ءبىر اۋىلدان 114 ادام اتتانىپ ەدى

اقمولا وبلىسىنىڭ استراحان اۋدانىنا قارايتىن ءوندىرىس اۋىلى – بىرىڭعاي قازاقتاردان تۇراتىن ەلدى مەكەن. ونىڭ مۇلكىامان بولىمشەسىندە 4-5 ەستون وتباسى تۇردى. وتانىمىزعا تۇسكەن بۇكىل اۋىرتپالىققا ورتاق ەدىك, قۋانىشتاردى دا بىرگە بولىسەتىنبىز. نەمەرە, شوبەرە سۇيگەن ۇلكەندەر دە بارشىلىق. ەل باسىنان نە وتپەدى؟ ۇلكەندەرىمىز كوپ وزبىرلىقتىڭ كۋاسى بولدى, باستارىنان كەشتى. سونىڭ ءبارىن قايىسپاي كوتەرە ءبىلدى. ەل تىنىش, جۇرت شات جۇمىستا ەدى. سەپكەن تۇقىم تەربەلە ءوسىپ, قازاقتىڭ دارحان دالاسىن جايقالا قۇلپىرتا تۇسكەن شاق-تىن. پىشەن­شىلەر شابىندىققا شىعىپ, قىس­تىق مال ازىعىن ازىرلەۋ ۇستىندە بولاتىن. «كولحوزىڭ الدا بولسا, اۋزىڭ بالدا بولادى», دەمەكشى, ەل بايلىعى ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقان جۇرتتىڭ جانىن تۇرشىكتىرىپ سو­­عىس باستالىپ كەتكەنى سول ءسات­­تە. نەمىس ءفاشيزمى باستادى ونى. بۇكىل ەۋروپانى تاپتاعان گيتلەرشىل قانقۇيلى سۇرقيا جاۋ وتانىمىزعا وعىن بوراتتى, بوم­باسىن لاقتىردى, وت تاستادى. بۇكىل باتىس شەكارامىز وت ىشىندە قالدى, مەن ول كەزدە وننان اسقان بالا ەدىم. سونان بىلاي بالالىق قالدى. ەرتە ەسەيدىك. وگىزبەن جەر جىرتتىق, تۇقىم سەپتىك, پىشەن جيناستىق. كۇزدەي استىق القابىندا جۇمىس ىستەدىك. لوبوگرەيكا استىق ورعىشىن سوندا كوردىك. باستاۋىش سىنىپتا وقىساق تا, ساباق 1 قازاندا باستالىپ ءجۇردى. سەبەبى, جۇمىس كۇشى – ادامدار جەتىسپەيتىن. سول كەزدەرى ءبىر عانا وندىرىستەن 114 ادام مايدانعا اتتانعان-دى. 4 جىلعى سۇراپىلدا 69 جەرلەسىمىز مايدان وتىنىڭ ىشىندە قالىپ, ماڭگىلىككە كوز جۇمدى. مايدان دالاسىندا ءومىر مەن ءولىم بەتپە-بەت كەلدى. بۇل – كەيىنگى ۇرپاق ايتىپ جۇرەرلىك بابالار ەرلىگىنىڭ بيىك شىڭى بولدى. جاماندىق جاقسىلىقتى جەڭبەككە, قاسكۇنەمدىك ادىلەتتىكتى كۇيرەتپەككە بەت بۇرعان-دى. سولاي, تالاي بوزداقتار سونىڭ كەسىرىنەن كوز جۇمدى-اۋ! كوكەم بۇلانباي اسكەرگە الىنعانداعى وقيعا كوز الدىمنان كەتپەيدى. كولحوزىمىزدىڭ «پولۋتوركا» اۆتوماشيناسى بولاتىن. ونشاقتى ادام شاقىرىلعان ەكەن. ەل بولىپ قوشتاسىپ, شىعارىپ سالعان-دى. قاندى مايداننان ورال­عان­داردىڭ كوبى جارادار ەدى. سول قالىپتارىنا قاراماي شابىتپەن ەڭبەك ەتتى, بىزگە اقىلشى, باسشى بولدى. سوعىستا كوزگە ءتۇسىپ وردەن, مەدالدارمەن ناگرادتالعاندار, ەڭبەكتە دە قايسارلىقتارىن تانىتتى. قابدىراحمان ادىلباەۆ ءتىپتى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن يەلەندى. قابدوللا ارسەكەەۆ لەنين وردەنىمەن مارا­­پات­تالدى. اياقتارىنان ايى­رىل­عان ايتقان سادۋاقاس ۇلى, ءومىر­جان جاناپيا ۇلى ەڭبەكتىڭ الدىڭ­عى ساپىندا بولدى. كوزىنەن ايىرىلعان سەمباي شيكىوكپەنوۆ ىلعي دا اۋىر جۇمىستاردىڭ باسىنان كورىنە ءبىلدى. قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اللا ساقتاپ دەگەندەي, حامزا جانزاق ۇلى اكەي ستالينگراد تۇبىنەن بەرلينگە دەيىن جاياۋ, سوعىس ورتاسىندا, بىردە-ءبىر رەت جارالانباي, ەلگە امان ورالدى. شايمەردەن مادياروۆ «پولۋتوركا» ماشيناسىمەن ەدىلدەن سوناۋ شپرەە وزەنىنە دەيىن جەتكەن, وق, سنارياد تاسىعان. وت ورتاسىندا ءجۇرىپ جارالانباعان. سمولەنسك تۇبىندە كوكەم بۇلانباي وق بوراتىپ تۇرعان نەمىس