ارىپتەس تۋرالى اڭگىمە
ءوزىم اسا ءبىر قادىرلەيتىن نۇرماحان ورازبەك اعامنىڭ ءبىر تاعىلىمدى ءىسى ويىما ورالىپ وتىرعانى. سوناۋ ءبىر كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارقىراپ تۇرعان كەزىندە ول قازتاگ اتتى اقپارات اگەنتتىگىندە قىزمەت ىستەپ, “وداق جانە شەتەل حابارلارى” باس رەداكتسياسىندا اۋدارما جاساعان. نۇراعاڭ سول تۇستا تالاي مارتە “شەڭبەردەن شىعىپ كەتىپ” جۇرگەن ەكەن. 1987 جىلى ماسكەۋدە جۋرناليستەر وداعىنىڭ ءVى سەزى ءوتىپتى. ايتۋلى القالى جيىنعا قازاقستاننان نۇرماحان اعا دا قاتىسقان. سوندا تاسس-تىڭ القا ماجىلىسىندە: “گەنيالنىە مىسلي داجە ۆ گولوۆۋ گەنەرالنوگو سەكرەتاريا نە كاجدىي دەن پريحوديت. چتو ۆى داەتە ستەنوگرافيچەسكيي وتچەت؟..” دەپ, الىپ ەلدىڭ ىرگەلى اقپارات اگەنتتىگىندەگى دوكەيلەردىڭ زارەسىن ءبىر ۇشىرعان. شىنىندا دا, ول كەزدە گورباچەۆتىڭ, باسقا دا كومپارتيا باسشىلارىنىڭ شەتەلگە بارعانى ستەنوگرافيالىق ەسەپ سياقتى بەرىلەتىن ەدى. ال اقپارات اگەنتتىگى جۇيەسىنىڭ مىندەتى – حابار بەرۋ, ايتاتىن ويىن انىق جەتكىزۋ. قاشاندا ءوزى ۇستانعان قاعيداتتان اۋىتقىمايتىن نۇراعاڭ الماتىعا ءبىر-اق تارتادى. كەلەسى كۇنى تاسس-تىڭ قىزمەتكەرلەرى جانۇشىرا حابارلاسادى, “نۋرەكە, ۆى چتو نادەلالي, تۋت ۆسيا رۋكوۆودستۆا ۆ شوكە” دەپ. وسىلايشا, نۇراعاڭ وداقتىق جۇيەنىڭ ولقىلىعىن دا سىن تەزىنە الىپ, وتكىر تۇلعانىڭ ۇستانىمىن تانىتقان ەدى. جالپى, جۋرناليستيكا توڭىرەگىندە, جۋرناليستەر تۋرالى اڭگىمە قوزعالا قالسا, نۇراعاڭنىڭ وسى ءبىر بەينەسى كوز الدىما ەلەستەيدى.
بۇگىندە, قۇدايعا شۇكىر, قازاق جۋرناليستيكاسى نۇراعاڭ سىناعان ستەنوگرافيادان ىرگەسىن اجىراتىپ, سونى سۇرلەۋىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى. ءبىر كەزدەرى كەڭەس وداعى تۇسىندا ورازبەكتىڭ وعىلانى سالعان وزىق جولدى – حالىقارالىق ماسەلەلەر توڭىرەگىندە تۇشىمدى پىكىر ايتىپ, قازاقتىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان وقىرمانعا جەتكىزەتىن جۋرناليستەر شوعىرى قالىپتاسىپ تا ۇلگەردى. حالىقارالىق تاقىرىپقا قالام تەربەگەن بىرەگەي جۋرناليستەردىڭ ساناتىندا ەگەمەندىك سامات مۇسا دا بار. كوشباسىندا دەسەك تە, بالكىم, اسىرا ايتقاندىق بولماس. ويتكەنى, “ەگەمەن قازاقستان” – تاۋەلسىز ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءاربىر قادامىن جەرىنە جەتكىزە جازىپ كەلە جاتقان باسىلىم. حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار ماسەلەسى باسىلىم بەتىندە كۇن سايىن جاريالانىپ, جۇمىر جەر بەتىندەگى قازاققا قاتىستى ماسەلە نازاردان قالىس قالعان ەمەس. ول تاقىرىپتى جازاتىن, قالام تەربەيتىن جۋرناليستىڭ ءبىرى سول – سامات مۇسا.
