قازاقستاندىق فارماتسەۆتيكا: دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى

2014 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ۇكىمەت العاشقى سالالىق باعدارلامانى بەكىتتى. وتاندىق فارماتسيا ءوندىرىسى ودان ءارى دامۋ باسىمدىعىنا يە بولدى. نەلىكتەن ءبىرىنشى كەزەكتە وسى سالانىڭ ماسەلەسى قارالىپ وتىر, جاڭا باعدارلامانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆپەن اڭگىمە وسى توڭىرەكتە ءوربيدى. – نۇرمۇحامبەت قاناپيا ۇلى, نە­لىكتەن, ايتالىق, بولات قۇيۋ ءوندىرىسى ەمەس, فارماتسەۆتيكا سالاسى ءبىرىنشى كەزەكتە قولداۋعا يە بولدى؟ – ويتكەنى بۇل وتاندىق كاسىپورىندار ءوز دامۋىندا جاقسى باستاۋ الاتىن پەرسپەكتيۆالى رىنوك. بۇل سالانى دامىتۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى “نۇر وتان” حدپ-نىڭ ءحىى سەزىندە سويلەگەن سوزىندە ناقتى مىندەتتەر بەلگىلەگەن بولاتىن. بۇل جوعارىدا ايتقانىمىزداي, پەرسپەكتيۆالى رىنوك بولا تۇرا, وكىنىشكە قاراي, ونى يگەرۋدە پروبلەمالار دا از ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىندار وسىنداي ءونىم شىعاراتىن شەتەلدىك وندىرىسشىلەرىمەن قاتاڭ باسە­كەلەستىككە تۇسۋگە ءماجبۇر. قازاقستانداعى مەديكامەنتتەردىڭ جيىنتىق رىنوگى شامامەن 6 مىڭ اتاۋلاردى قۇرايدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, 2009 جىلى اقشالاي كورىنىستە العاندا مەديكامەنتتەر رىنوگىنىڭ كولەمى 1 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. سونىمەن بىرگە مۇندا ءىجو ءوسى­مى­نەن ورتاشا ەسەپپەن ءبىر جارىم-ەكى ەسە اسىپ تۇسەتىندەي ءوسۋ تەندەنتسياسى بايقالىپ وتىر. – وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق رىنوكتىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قانداي؟ – قازاقستاندىق فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسى وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن 30 پايىز ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتەدى. 2009 جىلعى مالىمەتتەر بويىنشا تەگىن مەديتسينالىق جاردەمنىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمى شەڭبەرىندە گوسپيتالدىق سەكتوردا بۇل كورسەتكىش 45 پايىزدى قۇرادى. سونىمەن بىرگە وتاندىق وندىرىسشىلەر ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى رەنتابەلدىلىگى تومەن پرەپاراتتاردان تۇرادى. ولاردىڭ رىنوكتىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى 85 پايىزعا جەتكەن, ال ەرەكشە پرەپاراتتار رىنوگى بولسا 15 پايىزدان اسپاي وتىر. بۇل ءوندى­رىس­شىلەردىڭ جاڭا ەرەكشە دارىلىك پرەپاراتتاردى زەرتتەۋ مەن ازىرلەۋگە ءوز تابىستارىنان قارجى بولۋگە مۇمكىندىك بەرمەي كەلەدى. قازاقستاندىق فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپ دامىپ كەلە جاتقان سالا بولا وتىرىپ, جالپى سانى 79 كاسىپورىننان تۇرادى. ولاردىڭ قاتارىندا ءىرى دە, ۇساق تا مەديتسينالىق ونىمدەردى شىعاراتىن وندىرىستەر بار. سونىمەن بىرگە قازاقستاندا شىعارىلاتىن دارىلەردىڭ 90 پايىزدان استامى نەعۇرلىم ءىرى 6 زاۋىتتىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ولاردىڭ قاتارىندا “حيمفارم” اق, “گلوبال فارم بك”, “نوبەل افف” اق, “رومات” فارما­­تسەۆتيكالىق كومپانياسى, “نۇر-ماي فارم” جشس, “قاراعاندى فار­ما­تسەۆتيكالىق كەشەنى” ءتارىزدى كاسىپورىندار بار. مەديتسينالىق جابدىقتار شىعاراتىن ءوندىرىسى اياقتالعان تسيكلداعى بىردەن-ءبىر كاسىپورىن – “اقتو­بە­رەنت­گەن” اق-تى دا وسى تۇرعىدا اتاپ وتۋگە بولادى. 