الدىمەن حالقىڭدى تانى

رەداكتسيامىزعا بەلگىلى مەتسەنات, ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن ەكى پو­ليۋس­تىڭ كىندىگىنە قاداعان, حالقىم دەسە جانىن بەرەر ازامات ءال-فا­رابي جانە سۇلتان بەيبارىس اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ پرەزيدەنتى, “تلەپ” جشس ديرەكتورى ساپار ىسقاقوۆ كەلدى. شا­رۋاسى – سيريا رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى داماسك قالاسىندا سا­لىنىپ جاتقان ءال-فارابي بابامىزدىڭ مەموريالدىق كەشەنىنىڭ قۇ­­رى­لىسى مەن مىسىر ەلىندەگى سۇلتان بەيبارىس بابامىزدىڭ كە­سە­نە­سىنىڭ قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسىنىڭ بارىسىنا 25-28 شىلدە ارا­­سىندا باقىلاۋ جۇرگىزىپ قايتقان دەلەگاتسيا ساپارىنان وي ءبولىسۋ ەكەن. – ساپار ىسقاق ۇلى, جاقسى جولدان كەلگەن ەكەنسىز, اڭگىمەلەي وتىرىڭىز. – وندا اڭگىمەنى وسىعان دەي­­­ىنگى تاريحتان باستايىن. 2005 جىلى وتباسىمىزبەن تۋريستىك ساپارمەن مىسىرعا جول تارتتىق. كيەلى تو­پى­راققا تابانىڭ تيگەن سوڭ دالا­نىڭ داڭقتى ۇلىنىڭ باسىنا سوق­پاي, زياراتىمىزدى جاساپ, ءتاۋ ەتپەۋگە قالاي ءداتىمىز بارادى. سو­دان سۇلتان بەيبارىس مەشىتىن ءىز­دەپ تاۋىپ الدىق. اتى الەمگە ءاي­گىلى قولباسشى بابامىز ءاز-زاحير بەي­بارىستىڭ مەشىتىن كورگەندەگى كو­ڭىل كۇيىم, نەسىن جاسىرايىن, ءپاس بولدى. مەشىتتە كۇردەلى ءجون­دەۋ جۇمىسى باستالىپ, بىراق اياق­سىز قالعان ەكەن, قۇرىلىس­شى­لار­دان قالعان قوقىستان كەسەنە ءىشى اياق الىپ جۇرگىسىز. ماڭدايشا­سىن­دا 1990 جىلى قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى دەگەن تاقتاداعى جازۋى بار ەكەن. سودان ەلگە ورال­عان سوڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترلى­گىنە ادەيى بارىپ, ەلىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ اتىنا ۇيات بولادى, مەن ءبىر-ەكى بريگادا جىگىتتەرىمدى جىبەرەيىن, ەڭ بولماعاندا تاۋ-تاۋ قوقىستى تازارتىپ قايتسىن دەدىم. ارينە, ديپلوماتتار بۇل ويىمدى قولدامادى. سەبەبى, قازاقستاندىق­تاردىڭ بارىپ, قوقىس تازالاۋى اراب­تاردىڭ نامىسىنا ءتيىپ, كو­ڭىلدەرىنە كەلۋى مۇمكىن, سوندىقتان دا ول ءۇشىن ارنايى بارۋدىڭ قاجەتى جوق. سوندا وقيتىن ستۋدەنتتەرىمىز, ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى سەنبىلىك