كەزىندە “كازپي” اتانعان ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ وقۋىن تاۋىسقان ساكەڭنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن “تىلگە” بۇيرەگى بۇرىپ تۇرعانى. قازاق ءتىلىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيىن وقىتاتىن فيلفاكتىڭ بەرگەنى كوپ, ارينە. سوندىقتان دا فيلولوگ ساماتتىڭ ءۋاجى كوپ تۇستا ورىندى شىعىپ جاتادى. “بىزدە كازپي-دە...” دەپ باستالاتىن اڭگىمەنىڭ اقىرى دا ءوزى ءدارىس العان “داۋلەردى” تۇگەندەۋمەن اياقتالادى. قازاق ادەبيەتىندە ورنى بولەك مىقتىلاردىڭ اتتارىن ەستىگەننەن كەيىن كوپتەن دايىنداعان “ارگۋمەنتىڭ” دە “ويناماي” قالادى. كوريفەيلەردەن لەكتسيا تىڭداعان ءشاكىرتتىڭ وسال بولۋى مۇمكىن بە! سوندىقتان جۋرناليستيكاعا “ساۋاتتىلىق مەكتەبىنەن” شىڭدالىپ كەلگەن ساكەڭ ءبىلىم تۇرعىسىنان, ءسوز جوق, “بەستىككە” يە بولادى. ءتىل توڭىرەگىندەگى تايتالاستا ۇپاي سونىڭ جاعىندا.
ايتپاقشى, سامات مۇسا جۋرناليستيكاداعى ەڭبەك جولىن دا “ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەسۋدەن”, كوررەكتورلىقتان باستاعان. كەيىن جاڭا كەزەڭنىڭ, جاڭا قوعامنىڭ جارشىسى رەتىندە دۇنيەگە كەلگەن “حالىق كەڭەسى” باسىلىمىندا جەمىستى قىزمەت ەتىپ, اقپارات الەمىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋدىڭ سوڭى حالىقارالىق اقپاراتتارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە ۇلاستى. سوڭعىسىنىڭ دەنى تارجىمامەن تىكەلەي بايلانىستى عوي. بەرتىنگە دەيىن حالىقارالىق تاقىرىپتارعا قاتىستى اقپارات كوزى رەسەيدىڭ اقپارات اگەنتتىكتەرىنەن الىنىپ كەلگەنى ءمالىم. ەندەشە, ورىس تىلىندەگى اقپاراتتاردى قازاقشا سويلەتۋگە دە ءبىلىم كەرەك, بىلىكتىلىك قاجەت. “فيلفاك” تۇلەگىنىڭ جاڭا قىرى, ساياسي ۇعىم-تۇسىنىككە جەتىكتىگى وسى ىڭعايدا مولىنان تانىلدى. سامات مۇسانىڭ “لەنتاسىنان” شىققان اقپاراتتاردى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ باسشىلارى كوپ تۇزەمەيتىن دە, كۇزەمەيتىن دە. وسىلايشا حالىقارالىق حابارلار وقىرمانعا جاتىق تىلمەن جەتكىزىلىپ جاتادى.
