جۋىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «مەنىڭ ەلىم – قازاقستان» اتتى تاريحي-دەرەكتى كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, الماتى قالاسىنداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ باسشىلارى, عالىمدار, تاريحشىلار, مۇراعات, مۇراجاي, كىتاپحانا قىزمەتتەرىنىڭ باسشىلارى قاتىستى.
كورمەنى كورىپ, قىزىقتاعاننان كەيىن كەلگەن قوناقتار دوڭگەلەك ۇستەل باسىنا جينالىپ, كەڭىنەن وتىرىپ كەلىستى اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. جيىندى قازاقستان پرەزيدەنتى مۇراعاتىنىڭ ديرەكتورى بوريس جاپاروۆ كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشىپ, اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ بىرەگەي مودەلى, ۇلتى مەن دىنىنە قاراماستان, ءاربىر ازامات كونستيتۋتسيا كەپىلدىك ەتەتىن ازاماتتىق قۇقىق پەن بوستاندىقتى تولىعىمەن پايدالانا الاتىن سەنىمنىڭ, ىنتىماقتاستىقتىڭ جانە ءوزارا تۇسىنۋشىلىكتىڭ ەرەكشە اۋانى قالىپتاسقانىن جەتكىزدى.
ودان ءارى ءسوز كەزەگى قوناقتارعا بەرىلدى. العاش بولىپ دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ ءسوز الدى.
– شىنىندا دا وسىدان جيىرما جىل بۇرىن قحا قۇرىلعان كەزدە «اسسامبلەيا كەرەك پە, جوق پا؟», «ءارى كەتسە ءار ۇلت كونتسەرتتەرىن كورسەتىپ قوياتىن شىعار», دەگەن ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ بولعانى راس. ەندى جيىرما جىل وتكەن سوڭ سالماقتاپ قاراساق, بۇل باستامانىڭ ورىندى كوتەرىلگەنىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. بىزدەر شەتەلگە شىققاندا ءبارىن بايقاپ جۇرەمىز عوي, اسسامبلەياعا ۇقسايتىن, جاقىندايتىن ۇيىمدار بار. بىراق ولاردىڭ مارتەبەسى بىزدىكىنە جەتپەيدى, – دەدى ول .
بۇل اڭگىمەنى «احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شاحيسمايل اسيەۆ تا ءىلىپ اكەتىپ, قحا-نى تەك قانا قازاقستاندا ەمەس, دۇنيەجۇزىندە قۇرمەتتەيتىنىن اسقان ماقتانىشپەن جەتكىزدى. «بىزدەر جيىرما جىلدا قازاقستاننىڭ وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتكەنىنە ماقتانامىز. مەن سىزدەرگە ايتايىن, قازىر قازاق تىلىندە سويلەۋ «موداعا» اينالدى», دەدى ول.
اسىلدىڭ تۇياعى – ءىلياس ءجانسۇگىروۆتىڭ بالاسى سايات اعامىز دا ءسوز الىپ, قازاقستانداعى حالىقتار دوستىعىنا قاتىستى ويلارىن ءبىلدىردى. ول ءوزىنىڭ ناعاشىلارىنىڭ 20-30-شى قيىن جىلدارى وزدەرىنە قولۇشىن بەرگەن تۇرىك حالقىنىڭ قۇرمەتىنە ءۇش ۇلىنىڭ اتىن تۇران, تۇرعىت, نۇراش دەپ تۇرىكشە قويعانىن ادەمى اڭگىمەلەپ بەردى. ورىس حالقىمەن دە وتە ىنتىماقتى, دوستىق كوڭىلدە جاقسى تۇرعانىن, سونىنىڭ ءبىر دالەلى اكەسى ءىلياس پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگينىن» اۋدارعانىن, سونداي-اق, ۇيعىر حالقىنىڭ قايراتكەر ۇلى روزىباقيەۆپەن كورشى تۇرعانىن جەتكىزىپ, ونىڭ كەرەمەت ازامات بولعانىنان ەستەلىك ايتتى.
