اق جول, ايدىن!

2015 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگى كۇنى قۇرامىندا قازاق عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆ بار حالىقارالىق ەكيپاج بايقوڭىردان كوك جۇزىنە اتتانادى رەت سانىمەن باعامدار بولساق, «جەر ايلاعى بايقوڭىردان» عارىشقا ءۇشىنشى قازاق اتتانىپ بارادى. وتە قۋانىشتى! 1991 جىلعى 2 قازاندا ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن اسپانداتقان تۇڭعىش عارىشكەرىمىز توقتار اۋباكىروۆ ۇشتى. توقاڭنان سوڭ عارىشقا ءۇش رەت ۇشىپ (1994, 1998, 2001 جج., 341 تاۋلىك 9 ساعات 48 مينۋت 41 سەكۋند!!!), ونىڭ ەكەۋىندە عارىش كەمەسىنىڭ كومانديرى مىندەتىن اتقارعان, ۇشىنشىسىندە عارىش جانە ادامزات تاريحىندا تۇڭعىش رەت تۋريست دە́ننيس ە́نتوني تي́تونى (اقش) عارىش كوگىنە امان-ەسەن اپارىپ, سەرۋەندەتىپ امان-ەسەن الىپ كەلگەن قازىرگى «قازعارىشتىڭ» باسشىسى تالعات مۇساباەۆتىڭ بەينەسى ەلەستەيدى. ونىڭ بەر جاعىندا كۇنى بۇگىن عالىمدارىمىز اۋزىن تولتىرىپ ايتىپ وتىرعانىنداي, تۇڭعىش قازاق عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆتىڭ عارىشتا جاساعان العاشقى عىلىمي-تاجىريبەلىك ەڭبەگىنىڭ جالعاسىن تالعات مۇساباەۆ ۇزارتقان, ەرتەڭ – ايدىن ايىمبەتوۆ تاجىريبەنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەدى. ...عارىش ساپارىنا اتتانۋ عارىشقا العاشقى قادام باس­تالعان كەزدەن-اق ەشۋاقىتتا جەڭىل بولعان ەمەس. بۇل ارادا ماسەلە عارىشكەرلەردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنە دە بايلانىستى ەمەس. ماسەلە – كەزەكتە. جاسى­راتىنى جوق, توقتار مەن تالعات­تىڭ عارىش كوگىنە كوتەرىلۋى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن بولعانى تاريحتان جاقسى ءمالىم. ايدىندا دا سولاي... ويتكەنى, ۇمىتكەر كوپ, ورىن تاپشى! قايتالاي كەتەيىك, سوناۋ العاشقى عارىشكەر يۋري گاگاريننىڭ زامانىنان سولاي! بۇگىنگى تاڭعا دەيىن كەڭەستىك جانە رەسەيلىك عارىشتا بولعان ەرلەردىڭ سانى 119 بولسا, ونىڭ 4-ءى ايەل ەكەن. سوڭعى عارىشكەر ايەل ەلەنا سەروۆانىڭ («سويۋز تما-14م» –2014 جىل-حعك) كۇيەۋى «روسكوسموستىڭ» اسا بەلسەندى ءارى بەدەلدى مامانى, اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان مارك سەروۆتىڭ ءوزى عارىش­قا ۇشۋ كەزەگىن 11 جىل كۇتىپ, اقىر اياعىندا دەنساۋلىعى سىر بەرىپ... قىزمەتىنەن كەتتى. ۇتقانى – ايەلى, ارىپتەسى ەلەنا سەروۆا ناعىز عارىشكەر! عارىشتا 3 رەت بولىپ, وندا بارلىعى 391 تاۋلىكتەن استام ۋاقىت وتكىزگەن اتاقتى كەڭەس-رە­سەي عارىشكەرى ۆالەري ريۋمين­نىڭ ايەلى ەلەنا كونداكوۆا العاشقى ساپارىن ءبىزدىڭ تالعات مۇسا­باەۆ­قا قوسالقى عارىشكەر بولۋدان باستاعان. دەمەك, «روسكوس­موستا» وتباسىلىق-تۋىستىق بايلا­نىستاردىڭ بولعانى