تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ اشىلىپ جاتقاندىعى ۇلكەن جەتىستىگىمىز ەكەندىگى اقيقات. بولاشاقتا انا تىلىندە ەركىن سويلەيتىندەر قازىرگى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرى. سوندىقتان ولارعا ءدارىس بەرەتىن مۇعالىمدەر انا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋى ءتيىس.
مەكتەپكە ارنالعان وقۋلىقتاردى قولدانىسقا جىبەرمەستەن بۇرىن جان-جاقتى تەكسەرىپ, وقۋشىلاردىڭ جان دۇنيەسىنە, ساناسىنا سىزات تۇسىرمەۋىن قاداعالاۋ عالىمدار مەن ادىسكەرلەردىڭ ۇزدىك مۇعالىمدەردىڭ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مىقتاپ قولعا الاتىن ماسەلەسى بولىپ تۇر.
مەكتەپتە وقىلاتىن پاندەردىڭ ىشىندەگى ناقتى دا ءدال عىلىم ءپانى – ماتەماتيكا. بۇل پانگە ارنالعان وقۋلىقتار, اسىرەسە, باستاۋىش سىنىپ وقۋلىقتارى ساپا جاعىنان سىن كوتەرمەيدى. ولاردىڭ ءبارى دەرلىك ورىس تىلىنەن سوزبە-ءسوز ءارى ساۋاتسىز اۋدارىلىپ, كۇلكى تۋعىزىپ جاتادى. سويلەمدەر دۇرىس قۇرىلمايدى, سوزدەر ءبىر-بىرىمەن بايلانىسپايدى. ەسەپتەردىڭ شارتتارى تۇسىنىكسىز, ءتىلى جۇتاڭ. ايتىپ وتىرعانىمىز جالاڭ ءسوز بولماس ءۇشىن فاكتىلەرگە جۇگىنەيىك. 2009-2010 وقۋ جىلىندا پايدالانىلعان جالپى ءبىلىم بەرەتىن 11 جىلدىق مەكتەپتىڭ ەكىنشى سىنىبىنا ارنالعان ماتەماتيكا وقۋلىعىن قاراستىرىپ كورەلىك.
بۇل وقۋلىقتى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇسىنىپ وتىر. 2009 جىلى باسىلىپ شىققان وقۋلىق اۆتورلارى: ءا.ب. اقپاەۆا, ل.ا. لەبەدەۆا, ۆ.ۆ. بۋروۆوۆا.
وقۋلىقتا مىڭنان استام ەسەپ بار. وسى ەسەپتەردىڭ جيىرما ەسەبىن عانا قاراستىرايىق.
16-شى بەتتەگى 2-ءشى ەسەپ تومەندەگىشە بولىپ كەلەدى. مىسالدار تورتتىگىن قۇراستىر:
10 + 3 = 10 + 5= 10 + 2=
+ 10 = + = + =
– 10 = – = – =
– 3 = – = – =
ەكىنشى سىنىپ وقۋشىسىنىڭ ورنىندا ءوزىڭىزدى قويساڭىز وسى ەسەپتى قالاي شىعارار ەدىڭىز, ماتەماتيكادا “تورتتىك” دەگەن ۇعىم بار ما؟
28-ءشى بەتتەگى 5-ءشى ەسەپتى شىعارىپ كورەلىك. “اناسى 12 توقاش ساتىپ الدى. ونىڭ 4-ىنە ءجۇزىم, ال قالعاندارىنا ورىك قوسىلعان. اناسى نەشە ورىك قوسىلعان توقاش ساتىپ الدى؟”,
ەكىنشى سويلەمدەگى “4-ىنە” دەگەن قىسقارتىلعان ءسوزدى وقۋشى قالاي وقۋى ءتيىس: “تورتەۋىنە” دەپ پە, الدە “تورتىنشىسىنە” دەپ پە؟ “دەفيس”, “سىزىقشا” دەگەن ۇعىمداردى ەكىنشى سىنىپ وقۋشىلارى ءالى وتكەن جوق. سوندىقتان, ونى قىسقارتپاي-اق, “تورتەۋىنە” دەپ جازۋ كەرەك بولار.
