ۇستىمىزدەگى جىلعى 2 شىلدەدە استانادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن «نۇرلى جول» جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان تەلەكوپىر وتكىزىلگەنى ءمالىم. سونداعى سويلەگەن سوزىندە ەلباسى حالىقپەن وي ءبولىسۋ رەتىندە بىلاي دەدى: «ءبىز – ۇلى دالانىڭ پەرزەنتتەرىمىز. ءبىزدىڭ بابالارىمىز وسى دالادا ءومىر ءسۇرىپ, كوككە تابىنعان. ءتاڭىرى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – كوك اسپان. ءبىزدىڭ تۋىمىزدىڭ كوك ءتۇستى بولۋىنىڭ استارىندا دا وسىنداي سىر بار. بىرەگەي كوك ءتۇس – ەلىمىزدىڭ بىرلىگىنىڭ بەلگىسى. ەندەشە, بىزگە نەگە ءوزىمىزدى ۇلى دالا ەلىمىز دەپ اتاماسقا».
ءيا, ءبىز – ۇلى دالا ەلىمىز. ءبىزدىڭ بابالارىمىز, ولاردىڭ ەجەلگى جۇرتى, ءوسىپ-ونگەن وتانى وسى جەر. ونى سوناۋ قادىم زاماننان بەرى ساقتالىپ كەلگەن ساياحاتشىلار مەن جيھانكەزدەردىڭ جازىپ قالدىرعان جادىگەرلەرى دالەلدەيدى. وعان ۇلان-بايتاق جەرىمىزدەگى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر انىق دالەل. جازۋشى ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى تومەندەگى ماقالاسىندا, مىنە, وسى تۋرالى باياندايدى.
قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس تاريحىن كەڭەس وداعى ۇلى دەرجاۆالىق, شوۆينيستىك, وتارشىلدىق ساياسات جەتەگىندە مۇلدەم باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى. اقتى قارا ەتىپ, ۇلىنى ۋلى كەيىپتە كورسەتىپ, ۇرپاقتاردى ماڭگۇرت ەتۋدىڭ نەبىر قيتۇرقى جولدارىن ويلاپ تاپتى. قازاق دەگەن ۇلتتى كوشەرىن جەل, قونارىن ساي بىلگەن جابايى تىرلىك يەسى, مەشەۋ حالىق رەتىندە باعالادى. التىن وردا داۋىرىنەن باستالاتىن مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تاريحىن مۇلدە جاۋىپ قويدى. ەندى, مىنە, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇستا سول تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ جولىندا كەلەمىز.
بۇل ۇلى ىسكە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى مۇرىندىق بولىپ وتىرعانىنا قۋانامىز. بۇعان دالەل مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىدان ون جىل بۇرىن قولعا الىپ, ءوز ناتيجەسىن ەسەلەپ بەرگەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى وتكەن جىلعى ۇلىتاۋداعى سۇحباتى, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى, بيىلعى حالىققا جولداعان جولداۋى, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى مەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جونىندەگى باستاماسى.
قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيىن «قازاق» دەگەن اتاۋ, ۇعىم بولماعان, ولاردىڭ قولىنان مال باعۋدان وزگە ەشتەڭە كەلمەيتىن جابايى حالىق دەپ ساۋەگەيسىگەندەر بولعان. ال شىندىققا جۇگىنسەك, قازاق دەگەن حالىقتىڭ كەمىندە ءۇش-ءتورت مىڭ جىلدىق تاريحى بارىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر از ەمەس. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, جاراتۋشىمىز باسقا ۇلتتاردى الدىمەن, سوڭىنان عانا بىزدەردى جاراتىپتى دەگەنگە كىمدەر سەنەدى. مۇمكىن, ءبىز ءۇشىن ءۇش مىڭ جىلدى دا قيعىسى كەلمەي, ال ءوز تاريحتارىن بەس مىڭ جىلدان اسىرعىسى كەلەتىندەرگە شىڭعىس حاننان بۇرىن-اق موڭعولياداعى بيتوبە دەگەن جەردە كەرەي مەملەكەتى, قاراقورىمدا نايمان تايپاسى قۇرىلعانىن, بۇلار قازاق دەگەن حالىقتىڭ بەلدى رۋلارى بولعانىن كىم جوققا شىعارا الادى. ات توبەلىندەي موڭعولداردان شىققان شىڭعىس حاننىڭ 600 مىڭ اسكەرىنىڭ 400 مىڭى قازىرگى قازاق ەلىنىڭ ءبىر بولىگى كەرەي, مەركىت, جالايىر, قوڭىراتتار بولعانىن قايدا قويامىز. مۇنىڭ ءبارىن شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى, قازىرگى موڭعوليا مەملەكەتىنىڭ عالىمدارى وزدەرى انىقتاپ كەلەدى. سەبەبى, موڭعولدىڭ تاريحىن, شەجىرەسىن جازۋدى العاش كەرەيدىڭ اتاقتى بىلگىرى شىڭسايعا شىڭعىسحان ءوزى تاپسىرعان. شىڭساي بۇل تاپسىرمانى كەرەي مەملەكەتىنىڭ باتىسىنداعى قازاق تاۋىنداعى ەلدى مەكەندە جاتىپ جازاتىنىنا ۋاعدا بەرەدى. شىڭعىس حان بۇل ءسوزدى قۇپ كورىپ, قىتاي بالگەرى, سوپى چان ءچۋندى شاقىرادى. ول الدىمەن قازاق تاۋىنا كەلىپ, ودان شىڭسايدى كومەكشى ەتىپ, شەجىرەنى جازۋعا كىرىسەدى. ال «قازاق» دەگەن اتاۋعا كەلەر بولساق, موڭعوليانىڭ زاۆحان ايماعىندا حاساگت حايرحان «قازاق تاۋ»(موڭعولدار كۇنى بۇگىن قازاقتى «حاساگ» دەپ اتايدى) تاۋىنىڭ اتاۋى شىڭعىس حان داۋىرىنەن بەرى بەلگىلى. ۇلى قاعان زامانىندا اربا ۇستىنە تىگىلەتىن حاننىڭ اق ورداسىن «حاساگ گەر» «قازاق ءۇيى» دەپ اتاعان. «حاساگ گەر» – موڭعول تىلىندە قازاق ءۇي دەگەندى بىلدىرسە, «حاساگ تەرەگ» موڭعول تىلىندە قازاق اربا دەگەن ۇعىمدى بەرەدى.
قازاق كيىز ءۇيى تۋرالى وسىدان 2600 جىل بۇرىن ايگىلى جەتى عۇلامانىڭ ءبىرى بولعان اقانارىس: «تۇندىگىنەن كۇن نۇرى توگىلىپ تۇسكەن قاسيەتتى كيىز ۇيگە تاستان, ساز بالشىقتان, اعاشتان قالانعان قاپاس كەپەلەر قايدان جەتسىن», دەپ جازىپ كەتۋى كوپ جايدان حاباردار ەتپەي مە؟ سول زاماندا كيىز ءۇي بولماسا اقانارىس بۇل دەرەكتى قالاي قالدىرادى؟ اقانارىس 2600 جىلدىڭ الدىندا جازسا, قازاقتىڭ كيىز ءۇيى ودان قانشا جىل, ءتىپتى نەشە عاسىر بۇرىن پايدا بولعانىن ءبىر اللا عانا بىلەر. جالپى, كيىز ءۇيدى كوشپەندى, سونىڭ ىشىندە موڭعولدار مەن قازاقتار پايدالانعانى تاريحتان بەلگىلى. ايتايىق دەگەنىمىز, قازاقتىڭ قازاق بولعانىنا كەمىندە 4000 جىل بولعانىن ايعاقتايتىن, مىنە, وسىنداي دايەكتەر تاريحتا وتە كوپ.