سوناۋ سەمەيدەن كەلگەن «نەۆەدا-سەمەي» حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سۇلتان كارتوەۆ ءوزىنىڭ وتباسى كىشى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ون ەكى ۇلت وكىلىنەن تۇراتىن ناعىز ينتەرناتسيونال شاڭىراق ەكەنىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى. ول ءوزىنىڭ قازاقستانداعى حالىق دوستىعىنا بالا كەزدەن كۋا بولىپ كەلە جاتقانىن, ويتكەنى, قازاق جەرىنە دەپورتاتسيالانعان حالىقتىڭ وكىلى ەكەنىن, بىراق كەشەگى كۇندى ەمەس, بۇگىنگى جارقىن كۇندى ەسكە العىسى كەلەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
سويلەگەن شەشەندەردىڭ اراسىندا «ماسيس» قازاقستاندىق ارميان بىرلەستىگىنىڭ الماتى قالاسىنداعى بولىمشە ديرەكتورى رۋديك مناتساكانياننىڭ جىگەرلى, اقجارىلقاپ ءسوزى وتىرعانداردى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى.
– ۇلكەن شاڭىراقتا ءبىر ۇستەل باسىندا باس قوسۋىمىزدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەمەس پە, – دەدى رۋديك گايكوۆيچ ءوزىنىڭ وتىرعانداردان جاسى ۇلكەندىگىن, سوناۋ 1995 جىلدارى جاڭا قوعامدىق ۇيىم – اسسامبلەيانى قۇرۋعا اتسالىسقانىن, سودان بەرى بۇل ۇيىمدى جاقسى كورىپ كەتكەنىن اڭگىمەلەي كەلىپ. – مەنىڭ ءبىر ايتارىم, بىزدەر, قازاقستاندا تۇراتىن ءار ۇلت وكىلدەرى ءبىر-بىرىمىزبەن كەزدەسكەندە, اسىرەسە, تۇرىك, چەشەن, ازەربايجان, ينگۋش اعايىندار قۇشاقتاسىپ امانداسامىز. مۇنى سىزدەر نە گرۋزيادا, نە ازەربايجاندا, نە ارمەنيادا جاساي المايسىزدار. مىسالى, مەنىڭ شاڭىراعىم ينتەرناتسيونال وتباسى. ايەلىم وزبەك قىزى, ۇلكەن ۇلىمنىڭ ايەلى چەشەن. ءوزىم قازاقستاننىڭ شاراپ وندىرىسىندە 52 جىلدان بەرىپ جۇمىس ىستەيمىن, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتىمىن. وسى ەلدە ءجۇرىپ پروفەسسور اتاندىم, بۇگىندە الماتى تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقيمىن.
ۇيعىر ەتنومادەني بىرلەستىگى جانىنداعى ءۇش تىلدە شىعاتىن «اقپارات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى تامارا مامەتوۆا قحا-نىڭ وتە بىرەگەي ورگان ەكەنىن ايتا كەلە, ول الەم حالىقتارى ءۇشىن ۇلگى بولعانىن, قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان 300 مىڭ ۇيعىر حالقىنىڭ اتىنان ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتىڭ سالتانات قۇرىپ, قوعامدا تولەرانتتىلىق ورناۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا تىرىساتىنىن العا تارتتى.