ءۇشىنشى سويلەمدەگى “نەشە” ءسوزى ءوز ورنىندا تۇرعان جوق. ەسەپتىڭ جاۋابىندا نەشە توقاش ساتىپ الدى دەپ ايتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, سۇراق: “اناسى ورىك قوسىلعان نەشە توقاش ساتىپ الدى؟” - بولۋى كەرەك. ەسەپتىڭ شارتىندا ارتىق ءسوز دە, ارتىق سان دا بولماۋى ءتيىس ەكەندىگىن ەسكەرسەك, “اناسى” دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋعا بولادى. ەسەپتە ول ەشقانداي ءرول اتقارىپ تۇرعان جوق. سونىمەن, ەسەپ شارتىنىڭ دۇرىس نۇسقاسىن جازايىق:
“12 توقاش ساتىپ الىندى. ونىڭ تورتەۋىنە ءجۇزىم, قالعاندارىنا ورىك قوسىلعان. ورىك قوسىلعان نەشە توقاش ساتىپ الىندى؟” دەسەك, تۇسىنىكتى بولار ەدى.
33-ءشى بەتتەگى 5-ءشى ەسەپ: “شاتىردا 5 كوگەرشىن قوناقتاپ وتىر. تاعى بىرنەشە كوگەرشىن كەلىپ قوناقتاعاندا, ولاردىڭ سانى 13 بولدى. بارلىعى نەشە كوگەرشىن قوناقتاپ وتىر؟”.
“ولاردىڭ سانى 13 بولدى”, – دەگەندە نەنى ايتىپ وتىرعانى تۇسىنىكسىز: جاڭادان كەلىپ قوناقتاعاندار ما, الدە بارلىق كوگەرشىندەر سانى ما؟
49-شى بەتتەگى 3-ءشى ەسەپتى وقىلىق: “جارىسقا ءبىرىنشى سىنىپتان 5 وقۋشى, ەكىنشى سىنىپتان 7 وقۋشى قاتىستى. ال ءۇشىنشى سىنىپتان ەكىنشى مەن ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارى بىرگە قانشا بولسا, سونشا وقۋشى قاتىستى. جارىسقا ءۇشىنشى سىنىپتان نەشە وقۋشى قاتىستى.
وسى سويلەمدەردى ەكىنشى سىنىپ وقۋشىسى تۇرماق, اتا-انا تۇسىنەر مە ەكەن؟
54-ءشى بەتتەگى 5-ءشى ەسەپ: “ماسساسى 8 كگ قاربىز بەن ماسساسى 3 كگ قاۋىن ساتىپ الىندى. قاربىز بەن قاۋىننىڭ ماسساسى قانشا؟”.
“ماسسا” ۇعىمى جەتىنشى سىنىپتا فيزيكا پانىندە تۇسىندىرىلە باستايدى. وقۋشىلارعا تانىس “سالماق” ۇعىمىن نەگە پايدالانباسقا؟
ءتىپتى “ماسسانى” دا, “سالماقتى” دا پايدالانباي-اق:
“8 كگ قاربىز, 3كگ قاۋىن ساتىپ الىندى. بارلىعى نەشە كگ جەمىس ساتىپ الىندى؟” - دەسە بولماي ما؟
76-شى بەتتەگى 6-شى ەسەپ: “كورسەتىلگەن باعا شىعۋ ءۇشىن قانداي تەمىر تەڭگەلەردى الۋ كەرەك؟”.
وقۋلىق اۆتورلارى, ەڭ بولماسا, كۇندەلىكتى ومىردە ءجيى قولدانىلاتىن “كۇمىس تەڭگە” ۇعىمىن دا پايدالانباعان. تەڭگە تەمىردەن جاسالاتىن با ەدى؟
95-بەتتە قوسۋدىڭ تەرىمدىلىك زاڭىن بىلايشا انىقتاعان:
“ەگەر كورشى قوسىلعىشتاردى ولاردىڭ قوسىندىسىمەن اۋىستىراتىن بولسا, ءۇش جانە ودان دا كوپ قوسىلعىشتاردىڭ قوسىندىسى وزگەرمەيدى”.
“قوسۋدىڭ تەرىمدىلىك زاڭى” دەگەن اتىنان-اق بەلگىلى بولىپ تۇر, ياعني قوسىلعىشتاردى تەرىپ قوسامىز دا, ولاردىڭ ورنىنا قوسىندىسىن جازامىز.