تاريحشىلارىمىز قازاق حالقىنىڭ ارعى تاريحىن اتا-بابادان قالعان ءبىزدىڭ قازىرگى كيەلى بايتاعىمىز قازاقستان تەرريتورياسىندا ب.ج.س بۇرىنعى VII-I عاسىر ارالىعىندا مەكەن ەتىپ, ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ بولمىسىمەن ساباقتاستىرا زەرتتەپ كەلەدى. اسىرەسە, ساقتار مەن عۇنداردىڭ داۋىرىنە بايلانىستى تاريحي-ارحەولوگيالىق دەرەكتەر نەگىزگە الىنۋدا. بۇل, ارينە, زاڭدى, كەي تۇستا شارتتى دۇنيە ەكەنىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. ويتكەنى, ودان ارعى تاريحقا ناقتى كوزىمىز جەتپەسە دە ساق, عۇن داۋىرىنەن بەرگى كەزەڭدە قازىرگى قازاق ەلى اۋماعىن مەكەن ەتكەن حالىقتار ءتۇپ قوتارىلا باسقا جاققا كوشىپ كەتپەگەنى, التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ۇلان-عايىر كەڭىستىكتى مەكەن ەتكەن بايىرعى جۇرت, دالىرەك ايتساق, قازاقتار مەن باسقا دا تۇركى تەكتى حالىقتار – وسى ساقتار مەن عۇنداردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنى الدەقاشان انىقتالعان, الەم تاريحشىلارى مويىنداعان اقيقات.
ال ودان ارعى تاريحقا وي جىبەرسەك, ادام بالاسى العاش پايدا بولعان زاماننان بەرى ورتالىق ازيانى, تۇران دالاسىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ بولعانىن ارحەولوگيالىق قازبالار دالەلدەپ وتىر. ەندەشە, ءبىزدىڭ حالقىمىزدا سول داۋىردەگى ادامداردىڭ بۇگىنگە جالعاسقان ۇرپاعى ەكەنىن كىم جوققا شىعارا الادى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاعان قازىعۇرت تاۋىن مەكەن ەتكەندەگى زاماننان بەرى ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاپ كەلگەنىن جازىپ كەتكەن.
مىنە, تاريحىمىزدى سول داۋىرمەن نۇق پايعامبارمەن بايلانىستىرا زەرتتەپ جۇرگەن جەكەلەگەن تاريحشىلار دا جوق ەمەس. ءارى بۇعان كۇمانمەن ەمەس, وسى باعامدا دا جان بار بولۋى مۇمكىن دەگەن ىزدەنىس سەنىمىمەن قاراۋىمىز كەرەك سياقتى. ماسەلەن, وسىنداي ارعى تاريحىمىزدى نۇق پايعامبار داۋىرىمەن ساباقتاستىرا زەرتتەپ جۇرگەن حالەل نۇركە ۇلى نۇق پايعامباردىڭ ۇرپاعى ياپاستىڭ عاد, تولا اتتى ۇرپاقتارى التايعا كەلىپ ءوسىپ-ونگەن دەگەندى التاي حالىقتارى اراسىنداعى اڭىز بەن كەيبىر عالىمداردىڭ پايىمىنا سۇيەنە وتىرىپ دالەلدەۋگە تىرىسادى. جالپى, ۇندىستەردىڭ «كەي» تايپاسىنىڭ مىڭداعان جىلدار الدىندا ورتالىق ازيادان الياسكا ارقىلى وتكەن كوشپەندىلەر ەكەنى تاريحتا دالەلدەنگەنىمەن, ولاردىڭ قازاققا قاتىسىن سارالاپ جاتقان ەشكىم جوق. وتكەن جىلى عانا امازونكا وزەنىنىڭ بويىنان تابىلعان ەجەلگى داۋىردەگى ايەل سۇيەگىنە جاسالعان ساراپتاما قازاق ايەلدەرىنە 99 پايىز سايكەسەتىنىن امەريكالىق عالىم جانين دەۆيس كيمبالل انىقتاعان. قاراپايىم حالىق مۇنى بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان تىڭ جاڭالىق, تىڭ زەرتتەۋ رەتىندە قابىلداعانى انىق. ويتكەنى, ءوز عالىمدارىمىزدىڭ بۇل سالاداعى ەڭبەكتەرى ءالى دە سول باياعى بولجام رەتىندە قالىپ كەلەدى. ءبىز بۇگىن قازاق دەگەن حالىقتىڭ, ءتىپتى, قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تاريحى وتە تەرەڭدە جاتقانىنا از-كەم توقتالساق دەيمىز.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تۇرسىنحان زاكەن ۇلىنىڭ تۇجىرىمىنا جۇگىنسەك, «قازاق حاندىعى مەن قازاق مەملەكەتتىلىگى – ەكەۋى ەكى باسقا ۇعىم. قازاق حاندىعى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ اياسىنا كىرەدى نەمەسە ونىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ءىس جۇزىندە قازاق جەرىندەگى مەملەكەتتىلىك ءداستۇر تىم ەرتە كەزدەن باستاۋ الادى. ارحەولوگيالىق دەرەكتەر قازاق جەرىندە بۇدان ءبىر ميلليون جىل بۇرىن ادامزات مەكەندەگەنىن دالەلدەسە, وسىنداعى مەملەكەتتىلىك ءداستۇر تەك 2500 جىلدى قۇرايدى. ال قازاق جەرىندەگى العاشقى مەملەكەتتەر تۋرالى دەرەكتەر ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى VI-V عاسىرلاردان باستالادى. مەملەكەتتىلىككە بايلانىستى ەڭ العاشقى دەرەك رەتىندە ساقتاردىڭ ءۇش بولىگى, ...تۋرالى مالىمەت بەرگەن پارسى پاتشاسى ءداريدىڭ جازبالارىن اتاۋعا بولادى», دەيدى.
وسىنداي تاريحي ناقتى دەرەكتەرگە دەن قويساق, ءبىزدىڭ بابا تاريحىمىزدىڭ تىم ارىدە ەكەنىن اڭعارامىز.
ساقتار كىم ەدى, قايدا ءومىر ءسۇردى, تەك-تۇرپاتى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, ءومىر ءسۇرۋ سالتى قانداي بولدى؟ وسى ساۋالداردىڭ قايسىسىنا جاۋاپ ىزدەسەك تە ولار بۇگىنگى ءبىزدىڭ ارعى تەگىمىز ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ناقتى تاريحي دالەل, دەرەك تە از ەمەس.
