بالتىق جاعاسىنداعى ەسكەرتكىش

ومىردە قايتالانباس ەرلىك جاساسا دا, اۋىر ەڭبەكتەن بەلى قايىسسا دا ەشبىر ءىسىن مىندەت ەتپەي, كەۋدە قاقپاي, بۇلداماي جالعان دۇنيەدەن قاراپايىم كۇيىندە وتەتىن دە جاندار بولادى. وندايلار كوپ ەمەس, ارينە, دەگەنمەن, سونداي باتىر جايىندا وي تولعاۋ, ونىڭ ادامگەرشىلىككە تولى قاسيەتتەرى مەن كەيىنگىگە ۇلگى بولار ىستەرى جايلى جازۋ ادامدىق تا, ازاماتتىق تا پارىزدىڭ ءبىرى بولار, ءسىرا. اتا-اناسىنىڭ قازاقشا قوي­عان اتى قوسان, ال قۇجاتتاردا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى حاسان مامىتوۆ 1922 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ لەڭگىر اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپتى. 20 جاسىندا قاساپتى قان مايداننىڭ ناعىز ويراندى جەرى ستالينگراد شايقاسىنا تۇسكەن بولاشاق باتىر بەلارۋس, پولشا جەرلەرىن, كالينينگرادتى ازات ەتۋ مەن بەرليندى الۋعا قاتىسىپ, ونان سوڭ بەرليندە سوعىستان كەيىنگى ءتارتىپ ورناتۋعا قالىپ, ەلگە 1948 جىلى ءبىر-اق قايتىپ كەلەدى. قان ساسىعان, ءتۇتىن مەن وق-ءدارى­نىڭ ءيىسى قولقانى اتاتىن­ ماي­دان دالاسىندا مۇز جاستانىپ,­ قار جامىلعان, قانشا مايدانداس­تارىنىڭ قىرشىنىنان قيىلعا­نىن كوزىمەن كورگەن باتىر ءوزىنىڭ ەرلىگى جايىندا اڭگىمە ايتۋعا ءمۇل­دە جوق بولىپتى. قايتا ول جاي­لى قىرعىننان امان قال­عان­ قارۋلاستارى ايتىپ, ءوزى قاتا­رىن­دا بولعان ءبىرىنشى بالتىق مايدانىن­داعى 336-اتقىشتار پولكىنىڭ ەرلىك ىستەرىن تىركەگەن قۇجاتتارىندا, پودولسكىدەگى اسكەري مۇراعاتتا كوبىرەك دەرەكتەر كەلتىرىلەدى ەكەن. سونىمەن, ارحيۆ دەرەك­تەرىمەن, سارعايعان گازەتتەردە جاريالانعان ماقالالاردا, كوزكورگەندەر مەن ىزدەۋ­شىلەر ايتقان اڭگىمەلەرگە كەزەك بەرەيىك. سەرىكقالي مۇقانوۆ: – مەنىڭ باتىر جايلى ءبىلۋىم كەزدەيسوق بولدى. 2008 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كالينينگراد قالاسىندا ۇيىم­داس­تىرىلعان اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى حالىقارالىق وداعىنىڭ كەزەكتى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا شاقىرىلدىم. سول جولى بالتيسك قالاسىنداعى اسكەري بولىمدەردىڭ بىرىندە قوناقتا بولدىم. اسكەري ءبولىم قوس «قىزىل جۇلدىز» وردەندى بالتىق فلوتىنىڭ سۋۆو­روۆ جانە الەكساندر نەۆسكي وردەن­دى 336-شى جەكە بەلوستوك گۆار­ديالىق تەڭىز جاياۋ اسكەرى بريگا­دا­سى دەپ اتالادى ەكەن. ءبىزدى بريگا­دانىڭ كومانديرى, پولكوۆنيك ولەگ دارجاپوۆ قارسى الدى. مەن ودان: «سىزدەردە قازاق جىگىتتەرى بار ما؟» دەپ سۇرادىم. «بولعاندا قانداي! سىزگە ءبىزدىڭ بريگادانىڭ ماقتانىشىنا اينالعان قازاقتى كورسەتەيىن», – دەپ بەس بىردەي باتىر­دىڭ ءمۇسىنى ورناتىلعان داڭق اللەياسىنا باستاپ اپاردى. قاز-قاتار تۇرعان تاس مۇسىندەردىڭ بىرىندەگى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى حاسان مامىتوۆ» دەگەن