عوي... ەرتەڭگى «سويۋز تما-18م» عارىش كەمەسىنىڭ كومانديرى سەرگەي ۆولكوۆتىڭ بۇل – عارىشقا ءۇشىنشى ساپارى. ونىڭ اكەسى الەكساندر ۆولكوۆ تا عارىشتا ءۇش رەت بولعان تانىمال ازامات! ەندى, ەڭ قى­زىعى, الەكساندر ۆولكوۆ 1991 جىلى عارىشقا بارعان ءۇشىنشى ساپارىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ پەن اۆستريانىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى فرانس فيبەكتى قاناتىنىڭ استىنا الىپ ۇشقان! قانداي ۇيلەسىمدىلىك بارىن كىم ءبىلسىن – عارىشكەردىڭ ۇلى عارىشكەر سەرگەي ۆولكوۆ تا وسى ساپارىندا ءدال سونداي ەكى ەلدىڭ ازاماتىنا جەتەكشىلىك جاساپ, اتتانعالى تۇر. ونىڭ ۇستىنە سەرگەي الەمدىك عارىش تاريحىنا قوسىلعان جاڭا ۇرپاقتىڭ ءبىرىنشى وكىلى بولىپ سانالادى. كەزەك سانى – رەسەيدە 101-ءشى, الەم بويىنشا – 475-ءشى عارىشكەر. ماسكەۋدەگى ءارى «جا­بىق قالا», ءارى «جۇلدىزدى قالا» سانالاتىن عارىشكەرلەر توپتاسقان وتباسىنىڭ ورتاسىندا ءوسىپ-جەتىلگەن. ءوزى كەڭەستىك تانىمال عارىشكەرلەردىڭ ەسىك الدىندا «بالا سەرگەيدىڭ» كەكىلىنەن تالاي سيپاعانىن ەش ۇمىتپايدى ەكەن. كەمەنىڭ ءبىرىنشى بورت ينجەنەرى اندرەاس ەنەۋولل موگەنسەن تۋرالى دا ءبىراۋىز ءسوز. دانيالىق ازامات, كوپەنگاگەندە تۋعان. 2009 جىلدان ەۋروپالىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ (ەعا) استروناۆى. ۇشاق قۇراستىرۋ سالاسى بويىنشا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ۇلىبريتانيا, اقش سەكىلدى ەلدەردەگى اتاقتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا تاجىريبەدەن وتكەن. ەلىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن عا­رىشتا بىرقاتار بيولوگيالىق جانە تەحنولوگيالىق تاجىريبەلەر جاسايدى. ال قازاق عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆ قازاقستاندىق عىلىمي باعدارلامادان تىس حالىقارالىق عارىش كەشەنىنە (حعك) قازاق­تىڭ ۇلتتىق تاعامدارى – ەت پەن قازى, قىمىز الىپ بارادى. حعك-دە قازاق داستارقانىن جايادى. ۇلكەن جاڭالىق! ارينە, بۇدان ۇلت تاعامىنىڭ شيكىدەي, ياكي پىسىرگەن كۇيىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋ ۇلكەن ابەستىك بولار ەدى. ول تاعامدار عارىشتىق ۇشۋ تالا­بىنا ساي سۋبليماتسيالانىپ, پا­كەتتەلىنگەن. عىلىمداعى جاڭالىق! قازاقستاننىڭ عارىش تاري­حىنىڭ پاراقتارى ايدىن ايىم­بەتوۆتىڭ ەرتەڭگى ۇشۋىمەن تاعى ءبىر جاڭالاناتىنى انىق. ءاري­نە, عىلىمعا قوسار جاڭالى­عىمەن دەيىكشى. ويتكەنى, بۇگىنگى قا­زاق­­ستاننىڭ عارىش سالاسىنا تا­بيعاتىمەن دە, ەلدىڭ ەرتەڭىنە دەگەن جەدەلدەتكەن ۇمتىلىسىمەن دە ەرەكشە ىنتا تانىتىپ وتىرعانى – ءومىردىڭ شىندىعى. عارىش قىراندارىنا ءساتتى ساپار تىلەيىك! اق جول, ايدىن! تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.