2014 جىلدىڭ 13 ناۋرىزىندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. ارادا وتكەن ءبىر جىلدا اتقارىلعان شارۋالار مەن الداعى ماقسات-مىندەتتەر جونىندە اتالعان مەكەمەنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بەيسەمباي جۇمابەكوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– بەيسەمباي قۋانىش ۇلى, قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك كىتاپحانا جاساقتاۋعا نە سەبەپ بولدى؟ مۇنداي مەكەمەلەر باسقا قاي ەلدەردە بار ەكەن؟
– مۇنداي مەكەمەلەر اقش, رەسەي, ازەربايجان سەكىلدى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ بيلىگى قالىپتاسقان مەملەكەتتەردە ويداعىداي قىزمەت ەتۋدە. اتاقتى كوشباسشىلاردىڭ ساياسي مۇراسىن ساقتاۋ جانە دامىتۋدى كوزدەيتىن ءوزارا ۇقساس ۇيىمدار فرانتسيا, تۇركيا سىندى ەلدەردە دە بار. پرەزيدەنتتىك كىتاپحانالاردا جيناقتالعان زياتكەرلىك كاپيتال مەملەكەتتى باسقارۋ ءىسى جونىنەن ەلدىڭ كەلەشەك باسشىلارى ءۇشىن, ساياسي قايراتكەرلەرى ءۇشىن باعدارلامالىق وسيەتكە اينالادى.
ناق وسى وڭ تاجىريبە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىن جاساقتاۋعا سەبەپ بولدى.
باسقا مەملەكەتتەردەگى بۇل تەكتەس ورتالىقتاردىڭ قوعامدىق قىزمەت اياسى ءبىر عانا ساياسي قايراتكەردىڭ مۇراسىن ساقتاۋدان الدەقايدا اۋقىمدى.
سونداي-اق, ول ۇيىمدار قوعامنىڭ ماڭىزدى قۇبىلىسى, مەملەكەتتىك بولمىستىڭ تەوريالىق تۇعىرى ىسپەتتى. ولار جاس ۇرپاقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتار رۋحىندا وقىتىپ-تاربيەلەۋ ءۇشىن بەدەلدى پلاتفورمالار مىندەتىن اتقارىپ وتىر, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ, قوعامدىق وي-پىكىردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتە الادى.
– ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ وزگە ەلدەردىڭ وسى تەكتەس ينستيتۋتتارىنان قانداي ايىرماشىلىعى بار؟
– ايىرماشىلىعى مەيلىنشە ايتارلىقتاي. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ» باستى ەرەكشەلىگى – قازىرگى بيلىكتەگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ورتالىعى ەكەندىگىندە. پرەزيدەنتتىك كىتاپحانالاردىڭ تاريحىندا مۇنداي جايت تەك اقش-تا عانا, ونىڭ ءوزى ءبىر-اق رەت ورىن الدى. وندا بيلىك باسىندا وتىرعان كەزىندە پرەزيدەنت فرانكلين رۋزۆەلت ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك ورتالىعىن جاساقتادى. سونىڭ نەگىزىندە كەيىن ونىڭ ەسىمىمەن اتالعان كىتاپحانا-مۇراجاي بوي كوتەردى. حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بۇل ورتالىق پرەزيدەنتتىك كىتاپحانالار مەن مۋزەيلەر تورابىن ءتۇزۋدىڭ امەريكالىق داستۇرىنە جول سالدى.
ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ مىندەتى كىتاپحانالىق-مۇراعاتتىق نەمەسە ەكسپوزيتسيالىق-كورمە قىزمەتىمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ وزەكتى باعىتى – پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس كەستەسىن عىلىمي-تالدامالىق جاعىنان سۇيەمەلدەپ وتىرۋ, سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستراتەگيالىق باستامالارىن قولداۋ ماقساتىندا يدەولوگيالىق جانە قوعامدىق ءىس-شارالار اتقارۋ. جالپى العاندا, كىتاپحانا – پرەزيدەنتتىك ورتالىق سەكىلدى, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىنىڭ سەنىمدى تىرەگى.
– ياعني, ەلباسى كىتاپحاناسى – كىتاپحانالىق-مۇراعاتتىق ءىس پەن عىلىمي اقىل-ويدىڭ توعىسقان جەرى عوي؟
– ءدال سولاي. ول ادەتتەگى كىتاپ قويماسىنان الدەقايدا اۋقىمدى ۇعىمدى بىلدىرەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسىنىڭ نەگىزگى جۇمىسى وزەكتى-وزەكتى بەس باعىتتان تۇرادى. ولاردىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇراعاتتىق قۇجاتتارىنا قولجەتىمدىلىك تۋعىزۋ ءۇشىن ەلەكتروندىق ينفراقۇرىلىم جاساقتاۋ جايى قاراستىرىلعان. پرەزيدەنتتىڭ جەكە كىتاپ قورىن دامىتۋدىڭ ءجونى بولەك. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىزمەتىنە كەڭ اۋقىمداعى مەملەكەتتىك ماسەلەلەر جونىنەن تالداۋ جاساپ وتىرۋ, قوعامدىق ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ, اعارتۋشىلىق جۇمىستارى نازاردان تىس قالمايدى. وزىمىزبەن باۋىرلاس ۇيىمدارمەن, الەمدىك جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارمەن تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار ورناتۋعا ءمان بەرەمىز.
