سول ءبىر كۇندەردە

(قويىن داپتەردەگى حيكايا) مەنىڭ اكەم ءماجي قويشىباەۆتىڭ (1914-1995 ج.ج.) ءومىر جولى ونەگەگە تولى. ول كىسى قورعالجىن وڭىرىندە وقۋ-اعارتۋ ىسىمەن اينالىستى. 1930 جىلدان سوعىس باستالعانشا حالىقتى لاتىن الىپبيىندە وقىتىپ, جازۋعا ۇيرەتكەن. ال ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن اتالمىش ايماقتاعى اۋىلداردى ارالاپ, مەكتەپ اشىپ, شاكىرت دايىنداپ, بايىز تاپپادى. 1953 جىلى وركەندەۋ اۋىلىنا مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ كەلدى. سودان 1976 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن وسىندا قىزمەت ەتتى. مايداننان ەلگە كىشى لەيتەنانت شەنىمەن ورالعان اكەم سوعىس تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدى جاراتا بەرمەيتىن. جانى قالاماعان بولار. بىراق نەگە ەكەنىن قايدام, جارىقتىق قويىن داپتەرىنە مايدانداعى ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىستى شاعىن ەستەلىگىن جازىپ قالدىرىپ كەتىپتى. ونى وقىپ وتىرىپ, اكەمنىڭ كەيىنگى ۇرپاق سول سۇراپىل سوعىستىڭ زارداپتارىن ۇمىتپاۋىن تىلەپ كەتكەن ەكەن-اۋ دەگەن وي ساناما ورالدى. ەندى, ارداگەردىڭ وسىدان 30 جىل بۇرىن جازعان ەستەلىگىنە نازار اۋدارايىق.  مەن ۇلى وتان سوعىسىنا 1941 جىلدىڭ 18 تامىزىندا اتتانىپ, سودان 1946 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ەلگە ورالدىم. وسى ارالىقتا تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, تاتار اسر-ءى, بەلارۋس, ۋكراينا, پولشا, شىعىس گەرمانيا جەرلەرىندە بولىپپىن. ماسكەۋ, الماتى, ور, تاشكەنت, پەنزا قالالارىنىڭ ءدامىن تاتىپ, سۋىن سۋلاعان ەكەنمىن. تالاي ادامدارعا جولداستىققا جاراپپىن. قاتقان ناندى ءبولىپ جەپ, اۋىر بەينەتتى بىرگە كوتەرىسىپ, جارامىزدى تاڭىسىپ, ءبىر-بىرىمىزگە: «قاجىما, بەرىك بول. وتان ءۇشىن, بولاشىق ۇرپاق ءۇشىن, ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن انا ءفاشيستى اياما», دەپ اقىل ايتىسقان تالاي ماڭعاز جىگىتتەرمەن سەرىك بولىپپىن. سويتكەن كەيبىر قادىرلى دوستاردان اجال شىركىن قاس-قاعىمدا ۋكراينا, بەلارۋس, پولشا, گەرمانيا جەرلەرىندە ايىرعانى وكىنىشتى. كەيبىرەۋلەرىمەن ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى قوشتاسىپپىن. ولاردىڭ كوپشىلىگى قولدان, اياقتان ايىرىلىپ, امالسىزدان گوسپيتالعا جىبەرىلگەندەر ەدى. مەن دە وسى كەزەڭدە ەكى رەت اۋىر, بىرنەشە رەت جەڭىل جاراقات الىپ, اللانىڭ قۇدىرەتىمەن ءدام-تۇزىم تاۋسىلماي, بۇل كۇندە, جەتپىستىڭ ەكەۋىنە اياق باسىپ, بالالى-شاعالى بولىپ وتىرمىن. حالقىم مەن ۇكىمەت قادىرلەگەن ارداگەر, زەينەتكەر قاريامىن. سوعىس ءبىتىپ, جەڭىس تۋى كوتەرىلگەنىنە بيىل 40 جىل تولىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ءبىر ادامنىڭ ورتا ءومىرى دەۋگە بولادى. وسى ارالىقتا ەستەن كەتپەس اۋىر كۇندەردەگى كوپتەگەن جايلار سانادا كومەسكىلەنە باستاپتى. حالىق: «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى», دەيدى. بۇل ءسوز راس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, سوعىس