كەنەدەن كەلگەن كەسەل

“ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ 2010 جىلعى 19 شىلدەدەگى № 294 (26138) سانىندا جاريالانعان “كەنەدەن كەلگەن كەسەل” اتتى مال دارىگەرى س.بايدابەكوۆتىڭ ماقالاسىنا بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تومەندەگىدەي تۇسىنىكتەمە جولدادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭتۇستىك اۋماعىندا ادام اراسىندا ءجيى تىركەلەتىن كونگو-قىرىم گەمورراگيالىق قىزباسى (بۇدان ءارى-كقگق) تابيعي وشاقتى كەنەلەر ارقىلى تارايتىن اۋرۋ بولىپ سانالادى. بۇل ىندەتپەن تەك قانا ادامدار اۋىرادى, ال اۋىل شارۋاشىلىق جانۋارلارى اۋىر­ماي­دى. وسىعان بايلانىستى, ادام­داردىڭ كقگق ىندەتىن ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بە­كىتىلەتىن جانۋار­لاردىڭ اسا قاۋىپتى اۋرۋ­لا­رىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلمەگەنىن اتاپ ءوتۋدى قاجەت دەپ سانايمىز. سوندىقتان ەپي­دەميولوگيالىق تەكسەرۋ جانە ىندەتكە قار­سى ەپيدەميولوگيالىق ءىس-شارالار ءجۇر­­گىزۋ تولىعىمەن قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيس­تر­لىگىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتاتىنىن اتاپ ءوت­كى­مىز كەلەدى. بىراق, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مي­نيس­ترلىگى كقگق اۋرۋىمەن مالدار اۋىر­مايدى دەپ قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. ۆەتەريناريا سالاسىندا كقگق سياقتى كەنەلەر ارقىلى تارايتىن پيروپلاز­مي­دوز­دار توبىنا جاتاتىن كوپتەگەن مال اۋرۋلارى كەز­دەسەدى. بۇل اۋرۋلارمەن كۇرەسۋدىڭ نەگىزگى جولدارىنىڭ ءبىرى اۋرۋ تاراتۋشى كەنەلەردى اكاراتسيد پرە­پا­راتتارىن قولدانۋ ارقىلى جويۋ بولىپ سانالادى. سوندىقتان, پيروپلا­ز­ميدوزدار توبىنا جاتاتىن مال اۋرۋلارىنىڭ دياگ­نوس­تيكاسى, الدىن الۋ جانە جويۋ شا­را­لارى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن قار­جى­لان­دىرىلاتىن جانۋارلاردىڭ ەنزو­وتي­يالىق اۋرۋلار تىزبەسىنە ەنگىزىلىپ, ال جەر­گىلىكتى جەرلەردە اۋىل شارۋاشىلىعى جا­نۋ­ارلارىنا جانە مال قورالارىنا جوس­پار­لى تۇردە كەنەگە قارسى دەزا­كا­ري­زا­تسيا­لاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋ زاڭ نەگىزىندە جاڭادان قۇرىلعان جەرگىلىكتى ات­­قارۋشى ورگانداردىڭ ۆەتەريناريا ءبو­لىم­شەلەرىنە بەرىلىپ وتىر. اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگى تارا­پى­نان, رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت كلاس­سي­فيكاتورىنىڭ جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتىڭ ۆەدومستۆولىق جىك­تەۋىش شىعىستارىنا كوشۋ كەستەسىنە “جا­نۋار­لار­دىڭ ەنزووتيالىق اۋرۋلا­رىنىڭ پروفيلاكتيكاسى مەن دياگ­نوستيكاسىنا ارنالعان شا­رالاردى وتكىزۋ” دەگەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى. وسىعان بايلانىستى رەسپۋبليكا اۋ­ما­عىنىڭ ايماقتارىندا كقگق ىندەتىمەن قاتار, كەنە ارقىلى تارالاتىن جا­نۋ­ار­لار­دىڭ پيرو­پلازميدوز اۋرۋلارىنىڭ ءجيى كەز­دەسەتىنىن جانە ولاردىڭ تاسى­مال­داۋ­شى­لارىن جويۋ جولدارىنىڭ بىردەيلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل اۋرۋلارعا قارسى قول­دانىلاتىن پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋ, ار­نايى ۆەتەريناريالىق ءىس-شارالاردى ءجۇ­زەگە اسىرۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­دىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلگەن جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. وتكەن جىلى “ۆەتەريناريا تۋرالى” زاڭعا ءتيىستى قوسىمشالار مەن وزگەرىستەر ەن­گىزىلىپ, ونىڭ نەگىزگى قاعيدالارى حال­ىق­ارا­لىق