وتكىزىپ وزدەرى-اق تازالايدى, دەدى. كەلەسى جىلى سيرياعا بارىپ, قازاقتارعا ەجەلدەن شام اتىمەن بەلگىلى داماسكىدەگى ءال-فارابي بەيى­تىنە سوعىپ, قۇران وقۋدى ار­نايى ماقسات تۇتتىق. بارساق, بابا­مىز­دىڭ باسى قۇر توپىراقپەن عانا جاسىرىلىپ جاتىر. ەلگە قايتا سالىسىمەن بىرەسە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە, بىرەسە مادەنيەت مي­­نيسترلىگىنە بارىپ, ونداعى ازا­ماتتارعا نە ىستەي الامىز دەسەم, ونداعىلار شاراسىز كۇي تانىتتى. ءبىز وسى شارۋانى جىلدا قارجى­لان­­دىرۋدى سۇرايمىز, بىراق جىلدا ول كەيىنگە قالادى. بۇل – ءبىر, ەكىن­شىدەن – قازاقستاننان سىرت جەر­دەگى تاريحي-مادەني ەسكەرت­كىش­تەردى قورعاۋعا, جوندەۋدەن, قايتا جاڭ­عىر­تۋدان وتكىزۋگە قاراجات ءبولۋ جاعى زاڭداستىرىلماعان, سول سەبەپتەن ءبىزدىڭ ىقتيارىمىزداعى جۇمىس ەمەس دەدى. سودان نە كەرەك, جاعدايدى ايتىپ, پارلامەنتكە باردىم. سەناتور كەنجەعالي ساعا­ديەۆ اعامىز: “بيىلعى بيۋدجەتتەن قالىپ قويدى, اماندىق بولسا كەلەر جىلى قاراستىرامىز”, دەدى. بىراق مەنىڭ تاعى ءبىر جىلدى ء“ولتىرىپ” قاراپ وتىرعىم كەلگەن جوق. “كتك” تەلەارناسىنا بارىپ, وندا قازىر الماتىدا تۇراتىن سيريالىق ازا­مات سامير دەرەحتى سويلەتتىك. ول: “ەگەر ءدال قازىرگى كۇنى قازاقستان جاعى باسىن اشىپ الماسا, بەي­با­رىس سۇلتاندى مەنشىكتەگىسى كەلەتىن­دەر كوپ, قازاقتار اسىقپاسا باتىر بابالارىنان ايرىلىپ قالۋى مۇمكىن”, دەپ اشىق ايتتى. وسى وتە دۇرىس بولدى. دەپۋتاتتاردى جاعا­لاعانىمىزدا, ولار جوعا­رىداعى اڭگىمەنى ەستىپ, قۇ­لاقتانىپ, ەلەڭ­دەپ وتىر ەكەن. سودان ول كەزدەگى ءما­دە­نيەت ءمينيسترى ەرمۇحامبەت ەرتىسباەۆقا دە­پۋتات تولەگەن مۇحامەد­جا­نوۆ باۋىرىممەن قايتا بار­دىم. ناتيجەسىندە ۇلكەن توپ بولىپ, ۇكىمەت باس­شىسىنا بارامىز دەپ شەش­تىك. ءسوي­تىپ, ىشىندە دە­پۋ­تاتتار, ءما­دە­نيەت مي­نيستر­لىگىنىڭ وكىل­دەرى, ارحي­تەك­تورلارى بار 15-20 شاقتى ادام دانيال اح­مە­توۆتىڭ قابىلداۋىنا كىر­دىك. احمەتوۆ بارلىعىن تىڭ­داعاننان كەي­ىن: “جارايدى, سىزدەر مەنى ابدەن سەندىر­دى­ڭىزدەر, قانشا قاراجات كەرەك بولسا دا تابا­مىز”, دەدى. سو­دان جىگىتتەر العاشقى جۇ­مىس­تار ءۇشىن بيىل 70 ملن. قاجەت دەپ, ول الىناتىن بول­دى. ال ءبىز ونىڭ الدىندا ونشاقتى ازامات قوسىلىپ, ونىڭ ىشىندە ەكەۋى سيريالىق