2005 جىلدان 2008 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە ىشكى فارماتسەۆتيكالىق رىنوكتا جوعارى قارقىندى ءوسۋ بايقالدى. ول ەل ەكونو­ميكاسىنىڭ وسۋىنە, سوعان سايكەس حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا باي­لا­نىستى ورىن الدى. 2005-2008 جىلدارى فار­ما­تسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردى ىشكى رىنوكتا ساتۋ كو­لەمىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمى 19 پايىزدى قۇرادى. 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى فارما­تسەۆتيكالىق ونىمدەر ءوندىرىسى 84,7 ميلليون دوللارعا جەتتى. بۇل ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمىنىڭ 0,13 پايىزى جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى ءوندىرىسى كولەمىنىڭ 0,14 پايىزى بولىپ تابىلادى. 2009 جىل بويىنا قازاقستانعا اكەلىنگەن ءدارى-دارمەك قۇ­رال­دارى يمپورتىنىڭ كولەمى 816,9 ميلليون اقش دوللارى, ال ەكسپورت 17,8 ميلليون دوللار بول­دى. 2009 جىلدىڭ ايا­عىنا قاراستى قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىندا 6490 مەديتسينالىق پرەپا­راتتار (شوپتەر مەن بالامالى قۇرالدار نەگىزىندە الىنعان 150-200 ءدارى-دارمەكتى قوسا ەسەپتەگەندە) تىركەلدى. قازاقستاننىڭ فارماتسەۆتيكالىق رىنوگى ۇلكەندىگى جاعىنان تمد ەلدەرى بويىنشا رەسەي مەن ۋكراينا رىنوك­تارىنان كەيىن ءۇشىنشى بولىپ تابىلادى. ء“ىMS Health” حالىقارالىق كون­سالتينگتىك كومپانيانىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, تمد ەلدەرىنىڭ فارماتسەۆ­تيكالىق رىنوگىنداعى قازاقستاننىڭ ۇلەسى 2008 جىلى 5 پايىزدى قۇرادى. ال ورتاشا جان باسىنا شاققاندا فارما­تسەۆ­تيكالىق ونىمدەردى تۇتىنۋ قازاقستاندا ورتا ەسەپ­پەن 73,33 دوللار بولىپ, تمد بويىنشا كولەمى جاعىنان ەكىنشى ورىندا تۇردى. بىراق كەز كەلگەن ەۋروپالىق ەلگە قاراعاندا ول ءالى دە تومەن. – باستاۋ الۋ مۇمكىندىكتەرى شىنىمەن دە تاماشا-اق. سويتە تۇرا وتاندىق فارماتسيا وسى ۋاقىتتار بويىنا ءوزىنىڭ دامۋ جولىن تابا الماي كەلدى. ونى قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ – ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى قاشاندا مەيلىنشە باياۋ داميدى. ون بەس جىل ىشىندە ءدارى-دارمەكتەر رىنوگىنداعى وتاندىق وندىرىسشىلەردىڭ ۇلەسى اقشالاي كورىنىستە العاندا 3-تەن 8 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. ءدارى-دارمەكتىىڭ قۇنى تۇرعى­سىنان العاندا قازاقستاننىڭ فارما­تسەۆتيكالىق كاسىپورىندارى رەسپۋبليكادا قولدانىلاتىن مەديكامەنتتەردىڭ 10 پايىزدان اسپايتىنداي عانا كولەمىن شىعارادى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, 2005-2008 جىلدارى ىشكى فارما­تسەۆ­تيكالىق رىنوكتا جوعارى ءوسۋ قارقىنى ورىن الدى. بۇل كەزەڭدە ەلدەگى ەكونو­ميكالىق احۋالدىڭ تۇراقتىلىعى مەن حالىقتىڭ جوعارى تابىس تابۋى سۇرا­نىستىڭ نەعۇرلىم قىمبات, يننوۆاتسيالىق فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەرگە قاراي بەت بۇرۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. ادەتتە ونداي ءدارى-دارمەك شەتەلدەردەن يمپورتتالادى. وسى ۋاقىتتاردا وتاندىق ءفارمون­دىرىسشىلەردىڭ پوزيتسياسى تومەندەي ءتۇستى. مەنىڭ ويىمشا, فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى پروبلەماسى دا ءدال وسى وتاندىق اس­سور­تي­مەنتتىڭ “ارزان” جانە “تار اۋقىمدى” بو­لۋ­ىن­دا جاتىر. بۇگىندە قازاقستاننىڭ فار­ما­تسەۆ­تيكالىق رىنوگىنىڭ نەگىزگى بولىگى يم­پورت­تالاتىن ونىمدەردەن تۇرادى. ول باعالىق تۇر­عىدان العاندا 90 پايىزدى, ال ناقتى زاتتىق كو­رىنىستە 70 پايىزدى قۇرايدى. وتاندىق دارىلىك قۇ­رالداردىڭ ۇلەسى تيىسىنشە 10 جانە 30 پايىزعا عانا بولىپ وتىر. ونىڭ سىرتىندا قازاقستاندىق فار­ما­تسە­ۆ­تيكالىق ونەركاسىپ جالپى تابىستىلىق جاعىنان دا شەتەلدىك كومپانيالارعا جول بەرىپ كەلەدى. – وتاندىق فارماتسيانىڭ “احيللەس وكشەسى”, ياعني ولقىلىعى نەدە؟ شەتەل وندىرىسشىلەرى ءبىزدى قاي جاعىنان ۇتىپ وتىر؟ – اينالىم قارجىلارى جەتىسپەۋ­شىلىگىنىڭ فارماتسەۆتەرگە كاسىپورىندى مو­دەر­نيزاتسيالاپ, ولاردىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەنى ەش قۇپيا ەمەس. ونىڭ سىرتىندا قازاق­ستاننىڭ فار­ما­تسەۆتيكا ونەركاسىبى شيكىزات (سۋبستانتسيالار), جابدىقتار مەن قاپتاۋشى ماتەريالدار يمپورتىنا وتە تاۋەلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 2008 جىلى يمپورتتىق مەديكامەنتتەر رىنوكتىڭ بارلىق قۇنىنىڭ 90 پايىزىن قۇرادى. فيزيكالىق كولەم تۇرعىسىنان العاندا احۋال ءسال جاقسىراق – ءىMS Health باعالاۋىنشا, يمپورت 70 پايىز دەڭگەيىن قۇرايدى. بىراق جالپى تابىستىلىقتا ۇتىلا وتىرسا دا, وتاندىق فارميندۋستريا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ناقتى كورسەتكىشتە 30 پايىز ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتەدى. – ول مەملەكەتتىڭ قولداۋى ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر ما؟ – بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سولاي. “سك-فارماتسيا” بىرەگەي ديستريبيۋتورى ارقىلى ءىس-قيمىل جاساي وتىرىپ مەملەكەت مەديكامەنتتەر جەتكىزىپ بەرۋدە بارعان سايىن ماڭىزدى ءرول اتقارۋدا. بىراق سونىمەن بىرگە بولشەك سەكتورداعى احۋال مەن تۇتىنۋ شىعىندارىنىڭ دەڭگەيى ءالى دە بولسا ءوسۋدىڭ باستى فاكتورى بولىپ قالىپ وتىر. – وتاندىق فارماتسەۆتيكا ونىمدەرى رى­نو­گىنداعى جاعدايدى قالاي بەينەلەۋگە بولا­دى؟ قازاقستاندىقتار كىمدەردىڭ دارىلەرىن ءجيى­رەك ساتىپ الادى جانە باعا ولشەمدەرى قانداي؟ – باعالىق كورىنىستە العاندا قازاق­ستان­نىڭ رىنوگىنا يمپورتتىق فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەردى نەگىزگى جەتكىزۋشىلەر ەو مەن اقش كوم­پانيالارى بو­لىپ تابىلادى. 2008 جىلى حالىقققا رەتسەپت بو­يىنشا بەرىلەتىن پرەپاراتتار رىنوك قۇنىنىڭ 65 پايىزىن قۇرادى, ال رەتسەپسىز بەرىلەتىن ءدارى-ءدار­مەك­تەر – 36 پايىز. 20 اقش دوللارىنان جو­عا­رى تۇراتىن ونىمدەر 2008 جىلى 23 پايىزعا كو­تە­­رىلە وتىرىپ رىنوكتىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن قۇرادى. – قازاقستاندىق ساتىپ الۋشىلاردى ءوز­دە­رىنە قاراي تارتۋ ءۇشىن وتاندىق ءوندىرىس­شى­لەر­گە قانداي كومەك كورسەتۋ قاجەت دەپ ويلايسىز؟ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2010-2014 جىلدارى فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىن دامىتۋ جونىندەگى باعدارلامادا پروتەك­تسيونيستىك تە, ماركەتينگتىك جانە بيزنەس شەشىمدەر پاكەتى دە قاراس­تىرىلعان. وسى ورايدا باعدارلامادا ناقتى ينديكاتيۆتىك كورسەتكىشتەردىڭ بەلگى­لەنگەندىگىن اتاپ ايتۋ قاجەت. ءبىز 2014 جىلعا قاراي رەسپۋبليكانىڭ ناقتى كورىنىستە العانداعى سۇرانىسىنىڭ 50 پايىزدىق دەڭگەيىن وتاندىق ءوندىرىس ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. وعان ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, اسسور­تي­مەنتتى ايتارلىقتاي كەڭەيتۋ, قازىرگى بار كا­سىپورىنداردى مودەر­نيزاتسيالاۋ جانە جا­ڭالارىن سالۋ ارقىلى قول جەتكىزىلمەك. سول سياقتى وتاندىق ءدارى-دارمەكتەردى تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ مەملەكەتتىك كولەمى شەڭ­بەرىندە بىرەگەي ديستريبيۋتور جۇيەسى بويىنشا جەتكىزىپ بەرۋ جولدارى دا قاراستىرىلۋدا. ونىڭ سىرتىندا كاسىپورىنداردىڭ شىعىندارىنا وتەماقى تولەۋ جولىمەن قازاقستاندىق فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەر ەكسپورتىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋدى دا جوس­پارلاپ وتىرمىز. بۇگىندە ول كورسەتكىش 5 پايىزدان اسپايدى. سونداي-اق شەتەلدىك وكىلدىكتەردى, ساۋدا ورىندارىن, كەڭسەلەردى ۇستاۋ, ءونىمدى شەتەلدە تىركەۋ جانە سەرتي­فيكاتتاۋ, مامانداندىرىلعان كورمە­لەرگە قاتىسۋ شىعىندارى سۋبسي­ديالاناتىن بولادى. دەگەنمەن, ەڭ باستى مىندەت – قازىرگى بارلارىن مودەرني­زاتسيالاپ, جاڭا وندىرىستەر اشۋ. – وسى جونىندە ناقتىراق ايتىپ وتسەڭىز؟ – وتاندىق فارماتسەۆتيكا ونەر­كاسىبىنىڭ الدىنا قويىلعان ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بىرقاتار ينۆەستيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرى­لا­تىن بولادى. ازىرگە رىنوكتاعى جابىلماعان “نيشالارعا” باعىتتالعان ولاردىڭ سانى نەگىزگى 15 جانە قوسالقى 3 جوبادان تۇرادى. ولاردىڭ قاتارىندا پوليمەر ماتە­ريال­داردان ءبىر رەتتىك مەديتسينالىق بۇيىمدار شىعاراتىن الما­تىداعى زاۋىت قۇرىلىسى, الماتى وبلىسىنداعى ينفۋزيوندى ەرىتىندىلەر شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسى بار. سول سياقتى الماتىدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كوزگە جانە قۇلاققا تامىزاتىن تامشىلار مەن سپرەيلەر (بۇرىكپە دارىلەر) شىعاراتىن ءوندىرىستى مودەرنيزاتسيالاپ, ونىڭ ونىمدىلىگىن جىلىنا 15 ميلليون داناعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. استاناداعى “حيمفارم” جاڭا زاۋى­تىنىڭ قۇرىلىسى دا نەگىزگى جوبالاردىڭ قاتارىنا كىرەدى. ول جىلىنا 1000 ميلليون دانا تابلەتكالار, كاپ­­­سۋلالار جانە 30 ميلليون دانا انتي­بيو­تيك­تەر شىعارۋعا ارنالعان. سونداي-اق شىم­كەنت­تەگى “حيمفارم” اق-تى ۇلعايتۋ دا جوسپاردا تۇر. مۇندا جىلىنا 4 ميلليون داناعا دەيىن ينفۋزيوندى ەرتىندىلەر مەن 300 ميلليون داناعا دەيىن امپۋلالار شىعارىلاتىن بولادى. “نوبەل-الماتى” اق بويىنشا بۇرىنعى بار وندىرىستەردى مودەرنيزا­تسيالاۋ جانە جاڭالارىن سالۋ جونىندەگى جوبالار دا ءوز ماڭىزدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. “گلوبال نيۋ لايف” جشس ال­ماتى وبلىسىندا تولىق تسيكلدى فار­ما­تسەۆتيكالىق زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن قولعا الىپ وتىر. ءدال وسىنداي جۇمىستار سەمەيدەگى جانە پاۆلودارداعى مەديتسينالىق پرەپاراتتار زاۋىتتارىندا دا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. “اقتوبەرەنتگەن” اق “دجەنەرال ەلەك­تريك” كومپانياسىنىڭ ليتسەنزياسى بو­يىن­شا جاڭا توموگرافتار شىعارۋدى جولعا قوي­دى. سونىمەن قاتار تەك دارىلىك قۇرالدار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءتۇرلى قاپتاۋشى ما­تەريالدار, ءبىر رەتتىك شپريتستەر, كون­تەي­نەرلەر ت.س.س. شىعاراتىن جاڭا زاۋىتتاردى ىسكە قوسۋ دا جوسپاردا بار. بۇل ۇدەرىسكە وڭىرلىك بيلىك تە ارالاسىپ, بارلىق وبلىستاردىڭ اكىمدىكتەرى ءوز جوبالارىن وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتالارىنا ەنگىزدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, فارماتسەۆتيكا سا­لاسىنىڭ ىشكى رىنوگىن كەم دەگەندە 50 پا­يىز وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە پەرس­پەكتيۆا دا, بارلىق قاجەتتى رەسۋرستار دا بار. اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.