جازۋ كوزىمە وتتاي باسىلدى. كوماندير ءبىزدى مۇراجايعا اپارىپ, قۇرامانىڭ داڭققا تولى تاريحىنان سىر شەر­تەتىن جادىگەرلەردى كورسەتتى. وندا دا حاسان مامىتوۆتىڭ ءمۇسىنى بار ەكەن. قاسىنا باتىردىڭ ەرلىگىن باياندايتىن ەسكەرتكىش تاقتا ءىلىنىپتى. بايقاعانىم, وزگە مۇسىندەردىڭ اينالاسىنا تۋعان جەرلەرىنەن اكەلىنگەن ءتۇرلى كادەسىيلار قويىلىپتى. ولار­دىڭ قاسىندا جەرلەسىمىزدىڭ ءمۇ­سىنى ءبىرتۇرلى وقشاۋلانىپ تۇر­عانداي كورىندى. «نەگە بۇلاي؟» دەپ پولكوۆنيكتەن سۇراعانىمدا, باتىردىڭ 1993 جىلى دۇنيەدەن وتكەنىن, تۋىستارىمەن بايلانىس ءۇزىلىپ قالعانىن العا تارتتى. شىنىمدى ايتسام, ءىشىم قان جىلاپ, جۇرەگىم سىزداپ قويا بەردى… ەلگە كەلگەن سوڭ تارتۋ-تارال­عى­لار الىپ, قازان ايىنىڭ ورتاسىندا بالتيسكىگە قايتا باردىم. ءبىزدى رەسەيلىكتەر قۇشاق جايا قارسى الدى. 3000-عا جۋىق سارباز سالتاناتتى ساپقا تۇرىپ, بريگادانىڭ جاۋىنگەرلىك تۋىن كوتەردى. سول تۋدىڭ قاسىندا ەلى­مىز­دىڭ كوك بايراعى دا جەلبىرەدى. بۇل – قازاقستانعا جانە قازاقتىڭ قاھارمان ۇلىنا كورسەتىلگەن ايرىق­شا قۇرمەت بولاتىن. بريگادادا قازاق جىگىتتەرى بار ەكەن. رەسەيلىك قانداستارىمىز عوي. بريگادا ساردارلارى ۇلتى قا­زاق ساربازدارعا ەرەكشە سەنىم ارتا­تىن­دارىن ريزاشىلىقپەن جەت­كىز­دى. تاعى ءبىر قىزىق ايتايىن. بريگادانىڭ جاۋىنگەرلەرى چەشەن­ستان­دا­عى سوعىسقا قاتى­سىپتى. تاڭعالار­لىعى سول, حاسان مامى­توۆ­تىڭ مۇسىنىنە كۇتىم جاساپ, رۋحىنا تاعزىم ەتىپ جۇرگەن ساربازدار سول سوعىستا ەشبىر جاراقات الماي, ءدىن-امان ورالىپتى. مۇنى ويدان شىعارىپ ايتىپ وتىرعان جوقپىن. قاپ تاۋىندا تولارساقتان قان كەشىپ كەلگەن جىگىتتەردەن ەستىدىم» دەيدى ەلىمىزدەگى اسكەري بولىمدەردىڭ بىرىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى حاسان مامىتوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ كەرەك دەپ باتىردىڭ ارتىنان تاعدىردىڭ جازۋىمەن كەزدەيسوق ىزدەۋشىسى بولعان قازاق ازاماتى. روزا قوسانقىزى: – كىم-كىمدە ءوز اكەسىنە جان ولشەمەيدى عوي, بىراق مەنىڭ اكەمدەي اكە جوق. مەن اكەمنىڭ باتىر ەكەنىن كەيىن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمدە, جەڭىس كۇنى قارساڭىندا كەزدەسۋلەرگە شاقىرىپ, ول تۋرالى ءبىرلى-جارىم گازەت بەتىندە ماقالالار شىققاندا عانا بارىپ ءبىلدىم. مەنىڭ ۇعىمىمدا اكەم مەتاللۋرگ, ىپ-ىستىق تسەحتا قورعاسىن قايناتاتىن ەڭبەك ادامى بولاتىن. جۇمىستان قالجىراپ, شارشاپ كەلەتىنى سونداي كىشكەنتاي ءىنىم قولىنا بالعاسىن الىپ, اكەمنىڭ دەنەسىن كىشكەنتاي شەگەمەن شەگەلەپ جاتقانىندا ويانباي ۇيىقتايتىنىن بىلەمىن. ونىڭ ەرلىگى جايىندا وسە كەلە مايدانداس جان دوسى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ياكوۆ زايتسەۆتان ەستىدىك. ول كىسى بىردە سەندەردىڭ اكەلەرىڭ قانداي جاعدايدا قيىندىقتان توسىلمايتىن, قايتا جۇرتتىڭ ويىنا كەلمەيتىن