كونە دەرەكتەر بويىنشا سوعدىلار مەن حورەزمدىكتەردىڭ تەرىسكەي جاعىن «جەلدەي جۇيرىك اتتى كوشپەلى تۋرلار» مەكەندەگەن. پارسى دەرەكتەرىندە تۋرلار ساقتار دەپ اتالادى, ال گرەك اۆتورلارىنىڭ تۋىندىلارىندا ولار سكيفتەر دەگەن اتپەن كىرگەن, بۇل كوشپەلىلەردىڭ ەكىنشى اتى ەكەندىگىن تاريحشىلار الدەقاشان دالەلدەگەن. ب.ز. I عاسىردا كونە ريم وقىمىستىسى ءپلينيدىڭ ۇلكەنى: «ياكسارتتىڭ (سىرداريانىڭ كونە اتى) ارعى بەتىندە سكيف تايپالارى تۇرادى. پارسىلار جالپى ونى ساقتار دەپ ايتادى... سكيف حالىقتارىنىڭ سانى قيساپسىز كوپ... ولاردىڭ ىشىندەگى ەل-جۇرتقا ايگىلى بولعاندارى ساقتار, ماسساگەتتەر, دايلار, يسسەدوندار... اريماسپتار», دەپ جازادى. بىزدەرگە جەتكەن سيپاتتاما دەرەكتەرگە قاراعاندا, ساقتار مالشىلار بولعان, ولار جىلقى, ءمۇيىزدى ءىرى قارانى, ۇساق مالداردى وسىرگەن, شەتتەرىنەن ات قۇلاعىندا وينايتىن شاباندوزدار, قۇرالايدى كوزىنەن اتاتىن ساداقشى-مەرگەندەر ەكەن. ساقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوبى ماسساگەتتەر بولعان. گەرودوت ولار تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «بۇل حالىق اراكس (تەگى سىرداريا سەكىلدى) وزەنىنىڭ ارعى بەتىندە, يسسەدوندارعا قاراما-قارسى تۇرادى... كيەتىن كيىمدەرىنە, تۇرمىس-سالتىنا قاراساق, سكيفتەرگە ۇقسايدى. ولار اتپەن دە, جاياۋ ءجۇرىپ تە سوعىسادى. سوعىستىڭ وسىناۋ ەكى تاسىلىنە دە جەتىك, ساداقپەن دە, سۇڭگىمەن دە شايقاسا بىلەدى; ادەتتە, ايبالتامەن دە قارۋلانادى. ولاردىڭ بارلىق بۇيىمدارى التىن مەن مىستان...».
تاريحتا ناقتى دەرەكتەر از بولسا دا اينالاسىنداعى قاپتاعان جاۋدىڭ قاي-قايسىسىنا الدىرماي, مەملەكەتتىگىن ۇزاق جىلدار ساقتاعان تۇمار حانىم سىندى كوسەمدەردى بىلەمىز. پارسى پاتشاسى كير ب.ز.ب. VI عاسىردىڭ باسىندا ساق-ماسساگەتتەر ەلىنە شابۋىل جاساعان جانە «شوشاق بورىكتى» ساقتاردىڭ تابان تىرەسكەن قارسىلىعىنا تاپ بولعان. دالا جاعدايىندا جاۋدى السىرەتىپ بارىپ, ورشەلەنە تاپ بەرگەن ساقتارمەن بولعان قيان-كەسكى شايقاستا كير اسكەرى تۇگەلدەي تالقاندالادى, ونىڭ ءوزى دە قازا تابادى. وسى وقيعا تۋرالى بايانداعان گەرودوت ۇلى دالادا كەڭىنەن تاراعان اڭگىمە رەتىندە ساق پاتشايىمى توميريس جايلى اڭىزدى كەلتىرگەن. كونەدەن جەتكەن ءاپسانا بويىنشا, قان مايداندا ەرجۇرەك ۇلىنان ايىرىلىپ, جانى كۇيزەلگەن توميريس شايقاستان سوڭ قان تولتىرىلعان تورسىققا كيردىڭ باسىن سالىپ: «سەن وسى قاندى اڭساپ كەلىپ ەدىڭ, ءىش ەندى», دەپتى دەگەن اڭىزدى ءبىز كەڭەستىك داۋىردە تاريحتان وقىدىق. بىراق, بۇل ساقتار قازىرگى تۇركى تەكتى حالىقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە تۇركى اتاجۇرتى التايدان ەشقاشان تابان اۋدارماعان قازاقتاردىڭ تەگى دەگەندى ەشكىم ايتقان جوق. بۇدان كەيىن ءى ءداريدىڭ دە ب.ز.ب. 518 ج. ساقتارعا جورىق جاساعانى, بىراق ولاردى باعىندىرا الماعانى بەلگىلى. وسى جورىق كەزىندە ادەيى پارسىلار جاعىنا ءوتىپ, ولاردى الداپ, سۋسىز ءشول دالاعا ەرتىپ اپارىپ قىرعان ساق جاۋىنگەرى شيراق جايلى اڭىزدى گرەك تاريحشىسى پوليەن جازىپ قالدىرعان.
بۇل رەتتە قازاق جەرىندە كونە زاماندا ءومىر سۇرگەن, بۇگىنگى ءبىزدىڭ اتا-تەگىمىز رەتىندە مويىندالعان تايپالاردىڭ ءبىرى ساقتاردىڭ ۇلان-بايتاق تەرريتورياسى بولعانىن, ونى اينالاسىنداعى جاۋ ەلدەردەن ءومىر بويى قورعاپ كەلگەنى, ءبىر باسشىلىققا, پاتشاسىنا, كوسەمىنە باعىنعانىنىڭ ءوزى – مەملەكەتتىكتىڭ ايقىن نىشانى. مىنە, قازاق جەرىندەگى مەملەكەتتىكتىڭ ەڭ بەرگىسى وسى ساق جانە عۇن زامانىندا قۇرىلعانىنا, قالىپتاسقانىنا ەشكىم دە قارسى ءۋاج ايتا الماسا كەرەك.
ال ساقتارمەن قاتار سولتۇستىك قىتاي, موڭعوليادا, بايكال وڭىرىنە, قازاقستان اۋماعىنا دەيىنگى ارالىقتا قونىستانىپ, ءومىر سۇرگەن عۇنداردى دا قازىرگى قازاق حالقىنىڭ تەگىنەن الىستاتا المايمىز. اتاقتى عالىم لەۆ گۋميلەۆ سانالى عۇمىرىن سارپ ەتە وتىرىپ, عۇنداردىڭ – ەجەلگى داۋىردەگى ءىرى تايپالار وداعىنىڭ ءبىرى, تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى تەگى ەكەنىن دالەلدەپ شىقتى. عۇندار وزدەرىنىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتىن ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىىى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي قۇردى.