ءاۋ باسىندا نۇراعاڭدى, نۇرماحان ورازبەك اعانىڭ تاعىلىمىن بەكەر كەلتىرگەن جوقپىز. ساماتتىڭ بويىندا الدىڭعى بۋىن اعاسىنا دەگەن, ونىڭ اتقارعان ىسىنە دەگەن ۇقساستىق بار. كەزدەيسوقتىق شىعار, بالكىم. الايدا, جاقسى اعانىڭ ونەگەسىن كەيىنگى بۋىننىڭ بويىنان تابۋ جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس پە! سامات مۇسا نۇرماحان اعاسى سىندى تارجىماعا كەلگەندە, قالامى جۇيتكي جونەلەدى. سونداي-اق اعاسى قازتاگ-تا “وداق جانە شەتەلدىك حابارلار” باس رەداكتسياسىندا قىزمەت جاساسا, سامات بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگىلەرمەن قوسا, الەم ەلدەرىنىڭ حابار-وشارلارىن قاجەتكە جاراتىپ ءجۇر. ۋاقىتى مەن تالابى باسقا دەمەسەڭىز, يلەگەنى – سول تەرىنىڭ پۇشپاعى. نە دەسەك تە, ونەگە بولار اعانىڭ جولىن جالعاستىرعانعا نە جەتسىن. ەندەشە, تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتول اقپاراتتارىن تاراتقان سامات مۇسانى وسى ۇدەدەن شىعىپ ءجۇر دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا قۇقىمىز بار. “بۇرىن-سوڭدى “قازاق” دەگەن ۇلتتىڭ, ەلدىڭ بارىن شەتەل بىلە بەرمەيتىن. قازىر قۇدايعا شۇكىر, كوپشىلىگى تانيدى. ال ەگەر ساياساتىمىز جاقسى ءجۇرىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى, تۇرمىسى وڭعارىلسا, ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز سول. سوندا عانا دۇنيە ءجۇزى الدىندا ابىرويىمىز اسقاقتايدى. اركىم ءوز پىكىرىن اشىق ايتىپ, اشىق جاريالايتىن بولسا, جانە سول پىكىردى بيلىك ەسكەرىپ جاتسا, سوندا عانا ء“بىز – قازاقپىز” دەپ ماقتانا الاتىن جاعدايعا جەتەمىز” دەگەن-ءدى ءبىر سوزىندە نۇرماحان ورازبەك. وسى جولدا سامات مۇسا سىندى بىلىكتى جۋرناليست ايانباي قىزمەت ەتىپ ءجۇر دەپ ايتار ەدىك.
سامات مۇسا – جول ۇستىندەگى جۋرناليست. جول بولعاندا قانداي! التى قۇرلىققا تۇگەلدەي تابانى تيمەسە دە, ءتورت قۇرلىقتىڭ ەلدەرىن تۇگەندەگەنى راس. بۇرىن-سوڭدى قولىنا قالام ۇستاعان جۋرناليست قاۋىمى ءبىر رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىن ارالاۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن مارتەبە بولىپ تابىلاتىن. بۇگىندە, قۇدايعا شۇكىر, قازاق ءجۋرناليسىنىڭ اياق باسپاعان اۋماعى قالمادى دەسە دە بولادى. حالىقارالىق قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىن ارنايى ساپار بارىسىندا كوزبەن كورىپ, ديپلوماتيالىق بايلانىستاردى جەتە زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. وسىنداي ءمارتەبەلى ساپارلارعا ارنايى ىرىكتەلگەن جۋرناليستەر توبىنىڭ ورتاسىندا “ەگەمەندىك” سامات مۇسا دا جۇرەدى. ماسكەۋدە وتكەن تمد باسشىلارىنىڭ باسقوسۋى حاقىندا ماقالاسى جارىق كورسە, ەندى بىردە راقىمجاندار تۋ تىككەن بەرليننەن حابار بەرىپ جاتقانى. تاعى ءبىر كۇنى “ەگەمەن قازاقستان” بەتىنەن “بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 63-ءشى سەسسياسى بۇرناعى كۇنگى جۇمىسىن جالپى پىكىرتالاستارمەن جالعاستىردى. ونى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن ءسوز سويلەپ اشتى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە بۇگىنگى تاڭدا ادامزات ەشقانداي شەكارانى بىلمەيتىن, بارلىق مەملەكەتتەرگە ىقپال-اسەرى بار سىناقتارمەن بەتپە-بەت قالىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. قارجى, ەنەرگەتيكالىق جانە ازىق-ت ۇلىك داعدارىستارى, سوعىستار مەن زورلىق-زومبىلىق قاتەرلەرى قازىرگى دۇنيەنىڭ ءومىر شىندىعى بولىپ تابىلادى. بۇعان كليماتتىڭ وزگەرۋى پروبلەماسىن قوسىڭىز” دەگەن نيۋ-يوركتان جولدانعان ماقالاسىن وقيسىز. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ جاپونياعا رەسمي ساپارى تۋرالى توكيودان جولداعان رەپورتاجى شىعادى تاعى بىردە. ساكەڭنىڭ اۋەدە ۇشقان ۋاقىتى اناۋ-مىناۋ ۇشقىشتاردان كەم سوقپاسا كەرەك-ءتى. سوندىقتان ونىڭ ۇشاق ىشىندەگى ۋاقىتى وتاندىق ءجۋرناليستىڭ جوعارى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولۋى دا ىقتيمال. گاپ كورسەتكىشتە ەمەس, ماسەلە بارعان ەلدەن جازىلعان رەپورتاجداردا عوي. بۇل جاعىنان العاندا, سامات مۇسا بارعان ساپاردان “ەگەمەننىڭ” ۇپايى تۇگەندەلىپ جاتادى. ساپار الدىندا ساكەڭ الدىن الا دايىنداعان “دۇنيەلەر” بارعان ەلدىڭ ۋاقىت ايىرماشىلىعىنا قاراماي, كادەگە جاراپ كەتەدى, از-كەم تولىقتىرۋلاردان كەيىن. تەلەۆيزيالىق فورماتپەن جاعالاسقان رەپورتاجدار ەرتەڭگى كۇنى-اق گازەتتىڭ بەتىندە جاريالانادى. ماقالانىڭ توبەسىندە “توكيودان... سامات مۇسا حابارلايدى” دەگەن بەلگىسى تۇرادى. جۋرناليستىك قىزمەت مارتەبەسىنىڭ ءوزى وسىندا بولار.
سامات حالىقارالىق ساياساتتا وزىندىك قولتاڭباسى بار جۋرناليست. ءبىر ماقالاسىندا قىرعىز ەلىندەگى احۋال تۋرالى جەتە زەرتتتەپ جازىپ, وعان رەسمي استانانىڭ كومەك قولىن سوزعاندىعىن باياندايدى. “قازاقستان قىرعىزستاندى كۇردەلى جاعدايدا قالدىرمايدى” دەپ ايتا كەلىپ, قازاق ەلىنىڭ تۋعاندارعا 10 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە قارجى بولگەندىگى جونىندەگى اقپاراتتى جەتكىزەدى. ەندى بىردە شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى تۋرالى جازعانىن تۇشىنا وقيسىز. تاعى ءبىر ءسات قازاقستاننىڭ ءوزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتوتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ءبورىباي جەكسەمبينمەن ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمە قوزعاپ وتىرعانى. ورىنسىز جەردەن “قىلت” ەتە قالاتىن رەسمي تاشكەنتتىڭ باعىتى مەن ۇستانىمى حاقىندا حاباردار بولاسىز. حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى تولعاقتى تاقىرىپتار — سامات مۇسا قالامىنىڭ وزەگى. تولىمدى تاجىريبە مەن ۇزبەي ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ جازعان دۇنيەلەرى وقىرماننىڭ ۇنەمى قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قۇرمەتكە دە بولەنىپ كەلەدى. بىلتىر قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا باكۋدە وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ءى جالپى وتىرىسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. وسى پارلامەنتتىك اسسامبلەيا اياسىندا پارلامەنت تاقىرىبىنا قالام تەربەپ جۇرگەن جۋرناليستەردىڭ اسسوتسياتسياسى قۇرىلدى. وعان قازاقستان تاراپىنان “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى سامات مۇسا مۇشە بولىپ كىردى. ءمىنەكي, حالىقارالىق تاقىرىپقا قالام تەربەيتىن قالامگەردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋى. بۇگىندە ەردىڭ جاسىنا كەلىپ وتىرعان ساكەڭنىڭ ەڭبەگى الداعى ۋاقىتتا دا جانا بەرسىن دەمەكپىز.
عابيت مۇسىرەپ.
