اتا زاڭ – ماڭگىلىك ەل قۇرۋدىڭ كەپىلى

«بiز, ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرiندە مەملەكەتتiلiك قۇرا وتىرىپ, ءوزiمiزدi ەركiندiك, تەڭدiك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرiلگەن بەيبiتشiل ازاماتتىق قوعام دەپ ۇعىنا وتىرىپ, دۇنيەجۇزiلiك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تىلەي وتىرىپ, قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاقتار الدىنداعى جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى سەزىنە وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىمىزدى نەگىزگە الا وتىرىپ وسى كونستيتۋتسيانى قابىلدايمىز» دەگەن ماقساتپەن 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭى – كونستيتۋتسيا قابىلداندى. كونستيتۋتسيانى قا­بىل­­داي وتىرىپ, قا­زاق­­­ستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ بەكىتتى. ارينە, بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستى ماقساتى حالىققا قىزمەت ەتە وتىرىپ, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, كونس­تيتۋتسيانىڭ 13-بابى 2-تارماعىنا سايكەس, اركىمنىڭ ءوز قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سوت ار­قىلى قورعالۋىنا قۇقىعى بار. بۇل ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتى­رۋدىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلى رەتىندە سوتقا جۇگىنۋ مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىنىڭ بەلگىسى. سوت-قۇقىقتىق رەفورما­لاردىڭ جۇرگى­زىلۋى مەملەكەتتە تاۋەلسىز ءارى جوعارى سوت ءبيلى­گىنىڭ ورنىعۋىنا اكەلدى. سوتقا ازامات­تاردىڭ سەنىمىنىڭ ارتقاندىعىن جىل سايىن سوتقا جۇگىنگەن ازاماتتار ارىزدارىنىڭ ارتۋىنان كورۋگە بولادى. الايدا, تاجىريبە كورسەتكەندەي, سوتپەن ازاماتتاردىڭ تالاپ-ارىزىنىڭ قاناعاتتان­دىرىلۋى ونىڭ قۇقىقتارىنىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلمايدى. وسى جەردە ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى ساتىلارىنىڭ ءبىرى – سوت اكتىسىن ورىنداۋ بارىسىنا تولىعىراق توقتاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ماسەلەن, ازاماتتىق جانە قىلمىستىق (سوما ءوندىرىپ الۋعا قاتىستى) قۇقىقتىق قاتىناستارداعى سوڭعى ساتى رەتىندە زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىسىنىڭ مەرزىمىندە ءارى تولىق ورىندالۋى جوعارىدا اتالعان كونستيتۋتسيا نورماسىن شىنايى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. وكىنىشكە قاراي, سوت اكتىسىنىڭ مەرزىمىندە ءارى تولىق ورىندالۋى بۇگىنگى تاڭدا كوكەيكەستى ماسەلە ەكەندىگى ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس. وسىعان وراي, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا سوت ورىنداۋشىلار ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن اتالعان قاتىناستاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانى زاڭناماعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ويتكەنى, كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابىنا سايكەس, پروكۋراتۋرا مەملەكەت اتىنان رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىندا زاڭداردىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جارلىقتارىنىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ دالمە-ءدال ءارى بىركەلكى قولدانىلۋىن, جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ, انىقتاۋ مەن تەرگەۋدىڭ, اكىمشىلىك جانە ورىنداۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ زاڭدىلىعىن جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى, زاڭدىلىقتىڭ كەز كەلگەن بۇزىلۋىن انىقتاۋ مەن جويۋ جونىندە شارالار