العاشقى كومەك جۇيەسىن جەتىلدىرۋ — بۇگىنگى كۇننىڭ باستى مىندەتى
1978 جىلى قابىلدانعان مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك (مساك) جونىندەگى الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ جاريالانعانىنا 30 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. دەكلاراتسيادا جەتىستىكتەرگە ۇمتىلۋ, ءالەۋمەتتىك ادىلدىك پەن بۇكىل حالىقتىڭ بارىنشا جوعارعى دەڭگەيدەگى دەنساۋلىققا قۇقىعى, قاتىسۋى جانە ىنتىماقتاستىق ناقتى كورسەتىلگەن. الايدا, بۇل جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ايتارلىقتاي ءوزگەرىستەر بولسا دا, دەكلاراتسيا نەگىزىندەگى قۇندىلىقتار وزگەرىسسىز قالدى. بۇل رەتتە قاعيداتتار تولىق ساقتالماعاندىعىن ەستەن شىعارماعان ءجون. قازىرگى تاڭدا وزگەرىپ جاتقان الەمنىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ جانە قولجەتىمدى مەديتسينالىق كومەكتىڭ جوعارى ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋدەگى كۇتىلەتىن ءناتيجەلەرگە سايكەس بولا وتىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان “سالاماتتى قازاقستان” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسىندا مساك جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارى قايتا قارالدى, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءارتۇرلى دەڭگەيدە: دارىگەرلەر, دەنساۋلىق ساقتاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار, قارجىگەرلەر, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى اراسىندا جۇرگىزىلۋدە. ارينە, قانشا ادام بولسا, سونشا پىكىر ايتىلادى. الايدا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سەكتورىندا جۇمىس ىستەيتىن ءاربىر مامان بۇل جۇيەنىڭ ىرگەتاسى – ونىڭ باستاپقى بۋىنى بولىپ تابىلاتىن مساك ەكەنىن بىلەدى. ول دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. جاڭا باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋ, باسقارۋ جانە قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. نەگىزگى التى باعىت رەتىندە مىنالار ۇسىنىلادى: پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى كۇشەيتۋگە, سكرينينگتىك زەرتتەۋلەرگە جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن ىنتالاندىرۋعا ەكپىن جاسالا وتىرىپ, نەگىزگى الەۋمەتتىك ەلەۋلى اۋرۋلاردىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ جانە حالىق دەنساۋلىعىن ودان ءارى نىعايتۋ; سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋ; پاتسيەنتتەردى دياگنوستيكالاۋدىڭ, ەمدەۋ مەن وڭالتۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن ەنگىزە وتىرىپ, بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ شەڭبەرىندە مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋ, باسقارۋ جانە قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, سونداي-اق, ازاماتتاردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا ىنتىماقتاسقان جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ. سونداي-اق باسەكەگە قابىلەتتى كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ جونىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋ ارقىلى مەديتسينالىق, فارماتسەۆتيكالىق ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ, سونىمەن بىرگە مەديتسينادا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جانە ەنگىزۋ; حالىقتىڭ ساپالى ءدارى-دارمەكتەرگە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن وتاندىق دارىلىك زاتتاردى ءوندىرۋدى دامىتۋعا ىقپال ەتۋ. باعدارلامادا ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماسەلەسى بويىنشا سەكتورارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق ءىس-قيمىلداردى كۇشەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. قالالىق جانە اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەڭگەيىندە مساك قۇرىلىمىنا ءتۇسىنىكتەمە بەرىلدى. باعدارلامادا دەنساۋلىق ساقتاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلاردى تولعاندىراتىن وتە كۇردەلى ماسەلەلەر قوزعالادى. بۇلار: ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى باسىم باعىتتارىن بارىنشا جاقسى كەلىسۋ; جۇيەنى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە تۇراقتاندىرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن نىعايتۋ, ونى ءتيىمدى, نىسانالى ەتۋ جولدارى, سونداي-اق مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك ستاتۋسى, قۇزىرەتى مەن ۋاجدەمەسى جانە حالىقتىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋى جانە اۋرۋلاردىڭ پروفيلاكتيكاسى ءماسەلەلەرىندەگى ىنتىماقتاسقان جاۋاپكەرشىلىگى سياقتى باسقا دا پروبلەمالار. رەسپۋبليكادا وسى پروبلەمالاردى شەشۋگە نەگىز بار جانە مىناداي ۇيلەسىمدى كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلدى: “حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسى قابىلداندى; ستاتسيونارلىق جانە ستاتسيوناردى الماستىراتىن كومەك دەڭگەيىندە بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جۇيەسى ەنگىزىلدى; دارىلىك زاتتاردىڭ بىرىڭعاي ديستريبۋتسيا جۇيەسى ەنگىزىلدى; مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ جەلىسىن ۇلگىلەندىرۋ مەن ستاندارتتاۋ ءجۇرگىزىلدى; مەملەكەتتىك