جىگىتتەر “بەيبارىس سۇل­تان مەن ءال-فارابي اتىنداعى قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىن” قۇرعان بولاتىنبىز. سول قورعا 30 ملن. تەڭگەنىڭ سىرتىندا قاراجات جينادىق. جالپى قۇرىلىس جۇمى­سىن­دا الدىن الا جوبالاۋ-ىزدەنىس جۇمىستارى بولادى. سوعان قاجەتتى قاراجاتتى وسى قوردان جۇمسادىق, ال قالعانىن ۇكىمەت قولداۋ كور­سەتپەسە, ءارى قاراي اپارۋ قيىن. ويتكەنى, فارابي بابامىزدىڭ با­سى­نىڭ ماڭايىندا كوپتەگەن ەسكى ۇيلەر بولدى, ولاردى قيراتىپ, جە­رىن ساتىپ الىپ, بابا باسىنا بارا­تىن جول سالۋ قاجەت. وسى جۇمىس­تارعا قوردا جيناقتالعان قاراجات جۇمسالدى. وبالى نە كەرەك, كەلەسى جىلى ۇكىمەت كايرگە ءبىر ملن. دول­لار, داماسكىگە ءبىر ملن. دوللار ءبول­دى. ودان ەلباسىنىڭ سول ەلدەرگە ساپارى بولدى. 2008 جىلى جۇمىس قىزۋ جۇرگىزىلىپ كەتتى. ءبىز بارىپ وسى جۇمىستاردىڭ قالاي اتقارىل­عانىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ قايتتىق. جۇمىس قازىر وتە جاقسى ءجۇرىپ جاتىر. سۇلتان بەيبارىس ءوزى سول ارادان اۋەلدە مەشىت سالعان ەكەن, مەشىتىنىڭ جانىندا مەدرەسەسى بار. مەشىتىنىڭ ىشىندە ءوزى جاتىر دا, مەد­رەسەسى كىتاپحانا. جوندەۋ جۇ­مىس­تارى جوعارى دارەجەدە جۇرگى­زىل­گەن, باسىنا ەكى ۇلكەن كوكتاس قوي­ىلعان. جانە بۇل قابىرتاس قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان قويىلدى دەگەن جازۋ ويىلعان. تۋريستەر دە جول سالىپ قويىپتى. بۇرىن, 2006 جىلى بارعاندا مۇندا قازاقتار كەلە مە دەپ سۇراعانىمدا, بىلتىر ءبىر كىسىلەر كەلگەن, ونان كەيىن ەشكىم ات باسىن بۇرعان ەمەس دەگەن جاۋاپ العان بولاتىنمىن. سودان ولاردان ءال-ءفارابيدىڭ, سۇل­تان بەيبارىستىڭ تەگىن بىلەسىزدەر مە, ولار قازاق بالاسى دەسەم ما­ڭايلاتپاعان, جوق, ولار اراب, ال سۇلتان بەيبارىستىڭ قاراشاي, شەركەش, كۇرد بولۋى مۇمكىن دەپ بوي بەرمەگەن. ال بۇل جولى ولاي ەمەس. سوعان قۋانىپ وتىرمىن. جاڭا ايتتىم عوي, مەشىت جا­نىندا كىتاپحانا بار ەكەن دەپ. سونى اسىقپاي ارالادىم. ىشىنەن ءال-فا­رابيدىڭ 3-4 كىتابىن كەزدەس­تىر­دىم. مەنىڭ ويىمشا, وسى قا­سي­ەت­تى ورىنعا تۋريست ەسەبىندە بارىپ-كەتۋ جەتكى­لىكسىز, مەملەكەت دەڭگەي­ىن­دەگى قارىم-قاتىناسى­مىز­دى جول­عا قويمايىن­شا, بەيبا­رىس­تى قىپ­شاق دالاسىنىڭ ۇلانى دەپ سىرتتاي يەمدەنۋ ۇشپاققا