شەشىمدەر قابىلداۋ ارقىلى قارۋلاستارىن قۇتقارعانىن بىلەمىن دەپ تومەندەگى قىزىق جاعدايدى ايتىپ بەرگەنى ەسىمدە. سوعىستىڭ قاي كۇنى دە سۇرا­پىل عوي, سونداي ءبىر كۇندە وق قارشا جاۋىپ, فاشيستەر باس كوتەرتپەي روتامىز بىرنەشە كۇن بويى ىستىق اس-سۋسىز قالدى. دالالىق اسحانا جەتۋىنە ەش مۇمكىندىك جوق, قۇرساۋدا قالعانداي, سۋىق وكوپتا جاۋمەن جاعالاسىپ جاتقانىمىزدا سەندەردىڭ اكەلەرىڭ وق ءتيىپ, ولەيىن دەپ جاتقان جىلقىنى كورىپ, جاۋعان وقتان جاسقانباي جەر باۋىرلاپ بارىپ, الگى جىلقىنى باۋىزداپ, جانتالاسا ءىشىن جارىپ جىبەرىپ, ەتىن كەسىپ اكەلىپ, اس ءپىسىرىپ, بۇكىل روتانىڭ بويىنا قۋات بەرگەنى بار. سوندا وعان سولاي جاسا دەپ بۇيرىق بەرگەن ەشكىم جوق, دەپ تاڭعالا وتىرىپ, سۇيسىنە اڭگىمەلەگەنى بار. ءوزىنىڭ ەرلىگى جايىندا ءتىس جار­مايتىن اكەم بالا كەزى­مىز­دەن ءبىز­گە جاتار ۋاقىتتا ەرتەڭ­گى, اڭىز اڭگى­مەلەر دە ايتىپ بەرەتىن. ال اكەمنىڭ وسى قىرىنىڭ مەنىڭ بالالارىمنىڭ قالىپتاسۋىنا كوپ ىقپالى بولدى. اتاسىن جانىنداي جاقسى كورەتىن نەمەرەلەرى قانداي جۇمىس­تان دا تايسالمايتىن, ۇلتىن سۇيەتىن, حال­­قىن قادىر­لەيتىن ازامات بولىپ­ ءوستى. مەن اكەمە نەمەرەلەرىن سونداي ەتىپ تاربيەلەگەنى ءۇشىن دە قارىزدارمىن. ول كىسى ءوزىنىڭ اسكەري كوميسساريات الدىنداعى بەدەلىنە قاراماستان, ۇلدارىن اسكەر قاتارىنا جىبەردى. ءتىپتى, ءىنىم باتىرحان اكەسى قۇرامىندا سوعىسقان 336-جەكە بەلوستوك گۆارديالىق تەڭىز جاياۋ اسكەرى بري­گاداسىندا اسكەري بورىشىن وتە­گەنى بار. قازىر مارقۇم بولىپ كەتكەن ءىنىم, العاشقى كۇنى بولىمگە كەلگەنىمىزدە قاتارعا تۇرعىزىپ قويىپ, بريگادانىڭ تاريحىن, ودان شىققان باتىرلاردى ماقتانىشپەن اتاپ جاتقاندا اكەم ەسىمى ايتىلعاندا تولقىپ كەتتىم, دەگەنى بار. اكەمنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەيمىن دەپ جانتالاسا بورىشىن وتەگەن ۇلى كولىك اپاتىنان قايتىس بولىپ, اكەم ونىڭ ارتىندا قالدى. سول قازا اكەمە, انام قىمقاپقا وتە اۋىر ءتيدى. ادامي كەلبەتى كەۋدەگە جىلى­­لىق ۇيالاتقان باتىردىڭ بەي­نەسى جانىما جاقىنداي ءتۇس­كەندەي. باتىر اعاعا دە­گەن ەرەكشە قۇرمەت بيلەپ, عالام­توردى اقتارىپ, قىزى روزا اكەل­گەن گازەتتەر بەتىنەن سىر ساۋ­دىم. پولكوۆنيك د. پيسلياكوۆ بىلاي دەپ جازادى. «1943 جىلى دنەپردەن وتەردە حاساننىڭ (قوسان) كەۋدەسىندە ەكى بىردەي «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى بار ەدى. ونىڭ ءبىرىن ستالينگراد مايدانىندا السا, ەكىنشىسىن پودپولكوۆنيك پيليۋگين سمولەنسك تۇبىندە تاققان بولاتىن. ءتۇن قويۋلانعان تۇستا اسكەرىمىز دنەپر­دىڭ ارعى جا­عا­لاۋىنا ءوتۋى ءتيىس بولدى. قايىق جوق, جاۋىنگەرلەر مامىتوۆ پەن حولوۆ بورەنە اعاشتارعا قۇلاعان ءۇيدىڭ ەسىگىن بايلاپ, وعان پۋلەمەتتى ورنالاستىرىپ, دنەپر تولقىنىمەن ارپالىسىپ كەلەدى. جىلجىپ كەلە جاتقان سالدى بايقاپ قالعان فاشيستەر وق