تالاپتارمەن سايكەستەندىرىلدى. وندا ۆە­تە­ريناريالىق شارالاردى جۇرگىزۋ تو­لىعىمەن دەرلىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گان­داردىڭ قۇزىرىنا بەرىلىپ, ولاردىڭ ارنايى ۆەتەريناريا بولىمدەرى قۇرىلعان. ياعني, مال اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ زاڭ بويىنشا سو­لارعا جۇكتەلگەن. زاڭناماعا سايكەس جەرگىلىكتى جەرلەردە ۆەتەري­ناريا­لىق-ساني­تار­لىق جۇمىستارمەن لي­تسەن­زيا­لى مال ءدارى­گەر­لەر اينالىسادى. ولار جوق ەلدى مەكەندەردە بۇل جۇمىستاردى جەر­گى­لىكتى ات­­قارۋ ورگاندارىنىڭ مال ءدارى­گەر­لە­رى ءجۇر­گىزۋگە قۇقىلى. سونىمەن قاتار جەر­گىلىكتى ات­قارۋشى ورگاندار وسى جۇ­مىستاردى جۇرگىزۋ ماق­ساتىندا ارنايى مەم­لەكەتتىك كوم­مۋ­نال­دىق ۆەتە­ري­نا­ريالىق كاسىپورىندار قۇرۋعا دا قۇقىلى. ياعني, جەرگىلىكتى جەرلەردە ليتسەن­زيات مال دارىگەرلەرىنىڭ جوق­تىعىنان مال اۋ­رۋ­لا­رى­نىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن كەز­دەي­سوق ادام­داردىڭ جۇرگىزۋىنە ءتىپتى نەگىز جوق. ال ەندى اتالعان ۆەتەري­ناريالىق ءىس شا­رالاردى ورىنداۋعا بايلانىستى كون­كۋرس وتكىزۋ جانە ولاردىڭ جەڭىمپازدارىن انىق­تاۋ ماسەلەلەرى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلگەن. بۇل جەردە ۆەتەريناريالىق-سانيتارلىق ءىس-شارالاردىڭ ورىن­داۋشىسىن انىقتاۋدىڭ كونكۋرستان باسقا جولى جوق. ەگەر ور­ىن­داۋ­شىنى كونكۋرس ارقىلى انىقتا­ماساق, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ “مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى” زاڭىنىڭ نور­مالارىن بۇزۋعا تۋرا كەلەدى, ياعني سىبايلاس جەمقور­لىققا جول اشىلادى دەگەن ءسوز. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جاڭادان قۇرىلعان ۆەتەريناريا ءبولىم­شەلەرىندەگى كونكۋرس وتكىزۋدىڭ بيىلعى جىلى ىلگەرى-كەيىن ءجۇر­گى­زىلۋى كوپتەگەن جەرلەردە كادر ءما­سە­لە­لەرىنىڭ ۋاقىتىندا شەشىلمەۋى جانە ولاردىڭ ەلەكتروندى كونكۋرس وتكىزۋ ادىستەرىمەن تولىعىمەن تانىس بولماۋى سالدارىنان دەپ ەسەپتەيمىز. قازىرگى تاڭدا جانۋارلار اراسىندا بە­لەڭ العان برۋتسەللەز اۋرۋىنا توقتالاتىن بولساق. بۇل جەردە, ارينە ىندەتتى جويۋدىڭ بەل­گىلەنگەن ءتارتىبىن ساقتاماي, ونى ورەس­كەل بۇزۋ فاكتىلەرى جوق ەمەس. ول نەگىزىنەن مال دارىگەرىنىڭ كاسىپتىك دەڭگەيىنە باي­لانىستى جاعداي. ولاردىڭ جۇمىس ساپاسىن قاداعالايتىن مەملەكەتتىك ۆەتەري­نا­ريا­لىق ينسپەكتورلار تاراپىنان دا جىبەرىلىپ جاتقان ولقىلىقتار دا جوق ەمەس. وسى ورايدا جەرگىلىكتى جەرلەردە اتقارىلىپ جاتقان ۆەتەري­ناريالىق-ساني­تارلىق ءىس-شا­رالاردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن تۇجىرىم ورىنسىز دەپ ەسەپتەيمىز. سەبەبى ولاردىڭ ءجۇر­گى­زىلىپ جات­­قان جۇمىستارعا تىكەلەي قاتىسىپ باقىلاپ تۇرۋىنا ەشكىم تىيىم سالمايدى. سونىمەن قاتار ەگىلگەن مالدىڭ قانىن تەكسەرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ۆەتەريناريا­لىق ينسپەكتورلار اتقارىلعان جۇ­مىس ساپاسىنا باعا بەرە الادى جانە وسى ماسەلە بويىنشا رەس­پۋب­لي­كالىق ۆەتەريناريالىق زەرت­حا­ناسى تاراپىنان ارنايى قارجى قا­راس­تىرىلىپ, ءتىپتى جوسپار بەكىتىلگەن. وسىعان قوسىمشا ايتارىمىز قازىرگى ۋاقىتتا مينيسترلىك تارا­پىنان ۆەتە­ريناريالىق ينس­پەك­تور­لىق جۇمىستى جەتىلدىرۋ باعىتىندا ءتيىستى زاڭدارعا قوسىمشا تولىق­تى­رۋ­لار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ شا­را­لارى جۇرگىزىلۋدە. ونىڭ ىشىندە ءتىر­كەمەي كۇندەلىكتى تەكسەرىستەردى جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى دە بار. اقىلبەك كۇرىشباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.