جەت­كىز­بەيدى. اس­تاناداعى ەۋرازيا ۋني­ۆەر­سيتەتى مەن سيريا ۋني­ۆەرسيەتەتى ستۋ­دەنتتەر الماسىپ, جاستاردى وقى­تۋ جونىنەن شارت جاساسسا, جاقسى بو­لار ەدى عوي دەپ ويلايمىن. – قۋانىشىڭىزعا ءبىز دە ورتاقپىز. وتىراردا تۋعان, الەمدە ەكىنشى اريستوتەل اتانعان ۇلى ۇستازدىڭ دا وسى توپىراقتىڭ ۇلانى ەكەنىن دالەلدەۋ كەزىندە قيىنعا سوقتى ەمەس پە؟ – دۇرىس ايتاسىز. كەڭەس ءداۋى­رىندە وداقتاس رەسپۋبليكالار ايا­سىندا ۇلى ۇستازدىڭ ءبىزدىڭ بابامىز ەكەنىن دالەلدەگەنىمىزبەن, وزگەلەرگە ول تو­لىق جەتتى دەۋگە بولمايدى. وعان مى­سالدى جوعارىدا ايتىپ كەتتىم عوي. ءبىز ءبىر ونبەيتىن داۋدان قاش­پاي­تىن بولىپ بارامىز. “تيسە تە­رەككە, تيمەسە بۇتاققا”, دەپ ۇلتتىق يدەيا جايىندا ءتۇرلى پىكىرلەر دە ايتامىز. مەنىڭشە, ۇلتتىق يدەياعا باستايتىن التىن كوپىردىڭ ءبىرى –وسى. بابالارىمىز وشپەس ەرلىگى مەن اسقان عۇلامالىعى ارقاسىندا الەمگە ءماشھۇر بولدى. ال ەندى ونىڭ سوڭىنداعى ۇرپاعى وسىنى نەگە جالعاستىرمايدى. ۇلى تەكتەن جاراتىلعاندىعىن الەم الدىندا نەگە مويىنداتپاسقا؟! ءال-فارا­بي­دەي عۇلاما وزگە تۋعانداردا بار ما؟ ءيا, جۋىردا بابامىز جاتقان جەردەن توپىراق اكەلىنىپ, تۋعان جەرىنە جەتكىزىلدى. توپىراق الىپ كەلگەن جاقسى, بىراق بۇل شەشىلگەن ءتۇيىن ەمەس قوي. وسىندا كەلگەننەن بەرى سيرياعا بارىپ كەلگەن ازا­مات­تاردىڭ بارىمەن حابارلاستىم. بابا­مىزدىڭ باسىن قارايتۋ شارۋاسىن بىرىگىپ قولعا الايىق دەدىم, سۋىرى­لىپ شىققاندارى شامالى. ال بابا باسى جۇپىنى, تۋراسىنا كوشكەندە مۇسىلماندىق بەلگىسى شامالى. جۋىردا جاقسى جاڭالىق ەستى­دىم, ۇكىمەت باسشىسى بابا باسىن جاڭارتۋعا قاجەت قارجى بولىنەتىن­دىگىن ايتىپتى. كەسەنەنىڭ جوباسى داي­ىندالىپ جاتىر. بىراق ءال-فا­رابيگە “قۇدا تۇسۋشىلەر” وسى كۇن­دەرى دە جەتىپ ارتىلادى. يران با, الدە تۇركيا ما, بابا جەرلەنگەن جەردى تۇگەلىمەن زاڭداستىرىپ, ساتىپ السا قايتپەكسىڭ؟ تۇيتكىلدى ماسە­لە­لەر جەتكىلىكتى. تاعى ءبىر جايدى ايتا كەتەيىن. موڭعولياعا بارعان ساپا­رىمدا كۇلتەگىن ەسكەرت­كىشى جانى­نان قىبىرلاپ-تىربا­نىپ ەڭبەك ەتىپ جاتقان تۇرىكتەردى كور­دىم. جول سالىپ, قوناقۇي قۇرى­لىسىن باستاپ جاتىر. ەرتەڭ سول تاريحي ورىندار­مەن زاڭدىق نەگىزدە تۋريستىك باي­لانىستاردى رەتكە كەلتىرەدى. بارىس-كەلىس جەڭىلدەيدى, كەيىنگى ۇرپاق وزدەرىنىڭ ارعى تەگى تۋرالى ءبىلىپ شىعادى. ال تۇرىك بالاسى قازىردىڭ وزىندە وسى ومىرگە تۇرىك بولىپ كەلگەنىنە قۋانادى. ولاردىڭ ۇلتتىق رۋحى مىقتى. قازاق بالاسىنىڭ بارلىعى قازاق بولىپ تۋعانىنا ماقتانادى دەپ ايتا الامىز با؟ – ءسىز كوپ ەلدى ارالاعان جانسىز. ايتىڭىزشى, وسى كورىپ جۇرگەنىڭىزدە ۇلتىمىزعا ۇلگى بولار ەل كوردىڭىز بە؟ ءوزىڭىز ايتقانداي, ۇلتتىق رۋحى مۇقالماعان ەلدىڭ قاتارىنا قاي جۇرتتى جاتقىزار ەدىڭىز؟ – ماعان جاپوندار ۇنايدى. سولاردان ۇيرەنۋىمىز قاجەت. ولار وزدەرىنىڭ مادەنيەتىن, ءداستۇرىن ساق­­تاي وتىرىپ, بۇگىنگى زاماناۋي ءوز­گەرىستەردەن ەش كەيىن قالىپ جاتقان جوق. قايتا, عىلىم-ءبىلىم, جاڭا تەحنولوگيا دەگەندەرىڭىز وركەندەپ جاتىر. بىراق وسىدان جاپون حال­قى­نىڭ ءتىلى, مادەنيەتى ەش زارداپ كو­رىپ جاتقان جوق. جا­پون ءتىلىن ءبىل­مەيتىن جاپوندىقتى كەزدەستىر­مەي­سىز. وزدەرىنىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇ­رىن سىيلاۋ تۇرعىسىندا جاپوندىق­تاردى بۇگىندە الەم مويىندايدى. جاپونياعا بارعان ادام جاپون­دارشا ءيىلىپ سالەمدەسىپ جاتادى. سونىڭ كيمونوسىن كيەدى. ولار كىشكەنتاي بالالارىن جورگەگىنەن جاپون ەتىپ تاربيەلەيدى. جاپون ايەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى ءۇي­لە­رىندە بالا تاربيەسىمەن شۇعىلدانا­دى. بىزدەر دە اجەلەرىمىزدىڭ, انا­لارىمىزدىڭ تاربيەسىندە ءوسىپ ەدىك قوي. ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى اجەلەرىمىز ايتقان اڭىزدار تەربەتىپ ءوسىردى. اكە ايبار بولاتىن. ال قازىر بىزدە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋى دە ەرتەدەن قا­را كەشكە دەيىن جۇمىستا. بالا­لار­دىڭ تاربيەسىمەن اينالىسۋعا دا ۋاقىت جوق. قازىرگى كۇنى قالادا ءوس­كەن بالا مەن اۋىلدا وسكەن با­لا­نىڭ اراسىندا ايىرما كوپ. اۋىل با­لاسىنىڭ ۇلتتىق رۋحى مىقتى ما دەي­مىن. سوندىقتان قالا بالاسى­نىڭ رۋحىن نىقتاۋ ءۇشىن رەتى كەلسە, جاز­دا دەمالىستا اۋىلعا جىبەرۋ قا­جەت. سوسىن ينتەرنەت, تەلەديدار ءجا­نە وزگە دە اقپارات جەلىستەرىندە جۇيەلى تۇرلە جۇمىستار اتقارىلۋى ءتيىس. بىزگە وسى جاپونداردىڭ مودەلى دۇرىس بولار ەدى دەپ توپشىلايمىن. – اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى. سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.