بەكىنىسىنىڭ ءۇنىن وشىرگەنى ءۇشىن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن الىپتى. ەكى جاۋىنگەرمەن نەمىستىڭ وبەر-لەيتەنانتىن «ءتىل» ەتىپ اكەلگەنى ءۇشىن امەن قاتيەۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, ال امانجول ابىشەۆ ءبىر كوپ «ءتىل» ۇستاعانى ءۇشىن II دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, ەسىلبايدىڭ ءتاتتىسى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى. مايداننان ورالعاندارمەن تۇگەل­گە دەرلىك سىرلاسقان, سويلەس­كەن جانمىن. سوعىس كەزىندە ماي­دان­داعى اعايىندارمەن حات جازىسىپ, حابارلاسىپ تا تۇرعان ەدىم. مى­سالى, قازبەكتىڭ امانجولى, قۇسايىننىڭ وماربەگى, ءوز اكەم­مەن ۇشكىل حات ارقىلى امان­دىقتارىن ءبىلىپ تۇردىم. سوعىس كەزىندەگى كوپ وقيعالار ەسىمدە قالىپتى. اۋىلىمىزدا الدوڭعار ەسىمدى موللا بولدى. بالاسى ءزايىتتى ءاس­كەر­­گە جىبەرەردە نامازىن شىعار­­عانىن كوردىك. ءتىپتى, بەرتىنگە دەيىن, كوزدەرى جۇمىلعانشا, كوپ اجەيلەر بالا­لارىنىڭ ەلگە امان ورالۋىن كۇتتى. ك ۇلىم اجەي بالاسى ساعىنايىن توستى-اۋ. ال ءساليما شەشەي ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى بازارباي, ءسالىم, كاكىم, امانجول دەگەن ءتورت بالامەن قالعان-دى. ەرى مايداننان ورالمادى. قازىر سول تورتەۋى دە اتا بولىپ, نەمەرە ءسۇيدى. ءبىز سول اعا-اكە ۇرپاقتىڭ ەرلىگىن ماقتان تۇتۋعا مىندەتتىمىز. ياعني, ول – پارىزىمىز. قازىر سوناۋ مايداننان ورالعانداردان تەك بىرەۋ عانا قالدى: ول – جولدىبايدىڭ قازەزى. ەسىمدەرى قۇرمەتتەۋگە تۇ­رار­الىق سول باتىرلاردىڭ ءدۇ­نيە تانىمى, ءومىر اعىسىنا دەگەن كوزقاراسى, ەڭبەكسۇيگىشتىگى, ادامدارمەن كۇندەلىكتى ومىردەگى جاقسى قاتىناسى كەيىنگى ۇرپاققا, بىزدەر ءۇشىن ماقتان ەتەرلىك, ۇلگى تۇرارلىق دارەجەدە جارقىراپ تۇراتىنىن ۇمىتپايىق. ءيا, اۋىلىمىزدان 114 بوز­داق اتتانعان ەدى. سونىڭ كوبى ۇيلەنبەگەن بولاتىن. ولار «اتانىڭ بالاسى بولماي, ادامنىڭ بالاسى» ەكەنىن دالەلدەدى. سويتكەن ەرلەر ەسىمى ۇمىتىلار ما؟! «قورلىق ومىردەن ەرلىك ءولىمنىڭ» ارتىقشىلىعىن ۇلگى تۇتقان اياۋلىلارىمىز ەدى. مايداننان امان ورالعان قارا­جان شابانباەۆ اعاي باتىرلار جىرىن سازدى ماقاممەن جىرلايتىن. جەتاي نارباەۆ اعاي «ەڭلىك-كەبەك», «قالقامان-مامىر» داس­تاندارىن توگىلدىرەتىن. حالىق اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىندايتىن. امانجول قازبەك ۇلى بولسا, ورىس-قازاق اندەرىن, ءتىپ­تى, نەمىسشە دە توگىلدىرەتىن. ءاۋ­باي ورمانوۆ اكەي سوعىستا كورگەن­دەرىن ەكراننان وتكىزگەندەي ەتىپ, تىزبەلەپ ايتىپ بەرەتىن. شۋباي وتەۋ ۇلى ءتىرى تاريحشى ەدى. ول بىلمەيتىن شەجىرە-اڭگىمە بولمايتىن. سوعىس كەزىندە بىزدەن 4-5 جاس ەرەسەك ءاۋبايدىڭ ابىلقايىرى, قاليدىڭ ءامىرجانى, ءساليدىڭ ومىرزاعى, مىرزاشتىڭ تاۋەكەلى, ءابىلدانىڭ يساعى, قالي-ساعىندىق, نۇرماعانبەت قابي سىندى ازاماتتاردىڭ ەتكەن ەڭبەك­تەرىن ايتساڭشى. ال اتى اتال­ماي قالعان, جەڭىستى كۇندى جاقىن­دات­قان اعالار مەن اپا, قىز-كەلىن­شەكتەر قانشاما! بۇل ءبىر عانا اۋىلدى قامتىعان ەستەلىك. مۇنداي ەلدى مەكەندەر قانشاما دەسەڭشى. تەك, اللا اماندىق, ابىروي بەرسىن! تولەگەن باقتىباەۆ, زەينەتكەر. اقمولا وبلىسى, استراحان اۋدانى, ءوندىرىس اۋىلى.