كونستيتۋتسيا جانە ادام قۇقى

ەڭ الدىمەن ايتا­تى­نىمىز – وسى كونس­تيتۋتسيانىڭ العاشقى ەكى ءبولىمى حالىقارالىق قۇ­قىقتىق شارتتارعا ساي ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك جانە ەكو­نوميكالىق, ازاماتتىق پەن ساياسي قۇقىقتاردىڭ بارلىعىن الساق تا, ادام قۇقىنىڭ قورعالۋى 99 پايىز قورعاۋ نورمالارىن قامتىعان. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق تۇرعىدا قالىپتاسۋى ءۇشىن سول كەزدەگى الەمدىك دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق قالىپتاردىڭ بارلىعى تۇگەلدەي دەرلىك ەنگىزىلگەن. بۇل ءسوزىمىزدى ناقتىلاي ءتۇسۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيامىزدىڭ 1-بابى مەن 12-بابىنا نازار اۋدارايىق. وندا بىلاي ايتىلادى: «مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى». دەمەك, ءبىز ءبىرىنشى ورىنعا ادامدى قويدىق, ودان كەيىن ونىڭ ءومىرى, سودان كەيىن عانا بارىپ مەملەكەت. ياعني, «مەملەكەت» دەگەن ۇعىمدى, ادامنىڭ قۇقىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇرىلىم رەتىندە قاراۋ كەرەكپىز. ال ەندى كەڭەس زامانىندا بۇل ۇعىم باسقاشا بولاتىن. ءبىرىنشى – مەملەكەت, سودان كەيىن – قوعام, ال ادامنىڭ قۇقى ءۇشىنشى كەزەكتە تۇراتىن. قازىر ءبارى وزگەردى. ماڭىزدىسى سول – الدىڭعى ورىنعا ادام شىقتى. ال ەندى جوعارىدا اتاپ وتكەن 12-باپتى كوپشىلىك تەرەڭ بىلە بەرمەيدى. ويتكەنى, وندا ەڭ الدىمەن, ۇلكەن ءمان بار. ءبىز ونى «تابيعي تەو­ريا» دەيمىز. وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ, كەيدە ءولىم جازاسىنان باس تارتۋدى ءجون سانادىق. ءولىم جازاسى جاي نارسە ەمەس ەكەنى بەلگىلى. سەبەبى, مۇنىڭ باستاۋىنىڭ ءوزى تابيعي تۇجىرىممەن تىكەلەي بايلانىستى. ايتالىق, ادام تابيعاتتان تۋدى, تابيعات ونى وزىنە الىپ كەتەدى. ال جوعارىدا اتاپ وتكەن 12-باپتىڭ 2-تارماقشاسىندا بىلاي دەيدى: «ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى اركىمگە تۋماسىنان جازىلعان, ولار ءابسوليۋتتى دەپ تانىلادى, ولاردان ەشكىم ايىرا المايدى, زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋى وسىعان قاراي انىقتالادى». ەندەشە, ادام بولسا, ونىڭ – قۇقى دا بار, ال ادام جوق بولسا – قۇقىق تا جوق. دەمەك, قۇقىقتىڭ قورعالۋىنا مەملەكەت ءوزى كەپىلدىك بەرىپ وتىر. ەگەر ادام تۋىلعاننان باستاپ قۇقىقتارى بولسا, ونى قورعاۋ مىندەت. ەكىنشىدەن, بىزدە قۇقىقتىق مەملەكەت دەگەن تاعى ءبىر دوكترينا بار. ءبىز قۇقىقتىق مەملەكەتپىز. ونىڭ دا ون ەكىنشى تارماعىندا سولاي جازىلعان. سونداي-اق, قۇقىقتىق مەملەكەتتەرگە قاتىستى كەزىندە كانتتىڭ تەورياسى بولعان – ول زاڭنىڭ ۇستەمدىگى ءارى جوعارى تۇراتىندىعى ەدى. بىراق ول جەردە ادام قۇقىقتارى ۇمىت قالىپ جاتاتىن. ايتالىق, فاشيستىك گەرمانيادا دا زاڭ ۇستەمدىگى بولعان, بىراق ولار ادام قۇقىقتارىن قورعاعان جوق. ال ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزدىڭ 12-باپ, 2-تارماعىندا ايقىن كورسەتىلگەن وسى – تابيعي تۇجىرىم ادامنىڭ قۇقىقتارى. قۇقىقتىق مەملەكەتتە بۇل تۇجىرىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, وسى 12-باپتىڭ 4-تارماعىندا: «كونستيتۋتسيادا, زاڭداردا جانە حالىقارالىق شارتتاردا وزگەشە كوزدەلمەسە, شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار رەسپۋبليكادا ازاماتتار ءۇشىن بەلگىلەنگەن قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى پايدالانادى, سونداي-اق مىندەتتەر اتقارادى» دەلىنگەن. تەوريالىق تۇرعىدان ناقتى وسىلاي جازىلعان. ويتكەنى, بۇلار ءوزىنىڭ مازمۇنىمەن وتە قۇندى بولىپ تابىلادى. مىسالى, ۆەنەتسيالىق كوميسسيا مەن قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياسى ءبىزدىڭ زاڭدى نورمالارىمىزدىڭ ادام قۇقىن قورعاۋعا قابىلەتتىگىن تەكسەرگەندە ول حالىقارالىق شارت, تالاپتارمەن ءجۇز پايىز سايكەس كەلدى. دەسەك تە, كەيدە ءبىزدىڭ قوعامدا كونستيتۋتسيانىڭ ەمەس, وسىدان نەگىزىن الىپ تارايتىن زاڭ نورمالارىن ورىنداۋ بارىسىندا ولقىلىقتار كورىنىس تاۋىپ جاتادى. زاڭ مەن ونىڭ باپتارى قالاي ورىندالادى؟ مىنە, وسى جەردە ماسەلە تۋىندايدى. ءتىپتى, كەيدە زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلمەيتىن كەزدەرى دە بولىپ جاتادى. الايدا, اتا زاڭىمىزدا بارلىق ماسەلە ايقىن ءارى ناقتى جازىلعان. سونىمەن قاتار, باسىمدىق بەرە ايتقىم كەلە­تىنى – كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابى. وندا دا حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن بارلىق ماسەلە تەرەڭ جازىلعان. ياعني, وسى باپتىڭ ءبىرىنشى تارماعىندا: «ادامنىڭ جانە ازامزاتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىنا قاجەتتى شامادا عانا جانە تەك زاڭمەن شەكتەلۋى مۇمكىن» دەلىنگەن بولسا, 2-تارماعىندا: «ۇلتارالىق تاتۋلىقتى بۇزاتىن كەز كەلگەن ارەكەت كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلادى» دەپ, ناقتى اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك, ادام قۇقى بەلگىلى ءبىر شەڭبەردە شەكتەلۋىنىڭ ءوزى حالىقارالىق تالاپ, نورمالارعا قايشى ەمەس دەگەن ءسوز. تەك بۇل جەردە قۇقىقتى شەكتەۋ, ۇكىمەتتىڭ نەمەسە پارلامەنتتىڭ شەشىمىمەن ەمەس, ءتيىستى زاڭدارمەن عانا شەكتەلەدى دەپ كورسەتىلگەن. وسى رەتتە زاڭ ءوزىنىڭ نەگىزىن كونستيتۋتسيا شەڭبەرىندە الا وتىرىپ جانە ول كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەنىندەي ورىندالۋى ءتيىس. ءبىز بۇل دەڭگەيگە ءالى تولىق جەتە الماي جاتقان جايىمىز بار. ول ءۇشىن بالكىم ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك شىعار. مىسالى, تەلەفوننىڭ تىڭدالماۋى, ەلەكتروندى پوشتاڭىزدىڭ تەكسەرىلمەۋى, جەكە ومىرىڭىزگە قاتىستى قۇپيا مالىمەتتەردىڭ جاريا بولماۋى, مۇنىڭ ءبارى دە جەكە ازاماتتىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى بولىپ تابىلعانىمەن, كەي كەزدەردە جەكە ادامنىڭ وسى قۇقىقتارىنىڭ ءوزىن شەكتەۋ تۋرالى ارنايى تارماقتار جوق ەمەس. ولار ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاۋىپتىڭ الدىن الۋدا, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋدا, جەكە ادامداردىڭ قۇقىن ساقتاۋدا جانە دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا بايلانىستى كەرى اسەر ەتەتىن ارەكەتتەرمەن كۇرەسۋ. مىسالى, ناشاقورلىققا قارسى كۇرەسۋ شارالارى. كەيدە ازامات قۇقىن يماندىلىق ءۇشىن دە شەكتەۋگە تۋرا كەلەدى. سەبەبى, سوڭعى جىلداردا الەمدى ۇرەيلەندىرە باستاعان تەرروريزم ماسەلەسى بيلىكتىڭ كەيدە ادام قۇقىن شەكتەۋىنە تۋرا كەلەتىندىگىن كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان دۇرىس دەپ قابىلداعانىمىز ءجون. وسى جايتتارعا بايلانىستى پراكتيكالىق ءبىر مىسال كەلتىرەيىك: ايتالىق ءبىر كىسى قوعامدىق ورىندا الەم-جالەم كيىنىپ جۇرسە, ونىڭ قوعامعا كەرى اسەرى جاعىمدى بولماسى انىق. بۇل جەردە ونداي ازامات قۇقىنىڭ قورعالۋىن العا تارتقانىمىزبەن, جوعارىدا اتالعان باپتىڭ تارماقتارىنا سايكەس, وزگە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىنىڭ قورعالۋى ءۇشىن الەم-جالەم كيىنگەن ادامنىڭ قۇقىن شەكتەي وتىرىپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا تۋرا كەلەدى. مىنە, بۇل ماسەلە دە اتا زاڭىمىزدا ايقىن جازىلعان. مارات ءباشىموۆ, ەۋروپالىق قۇقىق جانە ادام قۇقى جونىندەگى ينستيتۋت مەڭگەرۋشىسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. استانا.