تاريحشىلار كوشپەلى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى وسى عۇندار داۋىرىندە قالىپتاستى دەيدى. قۇرىلتايلارىندا عۇندار وزدەرىنىڭ ادەت-عۇرپىنا نەگىزدەلگەن زاڭ ەرەجەلەرىن جاساعان. وندا جەر-سۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. عۇندار مەملەكەتىندە, قىتاي دەرەكتەرىنە قاراعاندا, تۇراقتى اسكەردىڭ سانى 300 مىڭ بولعان. كۇنى كەشەگە دەيىن وتارشىلدار كوشپەلى حالىقتاردى ساۋاتسىزدار رەتىندە كورسەتىپ كەلسە, عالىمدار عۇنداردىڭ سول زاماندا رەسمي ءىس قاعازدارىن جۇرگىزىپ, وعان ءمور باسۋ ۇلگىسى قالىپتاسقانىن ايتادى. عۇندار مەملەكەتى ب.ز.د. III عاسىردان ب. ز. V عاسىرىنىڭ جارتىسىنا دەيىن ءومىر سۇرگەنى بەلگىلى. ارينە, باسقا كوشپەلى يمپەريالار سياقتى ولار بىردە كۇشەيىپ, بىردە السىرەپ وتىرعان. ب. ز. IV عاسىردان باستاپ عۇنداردىڭ ءبىر بولىگى ەدىلدەن اسىپ ەۋروپا جەرىنە قاراي اياق باسقان. سودان بىلايعى 200 جىلدىڭ ىشىندە ولار ەۋروپانىڭ جارتىسىن جاۋلاپ الىپ, ءوز بيلىگىن ورناتقان. جالپى, عۇن تايپالارىنىڭ شىعىستان باتىسقا قاراي جىلجۋى ب.ز.د. ءى عاسىردان باستالىپ, ب.ز.IV عاسىرىنا دەيىن سوزىلعانى تاريحتان ءمالىم. تاريحتا مۇنداي قۇبىلىستى «حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋى» دەپ اتايدى. ۇلى قونىس اۋدارۋ, اسىرەسە قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسىنا دا ۇلكەن اسەرىن تيگىزگەن. جەرگىلىكتى ساق, ءۇيسىن, قاڭلى سياقتى تايپالاردىڭ شىعىستان باتىسقا قاراي ورىن اۋىستىرۋىنا اكەلگەن.
جالپى, عۇنداردىڭ جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اتتيلانىڭ باسشىلىعىندا ەدىلدەن ءوتىپ, ەۋروپاعا ەنگەن كەزى دە وسى تۇس ەدى. گەرمان تايپالارى گوتتار عۇندارمەن وداقتاسۋعا ءماجبۇر بولدى. V عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا عۇن باسشىسى رۋمىنيا مەن ۆەنگريا جەرىندە مەملەكەت باسىنا كەلگەننەن باستاپ مەملەكەتى كۇشەيىپ, الەمگە ايگىلى بولدى. عۇندار پاتشاسى اتتيلا ەۋروپادا عۇن مەملەكەتىن كۇرىپ, ەلدى كەڭەيتۋ ماقساتىندا ريم يمپەرياسىنا قارسى كۇرەستى. سونىمەن قاتار, عۇندار تۇركى ءتىلىنىڭ ەۋروپادا تارالۋىنا ىقپال جاسادى. تۇركى ءتىلىنىڭ جەرگىلىكتى ديالەكتىسىن قالىپتاستىردى. وسىلاي, ازيا مەن ەۋروپاعا قامشى ۇيىرگەن ەدىل ءباھادۇر اتتيلا اتىمەن ايگىلەنىپ, تاريحىمىزعا وشپەس ءىز قالدىردى.
ەندى ايگىلى تۇرىك قاعاناتىنا توقتالايىق. وتارشىلدىق ساياسات ءبىزدىڭ مىڭداعان جىلدىق مەملەكەتتىگىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى ءبارىن مويىنداماسا دا ءوزىنىڭ بۇكىل تاريحىن, مادەنيەتىن تاسقا قاشاپ جازىپ كەتكەن V-VIII عاسىر ارالىعىندا (546-744 جىلدار شاماسى) ورتالىق ازياعا ۇستەمدىك قۇرعان ءبىزدىڭ بەرگى بابالارىمىز, ياعني كوك تۇرىكتەردى جوققا شىعارا العان جوق. ءتىپتى, قازاقتار, بىزدەر وسى تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ قولامتاسىن ساقتاپ, قارت التايدىڭ باۋرايىندا سان عاسىر بويى تابان اۋدارماي مەكەن ەتكەن ۇرپاعى ەكەنىمىزدى ەرىكسىز مويىندايدى. ءبىز دە ەرجۇرەك باتىرلار ەلى, كوك تۇرىكتىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىزدى ورىندى ماقتان تۇتامىز.
تۇركى قاعاناتى دا 552 جىلدارى جۋجان مەملەكەتىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭىپ, تۇركى حالقىنا بوستاندىق الىپ بەرگەن بۋمىن قاعان مەن ونىڭ مۇراگەرلەرى تۇركى قاعاناتىنىڭ شەكاراسىن جىل وتكەن سايىن كەڭىتە تۇسكەن. شىعىسىندا قىتايدىڭ سارى وزەننەن, باتىسىندا امۋدارياعا دەيىنگى, سولتۇستىگىندە سايان تاۋىنان كاۆكاز, قارا تەڭىز ارالىعىن يەلىك ەتكەن قۋاتتى مەملەكەت بولعان. الايدا, ىنتىماق-بىرلىكتىڭ جوقتىعىنان قاس دۇشپاندارىنىڭ الداۋ-ارباۋىنا كونگەندىكتەن تۇركى تايپاسىنىڭ بەرەكەسى قاشىپ, السىرەپ, باتىس, شىعىس بولىپ ەكىگە بولىنگەن. ۇلى تۇركى قاعاناتىنىڭ قۇلاۋىنا سەبەپشى بولعان الاۋىزدىقتى ۇرپاقتارعا ساباق بولسىن دەپ كۇلتەگىن بابامىز تاسقا قاشاپ جازىپ كەتكەن.
«بۇيرىقتارى دا بىلىكسىز بولدى, ءالسىز بولدى. بەكتەرى, حالقىنا بولماعانى ءۇشىن تابعاچ حالقىنىڭ الداۋىنا سەنگەندىگىنەن, ارباۋىنا كونگەندىگىنەن, ءىنىلى-اعالىنىڭ كەكتەسكەندىگىنەن, بەكتەرى مەن حالىقتىڭ ىمىراسىزدىعىنان تۇركى حالقى ەلدىك قۇرىپ وتىرعان ەلىن كۇشپەن جويدى. قاعاندىق قۇرىپ وتىرعان قاعانىن جويدى.تابعاچ حالقىنا بەك ۇرپاعى قۇل بولدى, س ۇلىكتەي قىز ۇرپاعى كۇڭ بولدى.تۇركى بەكتەرى تۇركى اتىن جويدى», دەگەن كۇلتەگىن بابامىزدىڭ وسيەتىن ەلباسىمىز بۇگىنگى ۇرپاقتارعا ۇلاعات ەتىپ, ۇلت مۇراتىنا قاتىستى سويلەگەن سوزدەرىندە حالقىمىزدىڭ ەسىنە سالۋمەن كەلەدى. ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىشىنە تۇرعىزعان كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ كوشىرمەسى دە ءبىزدىڭ رۋح جىگەرىمىزگە قۋات بەرىپ تۇرعانداي. قاشان دا ەلدىڭ ەل بولۋى ونى باسقارعان كوسەمدەرىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىنە بايلانىستى.