مىسالى: 3 + 5 + 10= (3+5) + 10 = (3+10) + 5=18
100-ءشى بەتتەگى 7-ءشى ەسەپ: “بالاباقشا الاڭىنداعى 3 كۇنقاعار سىرلاندى. سىرلاۋعا قىزىل, جاسىل جانە سارى بوياۋلار قولدانىلدى. بارلىق جازۋ تۋرا ەمەس بولۋ ءۇشىن ولاردى قانداي تۇسپەن سىرلاۋعا بولادى؟”.
ەسەپتىڭ شارتىنداعى “بارلىق جازۋ تۋرا ەمەس بولۋ ءۇشىن” دەگەن ءسوز تىركەسىن اۆتورلار قايدان ويلاپ تاپقان؟ وقىعان وقۋشى بۇدان نە تۇسىنەدى؟
119-شى بەتتەگى 5-ءشى ەسەپ: “قوسۋ مەن ازايتۋعا مىسالدار تورتتىگىن قۇراستىر جانە جاز:
| 23 54 23 12 68 |
| 45 68 56 |
| 31 |
ەكىنشى سىنىپ وقۋشىسى وسىنداي شارتى بار ەسەپتەن نە تۇسىنەدى دەپ ويلايسىزدار؟ وقىرمان ءسىز نە دەيسىز؟ “تورتتىك” دەگەن ءسوز نەنى بىلدىرەدى؟
129-شى بەتتەگى 5-ءشى ەسەپ: “ەسەپتەر بويىنشا ورنەكتەر جاز:
ا) حايۋاناتتار باعىنا ۆ ءبىرىنشى سىنىپ, ولاردان س ارتىق ەكىنشى سىنىپ وقۋشىلارى كەلدى. حايۋاناتتار باعىنا نەشە ەكىنشى سىنىپ وقۋشىلارى كەلدى؟
ەسەپتى شىعارۋ ءۇشىن, وقۋشى, “ۆ” جانە “س” ارىپتەرىنىڭ ورنىنا قابىلدانۋى مۇمكىن سان قويىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزەرى انىق. مىسالى:
ۆ = 20, س =3 دەپ الىپ, ەسەپتى وقىپ كورىڭىز. سوندا: “حايۋاناتتار باعىنا جيىرما ءبىرىنشى سىنىپ, ولاردان ءۇش ارتىق ەكىنشى سىنىپ وقۋشىلارى كەلدى”, - بولىپ شىعادى.
ونىڭ ۇستىنە ەسەپتىڭ سۇراعىنداعى “نەشە” ءسوزى ءوز ورنىن تاۋىپ تۇرعان جوق.
“حايۋاناتتار باعىنا” دەگەندى دە الىپ تاستاپ, ەسەپتى وقۋشىلارعا تۇسىنىكتى تىلدە مىنانداي نۇسقادا بەرسە بولماي ما:
ء“بىرىنشى سىنىپتا ۆ وقۋشى بار. ەكىنشى سىنىپتىڭ وقۋشىلارىنىڭ ءبىرىنشى سىنىپقا قاراعاندا س وقۋشىسى ارتىق. ەكىنشى سىنىپتا نەشە وقۋشى بار؟”.
140-شى بەتتەگى 7-ءشى ەسەپ: “سارسەندە قىزىل, سارى جانە كوك ءتۇستى 3 ويىنشىق ماشينە بولدى. سارسەندە تاعى 3 ويىنشىق: ايۋ, پيراميدا, زىرىلداۋىق بولدى. قىزىل ماشينەمەن ول زىرىلداۋىقتى دا, پيراميدانى دا, تاسىمايدى. سارى ماشينەمەن زىرىلداۋىقتى دا, ايۋدى دا تاسىمايدى. سارسەن ءار ويىنشىقتى قاي ماشينەمەن تاسيدى؟”.