نورماتيۆتەر بەكىتىلدى. كادرلاردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋ جونىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتار ەنگىزىلدى. بۇدان باسقا, باعدارلامادا باستاپقى جانە مامانداندىرىلعان كومەكتىڭ اراسىندا قارجى رەسۋرستارىن ۇتىمدى ءبولۋ نەگىزدەلە وتىرىپ, مساك-تىڭ الەۋمەتتىك باعدارلانعان ۇلگىسى, جالپى دارىگەرلىك پراكتيكانى, سالاماتتى ءومىر سالتى جونىندە, حالىقپەن, اسىرەسە جاستارمەن جانە ەگدە جاستاعى ادامدارمەن جۇمىس بويىنشا جاڭا نىساندار مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ۇسىنىلعان. جۇمىستىڭ وسى ءبولىمى ءبىرقاتار نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى, ونىڭ ىشىندە مساك-تى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا قايتا قاراۋدى تالاپ ەتۋى ءسوزسىز. دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ ءجونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جوباسىندا ديپلومدىق جانە ديپلومنان كەيىنگى دەڭگەيلەردەگى مەديتسينا ماماندارىن دايارلاۋعا تۇتاس ءبولىم بولىنگەن, مەديتسينا كادرلارىنىڭ ءبىلىمى مەن داعدىلارىن باعالاۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ كوزدەلگەن. جالپى, مەملەكەتتىك باعدارلاما, ءسوزسىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن كورسەتەتىن بولادى. مۇنىڭ بارلىعى ەل ازاماتتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن دەڭگەيىن جاقسارتۋعا, الەۋمەتتىك قورعالۋىن نىعايتۋعا, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. قارلىعاش ءاليحانوۆا, قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.* * *
ءالى دە ناقتىلاۋ قاجەت كەز كەلگەن سالاداعى رەفورما كۇتىلمەگەن ناتيجەلەر تاۋەكەلىنە كەلىپ تىرەلەتىنى ايقىن. الايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان “سالاماتتى قازاقستان” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مۇنداي تاۋەكەلگە تاپ بولمايدى. ويتكەنى, بۇل جوبانى جاساعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى الدا تۇرعان اسا اۋقىمدى جۇمىستىڭ ماقساتىن, ءمىندەتىن, باعىت-باعدارىن ناقتى ايقىنداعان. بۇل باعدارلامادا ەلدەگى قازىرگى ەكونوميكالىق احۋال مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا شەشىمىن كۇتەتىن پروبلەمالارعا ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. اتاپ ايتقاندا, سالانى باسقارۋدى جەتىلدىرۋ, مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى جاساۋ مەن ەنگىزۋگە باعىتتالعان عىلىمدى دامىتۋ جانە تاعى باسقا دا ءماسەلەلەر قامتىلعان. باعدارلامادا ونى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال جاسايتىن مەحانيزمدەر ناقتى كورىنىس تاپقان. بۇل قۇجاتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ەكونوميكالىق دوكتريناسىنىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنى ايرىقشا اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋ ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, ەلدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتا تابىسقا جەتۋىنىڭ باستى كەپىلى بولماق. بۇل ءجايت پراكتيك دارىگەرلەر مەن حالىق تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, سان-الۋان مەنشىك ءتۇرىنىڭ دامۋى مەن مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ وركەنيەتتى رىنوگىن قۇرۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. الايدا, زاڭدى سۇراق تۋدىراتىن كەيبىر تۇستارعا كوڭىل اۋدارۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. ماسەلەن, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جيناقتالعان كوكەيكەستى ماسەلەلەرى, جۇقپالى ەمەس سىرقاتتاردىڭ پروفيلاكتيكاسى جونىندەگى قىزمەتتى جەتىلدىرۋدىڭ شەشىلمەگەن ماسەلەلەرى, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ساراپتامالاردىڭ ساپاسى مەن جەدەلدىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى, ەكونوميكالىق احۋالدىڭ ناشارلىعى بىرقاتار وتكىر جايتتەردى العا شىعارىپ وتىر. مەنىڭ ويىمشا, بۇل پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ناقتىلانعان ءادىس-تاسىلدەرىن اتاپ كورسەتۋ باعدارلامانىڭ ءمان-ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇسۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, سەكتورارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق ءارىپتەستىك مەحانيزمى جايلى دا وسىنداي ويدى ايتۋعا بولادى. باعدارلامادا حالىق جانە سالالىق مينيسترلىكتەر تاراپىنان سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ كوزدەلۋى قاجەت. بىلايشا ايتقاندا, سپورتتىق بازالاردىڭ نورماتيۆتىك سانى, قورشاعان ورتاداعى قولايسىز جاعدايلاردى رەتتەۋ, اۋىزسۋمەن, تاماقپەن قامتۋ – مەملەكەتتىك قامقورلىققا الىناتىن باستى ماسەلەلەر بولۋى ءتيىس. جالپى العاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ “سالاماتتى قازاقستان” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن الەمدىك ستاندارتقا ساي كەلگەن جاڭا ساپالىق كورسەتكىشتەرگە جەتەلەيتىن اسا ماڭىزدى ءارى دەر كەزىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان باستى قۇجات دەپ ەسەپتەيمىن. م.بيعاليەۆ, “شىمكەنت قالالىق جەدەل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ اۋرۋحاناسى” مكقك باس دارىگەرى.