باسقوسۋعا قاتىسقان باسقالار دا قازاقتار سياقتى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ, بالالارىنىڭ قارنى توق, قايدا وقيمىن دەسە جول اشىق ەكەنىن ايتسا, تاتار وكىلى نۇريا نيازوۆا قاراپايىم انا رەتىندەگى بار تىلەگى تىنىشتىق ەكەنىن جەتكىزدى. تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىن باسقارعان مارقۇم اكەسىنىڭ قاشاندا ءوز ءسوزىن «قازاقستانعا, قازاق حالقىنا راحمەت!» دەپ بىتىرەتىنىن, ەندى ءوزى دە سول اكە ءىسىن جالعاستىرىپ, قازاقستانعا, قازاق حالقىنا العىسىن بىلدىرەتىنىن مالىمدەدى, تاتار قىزى قولىن كەۋدەسىنە باسىپ.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
كورمەنى كورىپ, قىزىقتاعاننان كەيىن كەلگەن قوناقتار دوڭگەلەك ۇستەل باسىنا جينالىپ, كەڭىنەن وتىرىپ كەلىستى اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. جيىندى قازاقستان پرەزيدەنتى مۇراعاتىنىڭ ديرەكتورى بوريس جاپاروۆ كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشىپ, اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ بىرەگەي مودەلى, ۇلتى مەن دىنىنە قاراماستان, ءاربىر ازامات كونستيتۋتسيا كەپىلدىك ەتەتىن ازاماتتىق قۇقىق پەن بوستاندىقتى تولىعىمەن پايدالانا الاتىن سەنىمنىڭ, ىنتىماقتاستىقتىڭ جانە ءوزارا تۇسىنۋشىلىكتىڭ ەرەكشە اۋانى قالىپتاسقانىن جەتكىزدى.
ودان ءارى ءسوز كەزەگى قوناقتارعا بەرىلدى. العاش بولىپ دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ ءسوز الدى.
– شىنىندا دا وسىدان جيىرما جىل بۇرىن قحا قۇرىلعان كەزدە «اسسامبلەيا كەرەك پە, جوق پا؟», «ءارى كەتسە ءار ۇلت كونتسەرتتەرىن كورسەتىپ قوياتىن شىعار», دەگەن ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ بولعانى راس. ەندى جيىرما جىل وتكەن سوڭ سالماقتاپ قاراساق, بۇل باستامانىڭ ورىندى كوتەرىلگەنىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. بىزدەر شەتەلگە شىققاندا ءبارىن بايقاپ جۇرەمىز عوي, اسسامبلەياعا ۇقسايتىن, جاقىندايتىن ۇيىمدار بار. بىراق ولاردىڭ مارتەبەسى بىزدىكىنە جەتپەيدى, – دەدى ول .
بۇل اڭگىمەنى «احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شاحيسمايل اسيەۆ تا ءىلىپ اكەتىپ, قحا-نى تەك قانا قازاقستاندا ەمەس, دۇنيەجۇزىندە قۇرمەتتەيتىنىن اسقان ماقتانىشپەن جەتكىزدى. «بىزدەر جيىرما جىلدا قازاقستاننىڭ وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتكەنىنە ماقتانامىز. مەن سىزدەرگە ايتايىن, قازىر قازاق تىلىندە سويلەۋ «موداعا» اينالدى», دەدى ول.
اسىلدىڭ تۇياعى – ءىلياس ءجانسۇگىروۆتىڭ بالاسى سايات اعامىز دا ءسوز الىپ, قازاقستانداعى حالىقتار دوستىعىنا قاتىستى ويلارىن ءبىلدىردى. ول ءوزىنىڭ ناعاشىلارىنىڭ 20-30-شى قيىن جىلدارى وزدەرىنە قولۇشىن بەرگەن تۇرىك حالقىنىڭ قۇرمەتىنە ءۇش ۇلىنىڭ اتىن تۇران, تۇرعىت, نۇراش دەپ تۇرىكشە قويعانىن ادەمى اڭگىمەلەپ بەردى. ورىس حالقىمەن دە وتە ىنتىماقتى, دوستىق كوڭىلدە جاقسى تۇرعانىن, سونىنىڭ ءبىر دالەلى اكەسى ءىلياس پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگينىن» اۋدارعانىن, سونداي-اق, ۇيعىر حالقىنىڭ قايراتكەر ۇلى روزىباقيەۆپەن كورشى تۇرعانىن جەتكىزىپ, ونىڭ كەرەمەت ازامات بولعانىنان ەستەلىك ايتتى.