جاۋدىردى. حولوۆقا يىعىنان, ال حاساننىڭ ارتىنداعى زات سالعان قابىنا وق ءتيدى. وقتىڭ جارقىلىنان قاي تۇستا جاۋ پۋلە­مەتى تۇرعانىن شامالاعان حاسان وقتى توگىپ جىبەردى. نىساناعا ءدوپ ءتيىپ, پۋلەمەتتىڭ ءۇنى ءوشتى. وسى ءسات سال جاعاعا توقتاعانداي, ۇستىنەن ىرعىپ ءتۇسىپ ەدى, جاعالاۋ ەمەس, مۇز ەكەن. وپىرىلىپ تۇسكەن مۇزدان سۇپ-سۋىق سۋعا تۇسكەن حاسان جان دارمەن جارالانعان جولداسى مەن پۋلە­مەتتى جاعاعا الىپ شىققان. حولوۆتىڭ جاراسىن تاڭىپ بولا بەرگەندە جاپ-جاقىن جەردەن داۋىس ەستىلدى. قاراڭعىعا تەسىلە قاراپ ەدى جۇگىرىپ بارا جاتقان ەكى ءفاشيستى اڭدادى. جىلدام ترانشەياعا تۇسكەن ولار دوتقا كىرىپ, وزەندى اتقىلاي باستادى. جەر باۋىرلاي دوتقا جەت­كەن حاسان قولىنداعى تانككە قارسى گراناتانى قۇلاشتاي لاق­تىردى. ونىڭ دا ءۇنى ءوشتى. ەندى ساقىلداعان پۋلەمەت ءۇنى تاعى دا جاپ-جاقىننان, وڭ جاقتان ەستىلگەن. پۋلەمەتىن سول جاققا بۇرعان حاسان ءبىر باسقىنشىنى وققا ۇشىردى. ەكىنشىسى حاسانعا تۇرا ۇمتىلعان. ناعىز جان الىپ, جان بەرىسەتىن شەشۋشى ءسات. حاسان باتىر بۇل جولى دا جەڭىپ شىقتى. تاڭ سىبىرلەپ اتقان مەزگىلدە پولك تەگىس وزەننەن ءوتىپ جىلجي باستاعان ءسات بولاتىن. ءبىر ۋاقىتتا كۇتپەگەن جەردەن ءبىر ماشينا تيەپ العان سولداتى بار نەمىس كولىگى ورمان ىشىنەن شىعا كەلدى. ءبىرىنشى بولىپ بايقاعان حاسان پۋلەمەتىن سول جاققا بۇرعان. جاقىن جەردەن جاۋعان وقتان باۋداي تۇسكەن ءبىر روتاداي نەمىس سولداتتارىنا قوسا ءتورت اۆتوكولىك پەن ءبىر برونەترانسپورتەردى جاعىپ جىبەرگەن حاسان ەرلىگى سول جولى بۇكىل جاۋىنگەرلەرگە اڭىز بولىپ تاراپ ەدى. ءتىپتى, پۋلەمەتى قاتاردان شىعىپ قالعاندا قولىنا ىلىككەن جاۋ قارۋىن الىپ, روگاچەۆ قالاسىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كىرگەن حاسان ەرلىگى وسىنداي ەدى», دەپ جازىپتى. سوعىستان كەيىن اۋىر جۇمىس­تان قاشپاي ىستىق تسەحتا جۇمىس جاساعان قوسان اعا وزىنەن كەيىنگى جاستارعا قورعاسىن بالقىتۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپتى. باتىر اعا جايلى تولعانا اڭگىمەلەگەن اقىلبەك جەتىباەۆ قوسان اعا اپاتتى جاعدايلاردا, ءبىر قيىن ۋاقىتتاردا پەشكە ءبىزدى جاقىن­داتپاي, ءوزى باراتىن دەيدى. ەشقاشان مەنمەندىكتى بىلمەيتىن اعامىزدان ءوز باسىم ادامگەرشىلىكتىڭ قانداي بيىك بولاتىنىن كوردىم. سونداي ادامنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ۇيرەن­گەن شاكىرتى بولعانىمدى كەيىن­گىلەرگە ايتۋدىڭ ءوزى عانيبەت. بەيبىت كۇندە قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى مەتاللۋرگى اتاعىن العان, قان مايداننان كەۋدەسىنە التىن جۇلدىز تاققان باتىردىڭ ەرلىگى كەيىنگىگە ۇلگى. ولمەيتىن ەرلىك جاساعان قوسان باتىر تاعىلىمى كىسىلىككە شاقىر­عانداي. انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتە: مايدانداس دوستار (وڭ جاقتاعى ءبىرىنشى وتىرعان ح.مامىتوۆ).