«سۋىق تسيكلون كەلە جاتىر»

جۋىردا رەداكتسيامىزعا بەلگىلى جۇلدىزشى نازاربەك قوجامسەيىتوۆ سوعىپ, ءوزىنىڭ ءبىرشاما بولجامدارىمەن بولىسكەن ەدى: – مەنىڭ بولجامدارىم ارقاشان تۋرا كەلەدى. جالعىز اۋا رايىنىڭ بولجامدارى ەمەس, مەن ساياسي بولجامداردى دا تۋرا ايتا الامىن. ماعان كەيبىر تانىس ساياساتكەرلەر الداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ قالاي وتەتىنىن ەسەپتەپ قوي دەپ تاپسىرما بەردى. ونى دا ەسەپتەپ قويدىم. – ونى ءسىز ەسەپتەمەسەڭىز دە جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. الداعى اۋا رايى تۋرالى قانداي بولجام ايتار ەدىڭىز؟ – سولتۇستىك وبلىستاردا ءساۋىردىڭ 10-دا سۋىق تسيكلون كەلەدى. 18-20 ساۋىردە قارا داۋىل سوعىپ, قارا سۋىق بولادى. 2 مامىر كەزىندە دە اۋا رايى بۇزىلىپ, ارتى قار ارالاس جاڭبىرعا اينالادى. كۇن كۇرت سۋىتادى. – قازىر اۋا رايى كۇرت سۋىتىپ نەمەسە كۇرت جىلىپ, حالىقتى ابدەن مەزى قىلدى. وسىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟ – ونىڭ باستى سەبەبى, رەسەيدىڭ بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان ۇشىرىپ جاتقان زىمىراندارىندا. زىمىران ۇشسا بولدى – اۋا رايى كۇرت بۇزىلادى. جانە ول قىستا كۇرت جىلىمىق, جازدا كۇرت سۋىق اكەلىپ, ىلعالدى شامادان تىس جاۋدىرادى. ماسەلەن, بىلتىر 17 ناۋرىزدا «پروتون» ۇشىرىلعان سوڭ پاۆلودار قالاسىندا ەكى كۇن 30 گرادۋس, ەكى كۇن 28-29 گرادۋس ىستىق بولدى. بۇل ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى وسىناۋ قالادا مۇنداي ىستىق ەشقاشان بولماۋى كەرەك ەدى. سونىڭ كەسىرىنەن قار كۇرت ەرىپ, كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار مەن نىساندار سۋدىڭ استىندا قالدى. قاراعاندى وبلىسىنداعى سۋ قويماسى بۇزىلىپ, كوپتەگەن شىعىن بولىپ, بەس ادامنىڭ اجال قۇشقانىن دا بىلەسىزدەر. اتباسار اۋدانى دا سۋعا كەتىپ, زيان شاش-ەتەكتەن بولدى. سول كەزدە ەلدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى تارازدا اۋا رايى 23, ال الماتىدا 19-20 گرادۋس قانا بولدى. جۋىرداعى تابيعات اۋىتقۋشىلىقتارى دا 19 ناۋرىزدا ۇشىرىلعان «پروتوننىڭ» كەسىرى. ايتپەسە, الماتىدا قىستىڭ اياعىندا وسىنداي كولەمدە قار جاۋار ما ەدى؟ «قازگيدرومەت» مۇندايدىڭ سەبەبىن عىلىمي دالەلى بولماعان سوڭ ايتا المايدى. ال مەن ونى ۇنەمى ايتىپ كەلە جاتىرمىن. تابيعات ءوز تىنىشتىعىنىڭ, ءوزىنىڭ ەكولوگيالىق تەڭگەرىمىنىڭ بۇزىلعانىن ۇناتپاي, وعان ءوزىنىڭ قاتال جاۋابىن بەرەدى. سوندىقتان, زىمىرانداردى تەك بەلگىلى ۋاقىتتاردا عانا ۇشىرۋعا كەلىسىم بەرۋ كەرەك. سونىڭ ىشىندە كوكتەم مەن كۇزدەگى جيىن-تەرىن ناۋقانى اياقتالعانشا ولاردى جىبەرمەي قويا تۇرۋ كەرەك, وعان موراتوري جاريالاۋ كەرەك دەپ 2009 جىلدان بەرى ايتىپ كەلە جاتىرمىن. وعان ەشكىم جاۋاپ تا بەرمەيدى, قۇلاقتارىنا دا ىلمەيدى. – زىمىراندار تەك قازاقستان وڭىرىنە عانا زيانىن تيگىزە مە؟ امە­ريكالىقتار دا ۇشىرىپ جاتىر ەمەس پە, ولارعا دا زيانىن تيگىزە مە ەكەن؟ – ارينە, جالعىز قازاقستان ەمەس, ونىڭ زاردابى رەسەيدىڭ ءوزىنىڭ ايماقتارىنا ءتيىپ جاتىر. ماسەلەن, 2014 جىلدىڭ 27 مامىرىندا ۇشىرىلعان «پروتوننىڭ» كەسىرىنەن ىستىق پەن سۋىق ارالاسىپ, جاڭبىر شەلەكتەپ جاۋدى. رەسەيدىڭ ءۇش وبلىسىن سۋ باس­تى. زەيا مەن كاتۋن وزەندەرىنىڭ قوسىلعان جەرىندەگى سۋدىڭ دەڭگەيى 6 مەترگە دەيىن كوتەرىلدى. جاقىن ماڭداعى بارلىق ەلدى مەكەندەردى سۋ باسىپ, كەلتىرىلگەن شىعىن 200 ملرد. رۋبلگە جەتتى دەگەن اقپاراتتار ايتىلدى. ال امەريكاعا كەلەتىن بولساق... مەن ءوزىمنىڭ «تابيعات اپاتتارىنىڭ جيىلەۋ سىرى نەدە جاتىر؟» دەگەن ماقالامدا باتىس امەريكادا  قازان ايىندا اۋا رايى كۇرت سۋىتىپ, ءبىر مەتردەن ارتىق قار تۇسكەنىن ايتقانمىن. سونداي-اق, سالماعى 300 گرامعا جەتەتىن بۇرشاق جاۋىپ, ماشينالاردىڭ توبەسىن تەسكەنىن ايتقان ەدىم... مۇندايلاردىڭ ءبارىنىڭ تۇبىندە ادام قولىمەن ىستەلگەن تەحنوگەندىك زالالدار جاتىر. امەريكالىقتار ەكونوميكاسى مەن اسكەري قۋاتى جاعىنان رەسەيدەن الدەنەشە ەسە قۋاتتى مەملەكەت بولا تۇرا وزدەرىنىڭ جەرسەرىكتەرىن وربيتاعا رەسەيدىڭ «پروتون» زىمىرانتاسىعىشتارىمەن ميللياردتاعان دوللار تولەپ ۇشىرىپ جاتقانىنا نەگە نازار اۋدارمايمىز؟ زياندى بولماسا ولار وزدەرىندە-اق ۇشىرار ەدى عوي... – وسىنداي زياندىلىقتارى بار دەپ اۋىزشا ايتا بەرگەننەن گورى زياندىلىقتى عىلىمي جولمەن دالەلدەپ, ۇكىمەتكە نەگە حات جازباسقا؟ – مەنى ەشكىم دە تىڭدامايدى. 2009 جىلدان بەرى ايتىپ كەلە جاتىرمىن دەدىم عوي... ال عىلىمي ورىندار ونى دالەلدەۋگە نە شاماسى جەتپەيدى نەمەسە مۇندايدى ايتپاڭدار دەپ بىرەۋلەر قورقىتىپ تاستاعان. سوندىقتان اۋىزدارىن اشپايدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».