تۇركى حالقىنىڭ باعىنا تۋعان قۇتلىق (ەلتەرىس) قاعان قىتايلارمەن جۇرگىزگەن قيان-كەسكى سوعىس ناتيجەسىندە 682 جىلى موڭعول جەرىندە ءوز مەملەكەتىن قايتادان قالپىنا كەلتىردى. ەلتەرىستەن كەيىنگى قاپاعان قاعان مەن ونىڭ مۇراگەرلەرى بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىن, داڭقتى قولباسشى تونىكوكتەر تۇسىندا شىعىس تۇركى قاعاناتى قايتا داۋىرلەدى. قورىتا ايتقاندا, بۇل دا ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ قۋاتتى مەملەكەت قۇرا ءبىلۋىمىزدىڭ جارقىن دالەلى.
جوعارىدا تاريحىنا قىسقاشا توقتالعان ساق, عۇن تايپالارى, تۇركى قاعاناتى تاريحى – قازاق حالقى, ءبىزدىڭ دە, بۇگىنگى جەر بەتىندە جاساپ جاتقان كۇللى تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ مەملەكەتتىگىنىڭ تاريحى. جاي عانا مەملەكەتتىك ەمەس, دۇشپانىنىڭ باسىن يدىرگەن, تىزەسىن بۇكتىرگەن, جارتى الەمدى باعىندىرعان ايبىندى دا اسقاق مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تاريحى.
ءبىز بۇگىنگى تاڭدا قازاقتىڭ مەملەكەتتىگىنىڭ كەمەل شاعى التىن وردا ءداۋىرى ەكەنىمەن ماقتانۋعا ءتيىسپىز. ەۋروپانى تىتىركەنتكەن, رەسەيدى قولىنا قاراتقان التىن وردانىڭ تەرريتورياسى قايدا, حالقى كىم ەدى, حانى كىم ەدى, ءتىلى قاي ءتىل ەدى؟
التىن وردانىڭ تەرريتورياسى قازاقتىڭ اتا-باباسىنان قالعان بايتاعى دەشتى قىپشاق دالاسى, حالقى بۇگىنگى بىزدەر, حانى قازاق تەكتى مەركىت, ءتىلى كۇللى تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ تىلىنە نەگىز بولعان قازاق ءتىلى ەكەنىن تاريحتان حابارى بار ءار ادام بىلەدى. جوشىنىڭ مەركىت ەكەنىن «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» شىڭعىستىڭ ۇلى شاعاتاي اكەسىنىڭ الدىندا جوشىنىڭ بەتىنە باسىپ تۇرىپ ايتقانىن شىڭعىس حان تۋرالى سەريال تۇسىرگەندە قىتايلار دا جاسىرعان جوق. شىڭعىس حان قارتايعان شاعىندا ءتورت ۇلىن شاقىرىپ الىپ: «مەن دە اتا-بابالاردىڭ ارتىنان كەتپەيتىندەي, اجال مەنى اينالىپ وتەتىندەي ويلانباي كەلىپپىن», دەي كەلە, «مەن ولگەن سوڭ حان تاعىنىڭ مۇراگەرى قايسىلارىڭ بولاسىڭ؟» دەگەن ساۋال قويىپ اۋەلگى كەزەكتە ۇلدىڭ ۇلكەنى جوشىنىڭ جاۋاپ بەرۋىن سۇرايدى. سوندا شاعاتاي اتىپ تۇرىپ: «جوشى ايتسىن دەپ, جوشىنى نەگە تاعايىنداعالى وتىرسىز؟ ءبىز مىنا مەركىتتىڭ قالدىعىنا باعىنامىز با؟», دەگەندە جوشى ۇشىپ تۇرەگەلىپ شاعاتايدىڭ جاعاسىنان الىپ تۇرىپ بىلاي دەيدى: «مەنى حان اكەم شەتقاقپايلاماعاندا سەن نەگە سىرتقا تەبەسىڭ؟ سەن مەنەن قانداي ءبىلىم قابىلەتىڭمەن ارتىقسىڭ؟» (موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى, 225-بەت. ۇلان-باتىر, 1990 جىل) دەگەن.
مىنە, مۇندا شىندىق اشىق ايتىلعان. اۆتور جوشىنى نە سەبەپتى مەركىتتىڭ قالدىعى دەپ وتىرعانىن دا اشىق جازعان. جوشى دا ونى جاسىرىپ تۇرعان جوق. ەندەشە, التىن وردا مەملەكەتى – قازاقتىڭ مەملەكەتى ەمەي قاي حالىقتىڭ مەملەكەتى بولماق؟ ءبىز بۇگىن وسىنداي تاريحتا جازىلىپ قالعان ناقتى دەرەكتەر ارقىلى ەلىمىزدىڭ ەلدىگىن, مەملەكەتتىگىن, تاريحىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلسەك تە ەشقاشان جويىلىپ كەتپەگەن ماڭگىلىك ەل ەكەنىمىزدى الەم حالىقتارىنا, عالىمدارعا مويىنداتۋىمىز كەرەك. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىنداعى العا قوياتىن نەگىزگى ماقساتتارىمىز وسىنداي ماڭىزدى ءىس شارالارعا باعىتتالۋى ءتيىس.
قازاق حاندىعى تاريحى تۇركى-تەكتەس حالىقتاردان ەنشى الىپ, وتاۋ كوتەرگەن شاقتان باستالاتىن ءبىزدىڭ بەرگى ءتول تاريحىمىز. مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ارعى تاريحى ءبىز بىلەتىن, ايتقىسى كەلمەسە دە باسقالار دا بىلەتىن ساق, عۇن بابالارىمىز قۇرعان كوشپەندىلەر يمپەرياسى بولسا, قازاق حاندىعى ەڭ بەرگى, ەڭ جاس بولىپ ەسەپتەلىنەتىن قازاق مەملەكەتىنىڭ ايقىن كۋاسى. جاس دەيتىنىمىز ساقتان, عۇننان, ودان دا ارىدەن باستالاتىن مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىمىزدىڭ ءبىز بىلەتىن 2500 جىلدى قۇرايتىن تارلان تاريحپەن سالىستىرعاندا, قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان بەرگى 550 جىل – قوعام تاريحىندا قاس-قاعىم ۋاقىت. ءبىز مۇنى سالىستىرمالى تۇردە ايتىپ وتىرمىز. ءيا, وسى قىسقا مەرزىم ىشىندە سوناۋ شىڭعىس زامانىنان قازاق سيپاتىمەن اتى اتالعان قازاق حالقى باسىنان نە وتكەرمەدى. قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان نەبىر مامىرا-جاي زاماندى دا, ات اۋىزدىقپەن سۋ ءىشىپ, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن, نەبىر اقتابان شۇبىرىندى شاقتاردى دا باسىنان وتكەرگەنى تارلان تاريحتان بەلگىلى. جالپى, قاشان دا دۇنيە كەزەك. قازاق دەگەن حالىق ءباز بىرەۋلەردىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي, سانامىزعا قۇيعانىنداي ءومىر بويى وزگەنىڭ تەكپىسىندە قورلىق كورىپ, قۇل بولىپ وتپەگەن. داۋىرلەگەن تۇستارى دا بولعان. «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» دەگەنىمىز قانداي زامان ەدى؟
«سالپ-سالپىنشاق اناۋ ءۇش وزەن,
سالۋالى مەنىڭ وردام قونعان جەر,
جاباعىلى جاس تايلاق,
جارداي اتان بولعان جەر,
جاتىپ قالعان ءبىر توقتى,
جايىلىپ مىڭ قوي بولعان جەر», دەپ قارعا بويلى قازتۋعان جىراۋ بابامىز ايتقانداي, قازاقتىڭ باسىنا باقىت قونىپ, بايلىعى تاسىعان زامان وسى عوي. سول قيلى زاماننىڭ, قيلى تاريحتىڭ باسىندا بۇگىن حالقىمىزدىڭ ماقتانىشى رەتىندە مەرەيتويىن وتكىزگەلى وتىرعان قازاق حاندىعىنىڭ كوشباسشىلارى, ۇلى بابالارىمىز كوك وردا بيلەۋشىسى ورىس حاننىڭ ۇرپاقتارى, حالقى حان كوتەرگەن كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار تۇر. كەرەي, جانىبەك بابالارىمىز دا قازاق حاندىعىن وپ-وڭاي, ءبىر-اق كۇندە قۇرا سالعان جوق. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەن ءوتتى. جاۋلارىمەن ايقاسىپ, جاعا جىرتىستى. وزدەرىنىڭ قولتىعىنا تىعىلعان قازاق ۇلىسىن قۇراۋشى تايپالاردىڭ جوعىن جوقتادى, جەرىن داۋلادى.