– كىتاپحانانىڭ رەسۋرسى جونىندە ايتىپ وتسەڭىز, ماسەلەن, كىتاپ قورى قانشا دەگەندەي...
– قازىرگى كەزدە ەلباسى كىتاپحاناسىندا 40 مىڭنان استام ەڭبەك ساقتاۋلى. ولاردىڭ ىشىندە الەمدىك ادەبيەت پەن عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ تاپتىرمايتىن جاۋھارلارى جەتكىلىكتى. بۇل جيناقتاردىڭ بارلىعى كەلەشەكتە تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسى ورنالاسقان «نازارباەۆ ورتالىعىندا» زەرتتەۋمەن شۇعىلدانباق عالىمدارعا قولجەتىمدى بولادى. قازىر ءبىز بولاشاق وقىرماندارعا جاعداي جاساۋمەن اينالىسۋدامىز. ايتپاقشى, بىزدەگى وقىرماندار زالىنان اقش كونگرەسى, وكسفورد جانە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتتەرى ەلەكتروندىق كىتاپحانالارىنا, رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار. وقىرماندارعا جالپى سانى 13,5 ميلليون باسىلىم قولجەتىمدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ كىتاپحاناداعى جەكە مۇراعاتى تۋرالى دا كەڭىنەن اڭگىمەلەي الامىز. مۇندا 500-دەن استام فوتو, ۆيدەو, ءداستۇرلى قۇجاتتار جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءومىرى مەن ساياسي قىزمەتىنە قاتىستى ءجادىگەرلەر سانى ءجۇز مىڭنان كەم ەمەس. بۇلاردىڭ اراسىنان مەملەكەت باسشىلارى مەن ولاردىڭ رەسمي وكىلدەرىنىڭ سىيلىقتارى, پرەزيدەنتتىڭ ءوز قاراجاتىنا الىنعان ونەر تۋىندىلارى جانە تاريحي ءمانى زور قۇندىلىقتار تابىلادى. تاقىرىپتىق تۇرعىدان مۇقيات زەردەلەنگەن ءارى تالعاممەن تاڭدالعان وسىناۋ توپتامالار – كەلۋشىلەر ءۇشىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشىسىنىڭ ءومىر جولىمەن, قىزمەت بارىسىمەن جەتە تانىسۋعا زور مۇمكىندىك.
– كىتاپحانانىڭ العاشقى جۇمىس جىلىندا نە ىستەلدى, قانداي ءىس-شارالار وتكىزىلدى؟
– كىتاپحانانىڭ رەسمي اشىلۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن 2014 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ءوتتى. بۇل وقيعانىڭ الدىندا ۇيىمداستىرۋشىلىق-ماتەريالدىق جانە تەحنيكالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى. جاڭا قۇرىلىمدى ءتۇزۋ ۇدەرىسىندە مۇنداي شارالاردان اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەستىگى تۇسىنىكتى.
الەمگە ايگىلى اعىلشىن ءساۋلەتشىسى نورمان فوستەر جوبالاعان كىتاپحانانىڭ رەسمي تانىستىرىلىمىنان كوپ ۇزاماي ءبىز ەسىگىمىزدى, ەڭ الدىمەن, جاسوسپىرىمدەرگە اشتىق. ناقتىراق ايتساق, كىتاپحانا جانىنداعى «كەمەل ەل» جاستار تاربيەسى ورتالىعى استانانىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. وقۋ وزاتتارىنا, زياتكەرلىك جانە سپورتتىق سايىستار جەڭىمپازدارىنا ارنالعان شارادا «ءبىزدىڭ پرەزيدەنت» دەرەكتى حيكاياسى تانىستىرىلدى. بۇل – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭعىرۋى جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ تۇلعالىق ءرولى تۋرالى كىتاپ.
ەلىمىزدىڭ بۇكىل ايماعىنان بەس مىڭنان استام ۇستازدى قامتىعان «الەمدى ءوزگەرتەتىن يدەيالار» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق «دوڭگەلەك ۇستەلدەر» ۇيىمداستىرىلدى. وسى اتاۋ اياسىندا سونىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق كونكۋرس وتكىزىلدى. ونىڭ ماقساتى – تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ويلارى مەن باستامالارىن وقىتۋ مەن قولدانۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تۇرلەرىن انىقتاۋ.
تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا وتكىزىلگەن «تۇڭعىش-پەرۆىي» كينو اپتالىعى بەس مىڭنان استام كورەرمەندى قامتىدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سويلەگەن سوزدەرىنىڭ قازاق تىلىندەگى تاڭدامالى 7 تومدىعىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى – ايتۋلى وقيعا. جيناقتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1989-2013 جىلدار ارالىعىندا سويلەگەن اسا ماڭىزدى تۇجىرىمدامالىق جانە باعدارلامالىق سيپاتتاعى سوزدەرى توپتاستىرىلعان.