ەسەپ شارتىنىڭ تومەنگى جاعىندا التى ويىنشىقتىڭ سۋرەتتەرى كورسەتىلگەن. ولاردىڭ اراسىندا “پيراميدا” كورىنبەيدى. “كونۋس” تارىزدەس ويىنشىق بار. ەكىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنا “پيراميدا”, “كونۋس” ۇعىمدارى قاجەت پە؟ بۇل فيگۋرالار 10-11- سىنىپتاردا قاراستىرىلادى. سوندا بالالاردىڭ تولىپ جاتقان ويىنشىقتارىنىڭ اتتارى ەستەرىنە تۇسپەگەن بە؟
وسى ارادا ايتا كەتەر ءبىر نارسە وقۋلىقتا ۇلتتىق ۇعىم كەمشىن, ءتىل ناشار سويلەم الاشۇبار. وسىنى كورىپ تۇرعاندا ەكىنشى سىنىپ وقۋشىسىنا وبال بولدى-اۋ دەمەسكە شاراڭ جوق.
153-ءشى بەتتەگى ەسەپتى وقىلىق: “بولمەنىڭ ءتورت قابىرعاسىنىڭ ارقايسىسىندا ءبىر ورىندىقتان تۇراتىنداي 3 ورىندىقتى بولمەگە قالاي ورنالاستىرۋعا بولادى؟”.
ورىندىق قابىرعادا “تۇر ما؟ ورىسشا ويلاپ, “قازاقشا” جازۋ دەگەن وسى شىعار.
182-ءشى بەتتەگى 8-ءشى ەسەپ: ء“ۇش بالىق ءار ءتۇرلى اكۆاريۋمدا ءجۇزىپ ءجۇر. قىزىل بالىق دوڭگەلەك تە, تىكتورتبۇرىش ءپىشىندى اكۆاريۋمدا دا جۇزگەن جوق. التىن بالىق شارشى دا, دوڭگەلەك ءپىشىندى اكۆاريۋمدا دا ەمەس. جاسىل بالىق قانداي اكۆاريۋمدا ءجۇزىپ ءجۇر؟”.
قويىرتپاق سويلەم دەگەن وسى ەمەس پە؟
دوڭگەلەك, تىكتورتبۇرىش, شارشى – جازىقتىق فيگۋرالارى ەكەندىگى بەلگىلى. اكۆاريۋمدار كەڭىستىكتە ورنالاسقاندىقتان دوڭگەلەك, تىكتورتبۇرىش, شارشى پىشىندەس بولا المايدى. ەسەپ شارتىنىڭ تومەنگى جاعىنداعى كورسەتىلگەن اكۆاريۋمداردىڭ سۋرەتتەرىنە قاراپ, ولاردىڭ شار, كۋب جانە پاراللەلەپيپەد تارىزدەس ەكەنىن كورەمىز. ال شار, كۋب, پارەللەلەپيپەد 11-سىنىپتا وقىلادى. ەسەپتىڭ شارتى شۇبالاڭ, وقۋعا دا, تۇسىنۋگە دە قيىن, تىلگە ورامدى ەمەس.
187-ءشى بەتتەگى 3 ەسەپ: “بالىقشىلار 60 كگ بالىق ۇستادى. ونىڭ 24 كگ-ى – موڭكە, 18 كگ-ى – سازان, ال قالعانى – الابۇعا. بالىقشىلار نەشە كگ الابۇعا ۇستادى؟”.
بالىقتى ۇستامايدى, اۋلامايتىن با ەدى؟ قىسقارتىلعان “كگ-ى” ءسوزىن ەكىنشى سىنىپ وقۋشىلارى قالاي وقۋى كەرەك؟ ولار “دەفيس”, “سىزىقشا” ۇعىمدارىن ازىرگە وتكەن جوق قوي. قىسقارتپاي-اق, نەگە تولىق “كيلوگرامم” دەپ جازباسقا؟
“تسيرك ويىنشىسىنىڭ قورابىندا 10 كوك جانە 7 جاسىل شاريك بار. ول قاراماي قوراپتان 8 شاريك الدى. ەڭ بولماسا ءبىر كوك شاريك ونىڭ قولىنا تۇسە مە؟ ءبىر اق شاريك شە؟” – بۇل 203 بەتتەگى 8-ءشى ەسەپ.