كەزىندە ءوز باسىم بىرنەشە رەت تۋرا كەلگەن اجالدان امان قالدىم. ارينە, بۇل قانداي دا ءبىر ءادىستىڭ, امالدىڭ ارقاسى ەمەس, كورەر جارىعىمنىڭ, تاتار ءدامىمنىڭ تاۋسىلماعانىنان. سونىڭ ءبىرى – 1945 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنداعى وقيعا-تىن. گەرمانيانىڭ گامبۋرگ قالاسى تۇبىندە كەسكىلەسكەن ۇرىس ءجۇرىپ جاتتى. فاشيستەر شاھاردى اينالا بەكىنىسكە اينالدىرىپ العان. ەكپىندەپ, شابۋىلداپ كەلگەن ءبىزدىڭ بولىمشەلەر كۇشتى توسقاۋىلعا كەزدەستى. ءبىز امالسىزدان سول جەردە وكوپ قازىپ, بەكىندىك. دۇشپاندى ارتيللەريانىڭ اتقىلاۋىن كۇتتىك. كوپ وتپەي زەڭبىرەكتەر «سويلەپ», تانكىلەر شابۋىلعا شىقتى. بىزدەر, ياعني جاياۋ اسكەرلەر العا ۇمتىلدىق. ول كەزدە نەمىس اسكەرلەرىندە بەرەكە, قاۋقار قالماعان ەدى. ايتسە دە, بەرىسپەيتىن. ۋرالاپ كەلىپ, جاۋدىڭ ءبىر وكوپىنا سەكىرىپ ءتۇستىم. كەنەت نەمىس ساربازىنىڭ «شتىگى» كەۋدەمە سارت ەتىپ, تەلوگرەيكامدى تەسىپ ءوتتى. مەن كەيىن شەگىنىپ قالىپ, ونى قولىمداعى تاپانشاممەن اتىپ جىبەردىم. فاشيست مىلتىعىنان ايىرىلىپ, شالقالاي قۇلادى. كەيىن قاراسام, جاۋ نايزاسى ەتىمدى 1,5 سانتيمەتردەي جىرتىپ جىبەرىپتى. ايتەۋىر, كەۋدە سۇيەگىم امان ەكەن. جەڭىل-جەلپى سوققىعا قارايتىن كەز ەمەس. جاۋ شەبىنە قاراي شابۋىلداپ بارا جاتقان قارۋلاستارىمنان قالمادىم. ءبىر ۇزىلىستە ماسكەۋلىك ليزا اندرەەۆا دەگەن سانيتاركا مەنىڭ جاراقاتىمدى تاڭىپ جاتىپ: «ءسىزدىڭ وققاعارىڭىز بار. بەرليندى كورەسىز», – دەدى. ول كەزدە بەرليندى باسقا بولىمدەردەن بۇرىن كورەمىز, ويتكەنى, ءبىز 1-بەلارۋس مايدانىنىڭ سولداتىمىز دەپ ماقتاناتىن ەدىك. سودان, جارانى تاڭىپ, وكوپتان شىعىپ, جۇگىرىپ كەلە جاتقانىمىزدا ليزاعا وق ءتيىپ: «ماما!» دەگەن جالعىز ءسوزدى عانا ايتىپ ۇلگەرىپ, باقيعا اتتانىپ كەتە باردى. وجەت, باتىر, تاماشا بويجەتكەن جاۋىپ تۇرعان وققا قاراماستان, تالاي جارالى جاۋىنگەرلەردىڭ جاراسىن تاڭىپ, جاردەم بەرىپ ەدى. ول 18 نە 20 جاستا عانا بولاتىن. مايدانعا ءوز ەركىمەن سۇرانىپ كەلگەن. اكەسى 1941 جىلى ماسكەۋ تۇبىندە قازا تاپقان ەكەن. «موسكۆادا جالعىز مامام بار. سوعىس بىتەدى. مامامدى الىپ, قازاقستانعا بارامىن. ءبىزدىڭ ۇيدە قازاق قىزدارى وقىدى. ولار قازىر الماتىدا, مەنى شاقىرادى. سوعىس بىتسە بارامىن», دەپ ارمانداۋشى ەدى. بۇل وقيعا ەرەكشە مەنىڭ ەسىمدە قالدى. ليزا ەكەۋمىز قول ۇستاسىپ, قاتار جۇگىرىپ كەلە جاتتىق. ول قۇلاعاندا, مەن دە قۇلادىم. ونىڭ: «ماما!», دەگەن داۋ­سى قازىردە قۇلاعىمدا تۇر. ويتكەنى, مەنىڭ دە سوڭىمدا جالعىز انام قالعان-دى. ەكەۋمىز مۇڭداس ەدىك. گامبۋرگ الىندى. 1945 جىلدىڭ 17 ساۋىرىندە, اتى ەسىمدە جوق, ءبىر سەلونى الامىز دەپ شابۋىلداپ كەلە جاتقاندا, سناريادتىڭ جارىقشاعى ءتيىپ, اۋىر جارالاندىم. گوسپيتالعا ءتۇستىم. سوندا ءجۇرىپ سوعىس بىتكەنىن ەستىدىك. ەندىگى ارمان-تىلەك سوعىس بولماسا ەكەن. ءومىر وسى گۇلدەنگەن قالپىندا تۇرسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. دامكەش قويشىباەۆا, زەينەتكەر ۇستاز. ءماجي قويشىباەۆ. 1985 جىل.