سوناۋ سەمەيدەن كەلگەن «نەۆەدا-سەمەي» حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سۇلتان كارتوەۆ ءوزىنىڭ وتباسى كىشى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ون ەكى ۇلت وكىلىنەن تۇراتىن ناعىز ينتەرناتسيونال شاڭىراق ەكەنىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى. ول ءوزىنىڭ قازاقستانداعى حالىق دوستىعىنا بالا كەزدەن كۋا بولىپ كەلە جاتقانىن, ويتكەنى, قازاق جەرىنە دەپورتاتسيالانعان حالىقتىڭ وكىلى ەكەنىن, بىراق كەشەگى كۇندى ەمەس, بۇگىنگى جارقىن كۇندى ەسكە العىسى كەلەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
سويلەگەن شەشەندەردىڭ اراسىندا «ماسيس» قازاقستاندىق ارميان بىرلەستىگىنىڭ الماتى قالاسىنداعى بولىمشە ديرەكتورى رۋديك مناتساكانياننىڭ جىگەرلى, اقجارىلقاپ ءسوزى وتىرعانداردى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى.
– ۇلكەن شاڭىراقتا ءبىر ۇستەل باسىندا باس قوسۋىمىزدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەمەس پە, – دەدى رۋديك گايكوۆيچ ءوزىنىڭ وتىرعانداردان جاسى ۇلكەندىگىن, سوناۋ 1995 جىلدارى جاڭا قوعامدىق ۇيىم – اسسامبلەيانى قۇرۋعا اتسالىسقانىن, سودان بەرى بۇل ۇيىمدى جاقسى كورىپ كەتكەنىن اڭگىمەلەي كەلىپ. – مەنىڭ ءبىر ايتارىم, بىزدەر, قازاقستاندا تۇراتىن ءار ۇلت وكىلدەرى ءبىر-بىرىمىزبەن كەزدەسكەندە, اسىرەسە, تۇرىك, چەشەن, ازەربايجان, ينگۋش اعايىندار قۇشاقتاسىپ امانداسامىز. مۇنى سىزدەر نە گرۋزيادا, نە ازەربايجاندا, نە ارمەنيادا جاساي المايسىزدار. مىسالى, مەنىڭ شاڭىراعىم ينتەرناتسيونال وتباسى. ايەلىم وزبەك قىزى, ۇلكەن ۇلىمنىڭ ايەلى چەشەن. ءوزىم قازاقستاننىڭ شاراپ وندىرىسىندە 52 جىلدان بەرىپ جۇمىس ىستەيمىن, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتىمىن. وسى ەلدە ءجۇرىپ پروفەسسور اتاندىم, بۇگىندە الماتى تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقيمىن.
ۇيعىر ەتنومادەني بىرلەستىگى جانىنداعى ءۇش تىلدە شىعاتىن «اقپارات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى تامارا مامەتوۆا قحا-نىڭ وتە بىرەگەي ورگان ەكەنىن ايتا كەلە, ول الەم حالىقتارى ءۇشىن ۇلگى بولعانىن, قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان 300 مىڭ ۇيعىر حالقىنىڭ اتىنان ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتىڭ سالتانات قۇرىپ, قوعامدا تولەرانتتىلىق ورناۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا تىرىساتىنىن العا تارتتى.
باسقوسۋعا قاتىسقان باسقالار دا قازاقتار سياقتى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ, بالالارىنىڭ قارنى توق, قايدا وقيمىن دەسە جول اشىق ەكەنىن ايتسا, تاتار وكىلى نۇريا نيازوۆا قاراپايىم انا رەتىندەگى بار تىلەگى تىنىشتىق ەكەنىن جەتكىزدى. تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىن باسقارعان مارقۇم اكەسىنىڭ قاشاندا ءوز ءسوزىن «قازاقستانعا, قازاق حالقىنا راحمەت!» دەپ بىتىرەتىنىن, ەندى ءوزى دە سول اكە ءىسىن جالعاستىرىپ, قازاقستانعا, قازاق حالقىنا العىسىن بىلدىرەتىنىن مالىمدەدى, تاتار قىزى قولىن كەۋدەسىنە باسىپ.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
