ارىپتەستىك ارەكەت ەتكەندە تەرەڭدەيدى

قازاقستان مەن اقش اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناعالى 24 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. اقش قازاقستانعا قوماقتى ينۆەستيتسيا سالعان ەلدەر قاتارىندا. ونىڭ ۇستىنە ەكى ەل اراسىندا ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىككە قۇرىلعان ۇنقاتىسۋ بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىنى قاپەرگە الا وتىرىپ, ءبىز اقش-تىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى دجوردج كرولمەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز. – ەلشى مىرزا, ەكى ەل ارا­سىنداعى ستراتەگيالىق ءارىپ­تە­ستىكتى نىعايتۋدا نەندەي شارالار اتقارىلۋدا؟ – كەلەسى جىلى قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ديپ­لوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 25 جىل تولۋىن اتاپ وتپەكپىز. بۇل ايتۋلى داتا تەك مەرەكە رەتىندە عانا ەمەس, وزىندىك تاعىلىمى بار ۇلكەن وقيعا بولعالى تۇر. ۋاقىت جاعىنان العاندا دا, تاريح بەدەرىندە دە ۇزاق كەزەڭ بولماعانىمەن, وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءبىراز ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات­تاعى جانە ەكونوميكاداعى قا­دامدارى ءساتتى بولىپ, حالىق­ارالىق قوعامداستىق الدىنداعى بەدەلى ارتىپ كەلەدى. مۇنداي ناتيجەلەرگە پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ بار­لىق ماسەلەدە كورەگەندىك تا­نىتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسىنداي وڭدى شەشىمدەردىڭ ارقاسىندا امەريكالىق كومپانيالار قازاقستانعا ءوز سە­نىمدەرىن ارتتىرىپ, ينۆەستيتسيا قۇيا باستادى. قازىرگى كەزدە الەمدە ساياسي جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەر ورىن الۋدا. ءالى دە ساياسي جانە اسكەري قاۋىپ-قاتەرلەر سەيىلە قويعان جوق. تاعى قايتالاپ اي­تايىن, قازىردىڭ وزىندە قازاق­ستان ساياسات پەن ەكونوميكادا ايتار­لىقتاي تابىستارعا يە بولدى. بيىل پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ۇزدىك وتىزدىققا اپارار «100 ناقتى قادام» جوس­پارىن جاريا ەتتى. مىنە, وسى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ جۇزەگە اسۋىنا ءبىز سەنىم ءبىل­دى­رەمىز. ارينە, مۇنداي اسا اۋقىمدى ءىستى جۇرگىزۋ وڭاي ەمەس. وعان كوپ ۋاقىت قاجەت. جال­­پى, قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تەرەڭدەي بەرەدى. تاراپتار اراسىنداعى ءوزارا ۇنقاتىسۋ جاندانىپ كەلە جاتقانى وسىنى اڭعارتادى. – بىردە پروفەسسور فرە­دەريك ستارر «اقش وڭىرلىك دەڭگەيىندە سول ەلدەرمەن ءوزارا ىقپالداستىق پلاتفورماسىن قۇرىپ الماي, ءوز ماقساتىنا جەتە المايدى» دەگەن پىكىر ايتقان-دى. ءسىز وسى پىكىرگە قوسىلاسىز با؟ – مەن اقش-تا كەڭەس وداعى تارقاماي تۇرىپ, ورتالىق ازيا ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ساياساتكەرلەرمەن جاقسى تانىس بولدىم. سونداعى بايقاعانىم – تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدەر وزدەرىنىڭ ىشكى ماسەلەلەرىن بارىنشا وڭتايلى شەشىپ الۋعا تىرىسۋى ەدى. قازاقستانداعى وڭدى وزگەرىستەرگە ىشكى جاع­دايلار عانا ەمەس, سىرتقى فاك­تورلاردىڭ دا ىقپال ەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا ەلگە كور­شىلەس مەملەكەتتەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستاردا بولۋى ورىندى سانالسا, سولاردىڭ ءبىرى – الىس تا بولسا اقش دەگىم  كەلەدى. ءبىزدىڭ ساياساتىمىز سول باياعى 25 جىل بۇرىنعىسىنداي, وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى ىنتالاندىرۋ جانە وڭىلىك پروبلەمالاردى ىنتىماقتاسا شەشۋ. – 1994 جىلى دەموك­راتيالىق ارىپتەستىك تۋرالى حارتياعا قول قويىلعانى ءمالىم. سودان بەرى كوپ ۋاقىت ءوتىپتى. قازىر بۇل باعىتتا نە ىستەلىپ جاتىر دەي الاسىز؟ – ارينە بۇنىڭ بارلىعى ۋاقىتپەن بايلانىستى. ونىڭ ۇستىنە جىلدان جىلعا جاعداي وزگەرىپ كەلەدى. قوعامعا قالاي­شا دەموكراتيالانۋ كەرەكتىگى ماسە­لەسىندە ءار ەل وزىنشە ارە­­كەت ەتەدى. ءتىپتى, اقش-تىڭ ءوزىن الىپ قاراعاندا مۇن­دا قوعام «جەتىلىپ بولدى» دەپ تۇيىندەۋگە بولمايدى. سوندىقتان دا بۇل قۇجات ءبىزدىڭ الدىمىزعا مىندەتتەر جۇكتەپ, ءىس جوسپارلارىن قۇرۋعا باعىتتايدى. ولاي بولسا بەس نەمەسە جيىرما جىلدا وسىنى اتقارىپ تاستاۋ كەرەك دەگەندەي ناقتى مەجە قويىلمايدى. بىراق بۇل باعىتتاعى جۇمىس تولاستاماعانى ءجون. – قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋدا كوپتەگەن باستامالار كوتەرىپ, ونىڭ ءبىرازى حالىقارالىق قاۋىم­داستىق تاراپىنان قولداۋ تاپتى دا. ەلىمىزدىڭ بۇنداي يگى ارەكەتتەرىن قالاي باعا­لايسىز؟ – بۇل جەردە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ سول كەزدەگى كورەگەندىك ۇستانىمى بول­عان­دىعىن ايتپاي كەتپەسكە بولماس. پرەزيدەنتتەرىڭىز بۇل قا­رۋلاردى ۇستاپ وتىرۋدىڭ ءوزى قىمباتقا سوعاتىنىن جاقسى ءتۇيسىندى. اقش, رەسەي جانە قىتاي يادرولىق قارۋعا يە ەل­دەر رەتىندە قوماقتى قار­جى جۇمسايتىنىن ەسكەرسەك, تاۋەلسىزدىگىن جاڭادان العان ەلدەر ءۇشىن ونى ساقتاۋ, كۇزەتۋ وتە قىمباتقا تۇسەتىن ەدى. ن.نازارباەۆ ءۇشىن ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى بولدى. ارينە, قاۋىپسىزدىكتى يادرولىق قارۋ ارقىلى ەمەس, ەكونوميكا­نى اياعىنان نىق تۇرعىزۋ جولى­مەن جانە ەلدەگى ساياسي ءبىر­تۇتاس­تىقتى ساقتاي وتىرىپ شە­شۋ دۇرىس ۇيعارىلدى. سوندىقتان بۇل وڭ­دى شەشىم بولدى دەپ ويلايمىن. – ءسىزدىڭ قازاق ءتى­لىن ءۇي­رەنۋگە دەگەن تالپى­نى­سى­ڭىزدى ەستىدىك. ونىڭ ۇستىنە ەلشىلىك اۋلاسىنا قازاقتىڭ كيىز ءۇيىن تىگىپ قويعان ەكەنسىز. بۇنى ءسىزدىڭ قازاق حالقىنا قۇرمەتىڭىز دەپ قابىلداۋعا بولا ما, جوق الدە مادەنيەتكە قىزىعۋشىلىعىڭىز بار ما؟ – مەن قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە تىرىسىپ ءجۇرمىن, ءالى دە ءتىل سىندىرۋعا ءبىراز ۋاقىت كەرەك. ال كيىز ءۇي تىگۋگە كەلەر بولساق, ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, ول ادەمىلىك. قازاقستاننىڭ نىشانى بولىپ تا تابىلادى. كەلگەن قوناقتارىم كيىز ءۇيدى كورىپ تامسانىپ جاتادى, ويتكەنى قازاق مادەنيەتىندەگى ونىڭ ءار­بىر بولشەگىنىڭ وزىندىك ءمانى بار. سىزدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىڭىز كەلگەندە دە تاڭدانىسىن جاسىرمادى. وزگە ەلدەر ەلشىلەرى  قوناققا كەلگەندە قىزىعا قاراي وتىرىپ: «قازاقستاندا سەن عانا وسىنداي كيىز ءۇي تىگىپ وتىرسىڭ», دەپ ايتىپ جاتادى. نەگىزى كيىز ءۇيدىڭ جانىما جاققانى سونشالىق, مەن باسىمدى سۇققاننان  ونىڭ ادەمى بەزەندىرىلگەنىنە ءتانتى بولىپ كەلەمىن. وسىنداي ادەمى ءۇيدى اقش ەلشىلىگى رەزيدەنتسياسىنىڭ جانىندا تىگۋ جونىندە شەشىم قابىلداۋىم سوندىقتان. ءبىر جاعىنان العاندا بۇل قازاقستاندىقتارعا كورسەتكەن قۇرمەتىم بولسا, ەكىنشىدەن, رەزيدەنتسيامنىڭ اۋماعىن وسىنداي جولمەن كەڭەيتكىم كەلدى (كۇلدى). ال شىنىن ايتقاندا, ءارتۇرلى شارالاردى وتكىزىپ تۇراتىن بۇل كيىز ءۇي مەن ءۇشىن ماڭىزدى ورىن سانالادى. ارينە, بۇنىڭ بارلىعى پراگماتيكالىق, ادامدىق, ءتىپتى ساياسي ويدان تۋىنداعان شە­شىم. ەڭ باستىسى, اقش-تىڭ قازاقستانداعى وكىلى رەتىندە مەنىڭ قازاقستاندىقتارعا دەگەن تەرەڭ قۇرمەتىم ەكەندىگىن كورسەتكىم كەلدى. – قازاقستان تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە ماڭىز بەرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە 2017 جىلى حالىقارالىق كور­­مەنىڭ ەلىمىزدە وتەتىنىن بىلەسىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە اقش تاراپىنان بەلگىلى ءبىر قادامدار مەن جوبالار بار ما؟ – ءتۋريزمدى الار بولساق, ول بيزنەسكە قاتىستى. سوندىقتان دا قازاقستاندا تۋريزم سالاسىن دامىتاتىنداي اۋان قالىپتاسۋى ءتيىس. بۇل ورايدا سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ ءۇل­كەن الەۋەتى بار ەكەندىگىن رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك. اقش قازاقستاننان الىس ورنالاسقاندىقتان دا تۇرعىندار مۇنداعى جاعدايدى, ونىڭ ادەمى تابيعاتى بار ەكەندىگىن بىلە بەرمەيدى. مە­نىڭ ويىمشا, وعان دا ءبىراز ۋا­قىت كەرەك. ەكسپو-2017 قازاقستان دامۋىنىڭ كور­سەتكىشى بولۋى ءتيىس. جانە دە قازاق ەلىن الەمگە پاش ەتەدى دەپ ويلايمىن. اتالعان شاراعا قاتىسقىسى كەلەتىن كوپتەگەن امەريكالىق كومپانيالاردى جاقسى بىلە­مىن. «بولاشاق ەنەرگياسى» بار­شاعا ورتاق, سوندىقتان دا امەريكالىق كومپانيالاردىڭ قاتىسپاي قويمايتىنىنا سەن­دىرگىم كەلەدى. – اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».