ولار حالىققا قىسىم كورسەتىپ, الا قويدى بولە قىرقىپ, وزبەك حان اۋلەتىمەن تەڭ كورمەي, شەتقاقپاي ەتكەن ابىلقايىر حانعا باعىنۋدان باس تارتىپ, شۋ وزەنىنىڭ بويىنداعى قوزىباسى اتتى قونىستا دەربەس حاندىقتىڭ تۋىن كوتەردى. قالىڭ قازاق تايپالارىن باستاپ باتىس جەتىسۋعا قونىس اۋدارعان كەرەي مەن جانىبەك موعولستان حانى ەسەنبۇعادان قونىس سۇرادى. ەسەنبۇعا جاۋىنگەر قازاقتاردى ابىلقايىرعا پايدالانۋ ءۇشىن قارسى الىپ, قونىس بەردى. كەرەي مەن جانىبەك وسى جەردە قازاق حاندىعىن قۇردى. ەركىندىك اڭساعان ەلىن ازاتتىق ۇرانىمەن جىگەرلەندىرگەن باتىر بابالارىمىز كەرەي مەن جانىبەك جاڭا ۇلىستىڭ دەربەستىگىن جاريالاپ, جاڭعىرعان قازاق ەتنوسىنىڭ اتاۋىن العان تاريحتا تۇڭعىش قازاق حاندىعىن قۇردى.
بىراق قازاقتاردىڭ جەكە شاڭىراق كوتەرۋىن ابىلقايىردىڭ قوشتاماعانى دا تۇسىنىكتى. ءوز بيلىگىنە باعىندىرماق بولعان ابىلقايىر حانعا قازاقتار كەرەي مەن جانىبەكتىڭ باستاۋىمەن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى قاسيەتتى مايدانعا شىقتى. مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەلىنەدى: «جانىبەك حان مەن كەرەي موعولستانعا كوشىپ باردى. ەسەنبۇعا حان ولاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ, موعولستاننىڭ باتىس شەتىندەگى شۋ مەن قوزىباسى ايماقتارىن بەردى…». تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرىپ, دەربەستىگىن جاريالاعان قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامى كۇن سايىن تولىقتى. دەشتى قىپشاق جۇرتى جاڭا حاندىققا قاراي اعىلدى. ابىلقايىر حان وزىنە قارسى شىعىپ, دەربەس حاندىق قۇرعان قازاقتارعا قىلىشىن قايراپ, جويىپ جىبەرۋدى كوزدەدى. 1468 جىلى قىس ايىندا ابىلقايىر حان قازاق حاندىعىنا قارسى شابۋىلعا شىقتى. بىراق ونىڭ قالىڭ اسكەرى قازاق حاندىعىنا قارسى سوعىسقا ق ۇلىقسىز ەدى. ولار ىشتەي ازاتتىق اڭساعان حالىقتىڭ قاسيەتتى كۇرەسىنە جاقتاس بولاتىن. ويتكەنى, ولار دا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ تۋى استىنداعى جۇرتتىڭ قانداستارى – ءبىر حالىق وكىلدەرى, ءبارى دە الاشتىڭ ۇلدارى ەدى. ءسويتىپ, ابىلقايىر حاننىڭ بۇل جورىعى دىتتەگەن جەرىنە جەتە المادى. ابىلقايىر حانعا كەنەتتەن كەسەل جابىسىپ, قايتىس بولادى. ابىلقايىر ولگەن سوڭ اسكەرى تاراپ كەتەدى. ونىڭ ەلىندە قيان-كەسكى تاق تالاسى باستالىپ, حاندىق ىدىراي باستايدى.
ابىلقايىر حان باستاعان وزبەك ۇلىسىنىڭ ۇلكەن بولىگى كەرەي حان مەن جانىبەك حانعا كوشىپ كەتتى» (مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, «تاريح-ي-راشيدي»). ەندىگى جەردە قازاقتار اتقا قونىپ, وزدەرى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەرىكسىز تاستاپ كەتكەن اتامەكەنى – دەشتى قىپشاققا قايتا ورالدى. كەرەي مەن جانىبەك باستاعان قازاق قولى ابىلقايىر حاننىڭ مۇراگەرلەرىنە قارسى بىتىسپەس سوعىس باستادى. كورەگەن كەرەي حان مەن جانىبەك اتامەكەندى ازات ەتۋ جولىنداعى بۇل قانكەشتى سوعىستاردا ابىلقايىرمەن ۇزاق جىلداردان بەرى بيلىككە تالاسىپ كەلە جاتقان جوشى ۇرپاقتارى – احمەت حان مەن ماحمۇد سۇلتانداردىڭ, باتىس ءسىبىردىڭ بيلەۋشىسى يباق حاننىڭ دا كۇشىن شەبەر پايدالانا ءبىلدى. سونداي-اق, وزدەرىنە ءىش تارتاتىن نوعاي وداعىنىڭ بيلەۋشىلەرىمەن دە سەنىمدى وداقتاس بولدى. قازاقتاردىڭ جويقىن كۇشىنە توتەپ بەرە الماعان ابىلقايىر حاننىڭ مۇراگەرى شايح حايدار ويسىراي جەڭىلدى. دەشتى قىپشاقتا ۇستەمدىك قىلماق بولعان وزبەك ۇلىسىنىڭ سان مىڭداعان اسكەرى ىدىراي قاشتى. ابىلقايىر حاننىڭ نەمەرەلەرى مۇحاممەد شايباني مەن ماحمۇد سۇلتان استراحانعا بارىپ پانالادى. ابىلقايىر حاننىڭ مۇراگەرلەرىمەن بولعان ازاتتىق كۇرەسىندە تولىق جەڭىسكە جەتكەن كەرەي مەن جانىبەك دەشتى قىپشاق دالاسىن تۇگەلدەي قازاق حاندىعىنىڭ يگىلىگىنە قاراتتى. ابىلقايىر حاننىڭ 40 جىلعا سوزىلعان ەزگىسىنەن قۇتىلعان كوپتەگەن قازاق تايپالارى اتامەكەندەرىندە دەربەستىگىن العان قازاق حاندىعىنىڭ تۋى استىندا توپتاستى. ءارتۇرلى ۇلىستاردا بىتىراپ جۇرگەن قازاق رۋلارى ەندى قازاق دەگەن ۇلتتىق اتاۋعا يە بولىپ, جەكە حالىق, دەربەس مەملەكەت رەتىندە تاريح ساحناسىنا شىقتى. قازاق حاندىعىنىڭ حالقى ءبىر ميلليونعا جەتتى. ول زاماندا مۇنداي حالقى بار مەملەكەت ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا ەدى.
