عىل­مانوۆ  قازاقستان­نىڭ “ازامات” دەموكراتيالىق پارتياسى اتىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءماجىلىسى پارلا­مەنتىنىڭ 2-شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى كاندي­داتتىعىنا ۇسىنىلدى. 1995-2007 جىلدار ارالى­عىندا ونىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك باسشىلىق ەتۋىمەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن قازاقستان اۋماعىنداعى بەيبىت ماقساتتا جارىلىس ءجۇر­گىزىلگەن اۋماقتاردى زەرتتەۋ جانە اسا قاۋىپتى جانە ۋىتتى قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ مەن كومۋدىڭ ماقساتقا لايىقتى ماسەلەسى بويىنشا ەۋروپا وداعىمەن قارجىلاندىرىلعان 3 حالىقارالىق جوبا ازىرلەندى. ج.عىلمانوۆ  قر “ۇياو” رمك عتك مۇشەسى بولىپ تابىلادى. ج.عىلمانوۆتىڭ 100-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەگى بار, سونىڭ ىشىندە 60-ى كەڭەستىك, قازاق­ستاندىق جانە شەتەلدىك جيناقتار مەن جۋرنال­داردا باسىلعان. ءوزىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىمەن ول ماسكەۋ, سۆەردلوۆسك, نوۆو­چەركاسسك, چيتا, نوريلسك, ورىنبور, كراسنو­كامەنسك (رەسەي), دنەپرو­پەتروۆسك, جەلتىە ۆودى (ۋكراينا), بريۋسسەل (بەلگيا), ۆەنا (اۆستريا), بەرلين, گامبۋرگ, پەينە, حەمنيتتس (گەرمانيا), افينى, رودوس (گرەكيا) سياقتى قالالاردا وتكەن حالىقارالىق شەتەلدىك سەمي­نار­لاردا, كونفەرەنتسيالاردا بايانداما جاسادى. ول ء“ومىر جولىندا دوستارمەن بىرگە” دەگەن اتپەن كىتاپ جازدى. 2 مونوگرافيانىڭ, “الىس جۇلدىز جارىعى” دەپ اتالاتىن عىلىمي-تەحنيكالىق ءفيلمنىڭ قوسىمشا اۆتورى جانە عىلىمي كەڭەسشىسى بولدى. 2 ونەرتابىستىڭ يەگەرى اتاندى. ۇزاق جىلعى عىلىمي جانە قوعامدىق قىزمەتى ءۇشىن ج.عىلمانوۆ العىس حاتتار مەن ىنتالاندىرۋلارعا يە. 1990 جىلى “ەڭبەك ارداگەرى” مەدالىمەن, 1999 جىلى “رەسەي فە­دەرا­تسياسى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ارداگەرى” بەلگىسىمەن, 2001 جىلى “قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى تاۋەلسىزدىگىنە 10 جىل” مەرەيتويلىق مەدالىمەن, 2004-2006 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى مەن قر ەمرم-ءنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن, 2007 جىلى “قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتوم سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى” التىن توسبەلگىسى­مەن, “استاناعا 10 جىل” مەدالىمەن (2008ج.); “نەۆادا-سەمەي 20 جىلدىعى” مەدالىمەن (2009ج.) ماراپاتتالدى. ج.عىلمانوۆتىڭ زايىبى كۇلاش قاراسايقىزى ماماندىعى بويىنشا ەكونوميست, قر ۇياو اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتىنىڭ باس بۋحگالتەرى بولىپ جۇمىس ىستەدى, قىزى اريادنا ماماندىعى بويىنشا ينجەنەر-حيميك جانە ەكونوميست, ۇلى نۇرلان چەح رەسپۋب­ليكاسىنداعى قر ەلشىلىگىندە 3-ءشى حاتشى, ارمان, ابىلاي, جاننا اتتى ءۇش نەمەرەسى بار. داۋلەت سەيسەن ۇلى. شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۋرچاتوۆ قالاسى. ______________________ سۋرەتتە: ج.عىلمانوۆ.