قولدانادى, سونداي-اق رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنا قايشى كەلەتىن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەرگە نارازىلىق بىلدىرەدى. پروكۋراتۋرا سوتتا مەملەكەت مۇددەسىن بىلدىرەدى, سونداي-اق, زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاعدايدا, تارتىپتە جانە شەكتە قىلمىستىق قۋعىنداۋدى جۇزەگە اسىرادى. وسى ورايدا پروكۋراتۋرا ورگاندارى زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەس دالمە-ءدال ءارى بىركەلكى ورىندالۋىنا قاداعالاۋ جۇرگىزۋشى جوعارعى ورگان بولعاندىقتان زاڭ بۇزۋشىلىقتار تۋىنداۋىن كورگەن جاعدايدا, قاراما-قايشىلىقتاردى بولدىرماۋدى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ تىكەلەي مىندەتى دەپ بىلۋگە بولادى. اتاپ ايتقاندا, قىلمىستىق اتقارۋ كودەكسىنىڭ 51-بابىنا سايكەس, سوت ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن كۇننەن باستاپ ءبىر اي ىشىندە ايىپپۇلدى تولەمەگەن جانە ءوزiنiڭ كىرىستەرىن نە مۇلكiن ماجبۇرلەپ ءوندiرiپ الۋدان جاسىراتىن سوتتالعان ادام ايىپپۇل تولەۋدەن جالتارىپ ءجۇر دەپ تانىلادى. ايىپپۇل تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەن سوتتالعان ادامعا قاتىستى سوت ورىنداۋشىسى سوتقا قىلمىستىق كودەكسكە سايكەس ايىپپۇلدى جازانىڭ باسقا تۇرiنە اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنۋ جىبەرەدى. اتالعان نورمانىڭ مازمۇنىنان سوت ورىنداۋشىسىنا ايىپپۇلدى ءوندىرىپ الۋ تۋرالى اتقارۋ قۇجاتىن ورىنداۋ ءۇشىن ءبىر اي مەرزىم بەرىلگەندىگىن تۇسىنۋگە بولادى. «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىن­داۋشىسىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ 39-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس, مەرزىمدى ءوندiرiپ الۋ تۋرالى اتقارۋشىلىق قۇجات­تاردى قوسپاعاندا, سونداي-اق, زاڭنامالىق اكتى­لەرمەن ورىنداۋدىڭ ءوز­گەشە مەرزىمدەرى بەلگi­لەنگەننەن باسقا جاعدايلاردا, اتقارۋشىلىق قۇجاتتار بويىنشا سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ورىنداۋى اتقارۋشىلىق iس جۇرگiزۋ قوزعالعان كۇننەن باستاپ ەكi ايدان اسپايتىنداي مەرزiمدە اياقتالۋعا تيiس. اتالعان ەكى نورمانىڭ اراسىندا قاراما-قايشىلىق بار ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىسىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ 39-بابىنىڭ 1-تارماعىنا «مەرزىمدى ءوندiرiپ الۋ تۋرالى اتقارۋشىلىق قۇجاتتاردى قوسپاعاندا, سونداي-اق زاڭنامالىق اكتىلەرمەن ورىنداۋدىڭ وزگەشە مەرزىمدەرى بەلگiلەنگەننەن باسقا جاعدايلاردا, اتقارۋشىلىق قۇجاتتار بويىنشا سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ورىنداۋى اتقارۋشىلىق iس جۇرگiزۋ قوزعالعان كۇننەن باستاپ ەكi ايدان اسپايتىنداي مەرزiمدە, ال سوتتىڭ ۇكىمدەرى بويىنشا ايىپپۇل ءوندىرىپ الۋ تۋرالى  اتقارۋشىلىق iس جۇرگiزۋ قوزعالعان كۇننەن باستاپ ءبىر ايدان اسپايتىنداي مەرزiمدە اياقتالۋعا تيiس», دەگەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. ەلىمىزدە زاڭناماعا ەنگىزىلىپ جات­قان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى يدەيالارى مەن قاعيدالارىن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ اياسىندا ومىرىمىزدە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ جانە تيىسىنشە ۇلتتىق قۇقىقتىڭ تۇراقتىلىعى, قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ پارمەندىلىگى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىلىنا, بيلىك ورگاندارى قابىلداعان شەشىمدەردىڭ ساپاسىنا جانە لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى. اينۇر يبراەۆا, الماتى اۋداندىق پروكۋراتۋراسى ءبولىمىنىڭ اعا پروكۋرورى. استانا.