مىنە, قازاق دەگەن قايسار حالىقتىڭ وسىلاي ءوز الدىنا دەربەس شاڭىراق كوتەرگەلى بيىل 550 جىل تولدى. وسى بەس جارىم عاسىر ىشىندە قازاق حالقى نەبىر قيىنشىلىقتاردى باسىنان كەشىرىپ, جوڭعارلارمەن جان الىسىپ, جان بەرىسىپ,قاندى قىرعىنعا ۇشىراسا دا, ورىستاردىڭ بوداندىق بۇعاۋىنا تۇسسە دە قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق ساحاراسىنان, تىلىنەن, دىنىنەن, رۋحىنان ايىرىلماي بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قولىنا تاپسىردى.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق تاريحىنداعى ونداعان حانداردىڭ ىشىندە بىلىكسىز, ءالسىز, الاۋىزدارى دا بولعانى تاريحي شىندىق. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ تۇسىندا حالىق ازدى, توزدى, جاۋدىڭ تالاۋىنا ءتۇستى, تاباسىنا قالدى. ازۋىن ايعا بىلەگەن نەبىر بىلىكتى حاندار دا بولدى. ولاردىڭ ەستەن كەتپەس اتقارعان ىستەرى ءتامسىل بولىپ, ءتىپتى, اڭىز بولىپ بۇگىنگى ۇرپاققا جەتتى. «قاسىمحاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىمحاننىڭ ەسكى جولى», «ءاز تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسى», «ابىلايدىڭ اسىندا شاپپاعاندا, اتاڭنىڭ باسىنا شاباسىڭ با» سياقتى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ اۋزىندا جۇرگەن قاناتتى ءتامسىل سوزدەر وسىنىڭ ايعاعى. ولاردىڭ كەيبىرىنە قىسقاشا توقتالساق, كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ ۇلت, مەملەكەت مۇددەسى جولىنداعى ۇلى ماقساتتارىن ۇرپاقتارىنىڭ ىشىندە قاسىم حان, حاقنازار حان, تاۋەكەل حان, ەسىم حان, ابىلاي حان سياقتى بىلىكتى حاندار ءار عاسىردا لايىقتى جالعاستىرا الدى, حاندىقتى جاۋلارىنان قورعاپ, ىرگەسىن كەڭەيتىپ, حالقىن باقىتقا, بايلىققا كەنەلتە ءبىلدى.
اسىرەسە, قاسىم حان زامانى قازاق حاندىعىنىڭ التىن ءداۋىرى رەتىندە تاريحتا قالدى. ويتكەنى, جانىبەك ۇلى قاسىم حاننىڭ (1511-1523 جج.) تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايى نىعايا ءتۇستى. ول حاندىق قۇرعان XVI –XVII عاسىر ارالىعىندا حاندىق شەكاراسى ەداۋىر ۇلعايا ءتۇستى. باسقاشا ايتساق, قازاق حالقىنىڭ قازىرگى مەكەن تۇراعى قاسىم حان بيلىك قۇرعان جىلدارى قالىپتاستى. ءبىرسىپىرا قالالار قوسىلدى, سولتۇستىكتە قاسىم حاننىڭ قول استىنداعى قازاقتاردىڭ جايلاۋى ۇلىتاۋدان استى. وڭتۇستىك-شىعىستا وعان جەتىسۋدىڭ كوپ بولىگى شۋ, تالاس, قاراتال, ىلە ولكەلەرى قارادى. ورتا ازيا, ەدىل بويى, سىبىرمەن ساۋدا جانە ەلشىلىك بايلانىس نىعايدى. رەسەيمەن, يرانمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورنادى. باتىس ەۋروپا دا قازاق حاندىعىن وسى كەزدە تانىپ ءبىلدى. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن ادەت-عۇرىپ ەرەجەلەرى نەگىزىندە قازاق زاڭدارى جاسالىندى. ءوز تۇسىندا «جەردى بىرىكتىرۋ» ۇدەرىسىن جەدەل جۇزەگە اسىرىپ, ناعىز كەمەلدى مەملەكەتتىك ءۇردىستى جۇزەگە اسىردى. قاسىم حان تۋرالى سول داۋىردە ءومىر سۇرگەن ۇلى عۇلاما مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ءوزى «قاسىم حان دەشتى قىپشاقتى تۇگەلدەي ءوز بيلىگىنە العانى سونشالىق, جوشى حاننان سوڭ ەشكىم دە ول سياقتى (مۇندا) جوعارى بيلىككە قول جەتكىزە العان جوق», دەپ جازادى. جالپى, تاريحشىلار قاسىم حاننىڭ دارەجەسىن «التىن وردا» داۋىرىندەگى حانداردان دا جوعارى قويادى. ول تۋرالى دەرەكتەر قازىر يراننان دا تابىلىپ جاتىر.
قاسىم حاننان كەيىن ۇلى حاقنازار بيلىككە كەلدى. تاعى دا مۇحاممەد حايدار دۋلاتيگە جۇگىنسەك: «حاقنازار حاندىق مارتەبەگە كوتەرىلگەن سوڭ كۇشەيگەنى سونشالىق, تەك نوعايلاردى عانا ەمەس, باشقۇرت ەلىن, قازان, ءسىبىر جانە استراحان پاتشالىقتارىن, بۇحارانى, حيۋانى, تاشكەنتتى جانە باسقا كوپتەگەن قالالاردى ءوز بيلىگىنە قاراتتى جانە ولاردان الىم-سالىق جيناتتى», دەپ جازادى. ءوز داۋىرىندە بەرىلگەن وسى باعادان ارتىق باعا جوق بولار.تۇركىستان, ساۋران دەگەن قالالارعا دا كوز سالعان حاقنازار حان بولاتىن.