كىتاپحانا قىزمەتىمەن قازىردىڭ وزىندە ەلىمىز ايماقتارىنان كەلگەن قوناقتار مەن شەتەلدىك دەلەگاتسيالار تانىسىپ كوردى. ولاردىڭ اراسىندا قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ, ءوزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ, فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند, موناكو كنيازى البەر ءىى بار.
–
ىلگەرىدەگى ءبىر سوزىڭىزدە حالىقارالىق ارىپتەستەرىڭىزبەن قاتىناس ورناتقاندارىڭىزدى ايتىپ ەدىڭىز. بۇل باعىتتا قانداي ناقتى جوبالار اتقارىلىپ جاتىر؟
– ءيا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا مۇددەلىمىز. بىلتىر, مىسالى, ەلباسى كىتاپحاناسى مەن ەبەرت اتىنداعى قورى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول قويىلدى. فر.ەبەرت – نەمىستىڭ دەموكراتيالىق جولمەن سايلانعان تۇڭعىش رەيحس-پرەزيدەنتى. اتالعان قور قىزمەتىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك جۇمىستارعا, ءبىلىم بەرۋ جوبالارىنا قاتىستى نەگىزگى باسىمدىقتارى تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسىمەن ۇندەس. الداعى ۋاقىتتا بۇل ۇيىمداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى ەكى ەل ساراپشىلار قوعامداستىعى سۇحباتىنا, قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىنداعى بايلانىستارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى دەپ ويلايمىز.
سونداي-اق, بىلتىرعى جەلتوقسان ايىندا بەيجىڭ قالاسىندا قىتاي زاماناۋي حالىقارالىق قاتىناستار اكادەمياسىمەن ىنتىماقتاستىق جونىندە ۋاعدالاستىققا قول قويىلدى. بۇل اكادەميا – قحر-دىڭ جەتەكشى اقىل-وي ورداسى. قىتايدىڭ جوعارعى باسشىلىق قۇرامىن تالدامالى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتەتىن ورتالىق – وسى جەر. اكادەميا جاھاندىق جانە ايماقتىق ماسەلەلەردى, ساياسات, ەكونوميكا جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ستراتەگيانى زەردەلەۋمەن, ەلدەر مەن ايماقتاردى زەرتتەۋمەن اينالىسادى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ كىتاپحانانىڭ تالدامالى جۇمىستارىمەن ۇيلەسەدى.
وتكەن جىلى كىتاپحانا اقش, قحر, جاپونيا, ءۇندىستان, ەۋرووداق ەلدەرى, ورتا ازيا جانە كاۆكازدىڭ 32 بەلگىلى عىلىمي ورتالىقتارىمەن سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتتى. ەندەشە جۇمىسىمىزدىڭ العاشقى جىلى كەڭ اۋقىمدى ءارى جەمىستى بولدى دەپ ايتا الامىز.
– بۇگىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزمەتىن ءتۇرلى قىرلارى بويىنشا زەرتتەۋمەن وتاندىق بىرقاتار ۇيىمدار اينالىسۋدا. سوندىقتان جۇمىستارىڭىزدا ءوزارا قايتالاۋ كورىنىس تاۋىپ قالماي ما؟
– قىزمەتتەرىمىزدە ەشقانداي دا قايتالاۋ بولمايدى, سونداي-اق ءبىزدىڭ ارامىزدا ەشقانداي باسەكەلەستىك تە جوق. ءبىز – ءبىر-ءبىرىمىزدى ءوزارا تولىقتىرۋشى عانا قۇرىلىمدارمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزمەتىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن وتاندىق ۇيىمداردىڭ ارقايسىسى ۇلتتىق دامۋىمىزدىڭ وسىناۋ ماڭىزدى باعىتىنا ەرەكشە ءارى ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ ءجۇر. قازىرگى تاڭدا جۇمىسىمىزدىڭ بارىسىندا الدىڭعى كەزەككە جاڭا باعىتتار شىعىپ وتىر. ولاردى بىلايشا سانامالاپ كورسەتۋگە بولادى: دامۋدىڭ پرەزيدەنتتىك مودەلىن جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدى ىزەرلەي زەردەلەۋ, پرەزيدەنتتىڭ كوپ قىرلى باستامالارىن, جوبالارىن, ويلارىن ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋى تۇرعىسىنان ۇعىنۋ. بۇكىل الەمدە قازاقستاننىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى مەن تابىستارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە تۇلعالىعىمەن بايلانىستى قابىلدانادى. تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسىنىڭ مىندەتى دە – قازاقستاندىق جولدىڭ جىلناماشىسىنا ءارى قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى زەرتتەۋدىڭ زياتكەرلىك ورتالىعىنا اينالۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن,
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