ەسەپتەگى “شاريك” ءسوزى قازاقشا ەمەس. “-يك” - ورىس تىلىندەگى جۇرناق. كىشكەنتاي شاردى “شاريك” دەسەك, وندا كىشكەنتاي دوپتى “دوپيك”, كىشكەنتاي ادامدى “اداميك” دەيمىز بە؟ ەسەپتىڭ ەكىنشى سۇراعىندا اق شاردى نەگە سۇرايتىنى تۇسىنىكسىز, اق شارلار قوراپتا اتىمەن جوق ەمەس پە؟
2 سىنىپ وقۋشىسىنا ارنالعان ەسەپ ءتۇرى وسى. جاڭا تالاپ بۇدان نە ۇعىپ, نە تۇسىنەدى؟
“6 سم-دەن ارتىق, ورتاڭعىدان 2 سم قىسقا, تومەنگىدەن 4 سم ۇزىن بولاتىنداي ءۇش كەسىندى سىز” دەيدى 221 بەتتەگى 6-شى ەسەپتە.
ال ءتۇسىنىپ كورىڭىز. 2 سىنىپ وقۋشىسىنا وسى ەسەپتى ۇسىنىپ وتىر. ەشقانداي كەسىندى كورسەتىلمەگەن. بارى جوعارىداعى ءبىر سويلەم عانا. سوندا “ورتاڭعى”, “تومەنگى” دەپ نەنى مەڭزەيدى؟
ەكىنشى سىنىپتىڭ ماتەماتيكا وقۋلىعىنداعى ەس تاندىرار ەسەپتەر وسىلايشا جالعاسا بەرەدى. مۇنداي مىسالداردى كەز كەلگەن بەتىنەن تابۋعا بولادى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ءبىلىم نەگىزى باستاۋىش سىنىپتاردا قالاناتىنى انىق. قازاق تىلىندە وقۋلىقتىڭ ءتۇرى مىناۋ. بىردەن ايتالىق, ءتيىستى ورىنداعى “مىرزالار” كورمەگەن بە, بىلمەگەن بە؟ ساراپتان وتكىزگەندەر شە؟ الدە قازاق مەكتەبىنە ءبارى “جاراسادى” دەدى مە ەكەن.
سوندىقتان, ساپاسىز, شۇبار تىلدە جازىلعان وقۋلىقتار قولدانىسقا ءۇزىلدى-كەسىلدى جىبەرىلمەۋى ءتيىس. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەك, وقۋلىقتار ارنايى قۇرىلعان بىرنەشە كوميسسيانىڭ تەكسەرىسىنەن ءوتىپ, ساراپتالاتىن كورىنەدى. كوزگە شىققان سۇيەلدەي بادىرايىپ, كورىنىپ تۇرعان قاتەلەردى انىقتاي المايتىن كوميسسيالاردىڭ قۇنى قانداي بولماق؟ وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىزدىعىنان وقۋشىلار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ كورىپ جاتقان زاردابى ۇشان-تەڭىز. باستاۋىش سىنىپتا وقيتىن بالالارىنا رەپەتيتور جالداۋدى بۇرىن-سوڭدى كىم كورگەن؟ بىراق وقۋلىق ءتۇرى مىنانداي بولعان سوڭ اقشاسى بارلار امالسىز سوعان بارادى. قالتاسى تەسىكتەر قۇداي سالدى, ءبىز كوندىك دەيدى.
تىلگە ورامسىز قيىن سويلەمدەر, تۇسىنىكسىز سوزدەر وقۋشىلاردىڭ باسىن قاتىرىپ, ىنتاسىن ءتۇسىرىپ, تاپسىرمانى ءوز بەتىنشە ورىنداۋعا ىقىلاسىن جوياتىنىن دا ايتا كەتسەك دەيمىن. مىندەتىنە ءجۇردىم-باردىم قاراپ, شۇبار تىلدە جازىلعان ەس تاندىراتىن شىرعالاڭ ەسەپتەردى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ۇسىنعانداردىڭ تىرلىگىنە جانىڭ كۇيگەندە بۇل قاستاندىق قوي دەۋگە بولاتىن سەكىلدى.
عىلىم دەپ اتالاتىن ءزاۋلىم ءۇيدىڭ تابالدىرىعىنان جاڭا عانا اتتاپ, العاشقى ادىم جاساپ جاتقان جەتكىنشەكتەردىڭ قامىن ويلاپ, تەر توگەتىن شىن ماماندار ۇيقىسىنان قاشان ويانار ەكەن؟!
بالقاش ناقان ۇلى, ماتەماتيك.