ودان كەيىن تاۋەكەل حان بيلىككە كەلدى. ونىڭ بيلىگى دە كۇشەيىپ, قاناتىن كەڭگە جايدى. جادىك حاننىڭ نەمەرەسى جانىبەك حاننىڭ شوبەرەسى تاۋەكەلدىڭ (1582-1598 جج.) تۇسىندا ويراتتاردىڭ ءبىر بولىگى تاۋەكەل حاننىڭ قول استىندا بولدى. ءتىپتى ورىس پاتشاسىنا جولداعان حاتىندا ءوزىن «قازاقتار مەن قالماقتاردىڭ پاتشاسى» دەپ اتاپ, ورىستارعا سەس كورسەتتى. ءسويتىپ, رەسەي مەملەكەتىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردى جولعا قويدى. 1594 جىلى تاۋەكەل حان رەسەيگە دوستىق كەلىسىم جاساسۋ ءۇشىن قۇلمۇحاممەد باسقارعان قازاق حاندىعىنىڭ تۇڭعىش رەسمي ەلشىلىگىن جىبەرەدى. ونىڭ بۇنداعى ماقساتى رەسەي مەملەكەتىنىڭ كومەگىمەن ابدوللاعا قارسى كۇرەستى جانداندىرۋ, ءسىبىر حانى كوشىمگە قارسى وداق قۇرۋ. جانە 1588 جىلى ورىس اسكەرلەرى ۇستاپ اكەتكەن ءوزىنىڭ نەمەرە ءىنىسى, وندان سۇلتاننىڭ بالاسى ورازمۇحاممەد پەن قازاقتىڭ ايگىلى تاريحشىسى قادىرعالي جالايىرلاردى تۇتقىننان بوساتۋ بولدى. ورىس مەملەكەتى قازاق حاندىعىمەن اسكەري وداق قۇرۋدان باس تارتقانىمەن, تاۋەكەل حان ورىس مەملەكەتىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستى ۇزگەن جوق. 1595 جىلى ماسكەۋدەن ورىس ەلشىسى ۆەليامين ستەپانوۆ قازاق حاندىعىنا كەلدى. ناتيجەسىندە ەكى مەملەكەت اراسىندا ساۋدا بايلانىستارى جانداندى.
قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىگىن كۇشەيتكەن مىقتى حاندار ىشىندە ەسىم حاننىڭ دا لايىقتى ورنى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ەسىم حان گەرات-حوراساننىڭ بيلەۋشىسى دىنمۇحاممەد بالاسى يمانقۇل شارتقا وتىرىپ, تاشكەنت پەن ونىڭ توڭىرەگىن تۇگەلدەي قازاقتاردىڭ يەلىگىنە الدى. ەسىم حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا (1598-1645 ج.ج.) حالىق جادىندا «ەسىم سالعان ەسكى جول» دەگەن اتپەن قالعان ادەت-عۇرىپ نورمالارىن قالىپتاستىردى. بۇل قازاقتىڭ حاندارىنىڭ مەملەكەت قۇرا بىلگەنىن دالەلدەيتىن كونستيتۋتسيالىق قۇجات بولعانى بەلگىلى. ءتىپتى, كەيىن تاۋكەنىڭ ايگىلى «جەتى جارعىسىنا» نەگىز بولىپ, قازاق حالقىنىڭ مادەني-رۋحاني جانە سالت-ءداستۇر قالىپتارىنىڭ ءتول تۋمالىعىن بەكەمدەۋگە ىقپال ەتتى. ەسىم حاننىڭ تۇسىندا قونىس-تۇراققا, مال-م ۇلىككە, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا قاتىستى تۋىندايتىن داۋ-شاردىڭ شەشىمدەرى دە سارالاندى. جالپى, كوشپەلىلەر مەملەكەتىنىڭ حاندارى سياقتى, ەسىم حان دا – تاق ءۇستى مەن ات ۇستىندە بىردەي تانىلعان ءبىرتۋار تۇلعا. ونى حالقىنىڭ «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» دەپ اتاپ كەتۋىنىڭ ءوزى قۇرمەتتىڭ بەلگىسى ەدى.
ال قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى ەڭ ءبىر قيىن-قىستاۋ, قايعى-قاسىرەتتى زامان جوڭعار شاپقىنشىلىعى كۇشەيگەن كەز ەكەنىن ەسكەرسەك, ابىلاي حاننىڭ ەرلىگىن, بىتىمگەرلىك ديپلوماتتىعىن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىن ءوزىمىز عانا ەمەس, وزگەلەر دە مويىنداعانىن, اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ابىلاي حان تۇسىندا ءبىز جوڭعارلاردى كۇيرەتە جەڭىپ, قازاق دالاسىن تۇگەلدەي ازات ەتتىك. ابىلايمەن رەسەي پاتشاسى دا ساناستى. ءتىپتى, قىتايدىڭ وزىنە سەس كورسەتتىك. 1757 جىلى مامىرسۋدا قىتايلارمەن كەلىسىمشارت جاسالدى. قالماقتاردى ءوز جەرىمىزدەن قۋىپ قانا قويماي, ابىلاي 10 مىڭ ساربازبەن قاشقاريا جەرىندە قالعان تورعاۋىتتاردى تالقاندادى. بۇعان قازاقتىڭ قول باستاعان ايگىلى باتىرلارىنىڭ كۇشىن جۇمىلدىرا ءبىلدى (ارعىن – اتىعاي – كۇلەكە باتىر – 2000 كەرەي – مەرگەن باتىر – 2000, نايمان – كوكجال باراق باتىر – 2000, قاراكەرەي قابانباي باتىر - 2000 ساربازبەن قاتىسقان.
قازاقتىڭ حاندىق مەملەكەتى جويىلىپ, بوداندىق قامىتىن موينىمىزعا ىلگەن داۋىردە حالقىمىزدىڭ باسىنان نەبىر زوبالاڭ ناۋبەتتەر ءوتىپ, قىرعىنعا ۇشىراساق تا ۇلتتىق رۋح جىگەرىمىزدىڭ, قايسارلىعىمىزدىڭ ارقاسىندا تاعدىرىمىز قۇردىمعا كەتكەن جوق. قارۋمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن جەڭىسكە جەتەتىن زامان وزعاندا الاش ارىستارى وزدەرىنىڭ زيالىلىعىن ءبىلىم مەن بىلىگى ارقىلى كورسەتتى. سول رۋح, سول ءبىلىم-بىلىك ۇرپاقتارعا جالعاستى. قاپ تۇبىندە جاتپايتىن اسىل كەزدىكتەي ۇل-قىزداردىڭ ساناسىنا ءسىڭدى. كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى 15 رەسپۋبليكا, جۇزدەگەن ۇلت- ۇلىستاردىڭ ورتاسىنان قازاقتاردىڭ رۋحى ءبىرىنشى بولىپ ويانعانىنا 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى دالەل.
ال تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلدار ىشىندە جەتكەن جەتىستىك – ۇلت پەرزەنتى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان ازاماتتارىمىزدىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ, كەمەل ويلارىنىڭ دۇرىستىعىنىڭ كۋاسى, كوز الدىمىزداعى شيرەك عاسىردا دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز سونىڭ دالەلى دەپ بىلەمىن.
ءبىز ەشقاشان وشپەگەن, جويىلىپ كەتپەگەن, بولاشاقتا دا جويىلمايتىن ماڭگىلىك ەلمىز. ءاماندا, جەرىمىز السىرەمەسىن, حالقىمىز قاعانسىراماسىن!
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى,
موڭعوليا جازۋشىلار
وداعىنىڭ مۇشەسى.
