ءومىر ءتۇرلى كەزدەسۋلەر مەن قوشتاسۋلاردان تۇرادى. جوسپارلانعان كەزدەسۋگە ادامدار دايىندالىپ, قاجەتتى كوڭىل كۇيمەن بارادى. كەزدەسكەن ادامىڭمەن قايتىپ جولىقپايتىن ساتتەر دە بولادى, كەيدە سونىڭ ءوزى دە ءجون كورىنەدى.
بىراق كەيدە ءومىردىڭ كۇتپەگەن توسىن سىي ەتىپ, اياق استىنان عاجاپ كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىراتىنى بار. ادەتتە مۇنداي كەزدەسۋلەر ادامنىڭ جۇرەگى مەن كوڭىلىندە تەرەڭ ءىز قالدىرادى.
ءمانى مەن ماعىناسى سونشالىقتى تەرەڭ, ماڭىزى زور, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى ەكى كەزدەسۋ جايلى قىسقاشا بايانداماقپىن. ول سوعىستىڭ ۇلى جەڭىسپەن اياقتالعانىنا, مىنە, 70 جىل بولدى, بىراق سول جەڭىستىڭ قۇنى تىم قىمباتقا ءتۇستى – كۇش-قايراتى بويىندا بۇلقىنعان, باسىم كوبى ورىمدەي جاستاردان قۇرالعان 50 ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ كەتتى.
ال جارالانعاندار, مۇگەدەك بولىپ قالعانداردىڭ سانى ودان دا كوپ. تەك سولار عانا ومىردەن ەرتە وزعان دوستارىن, مايدانداستارىن ماڭگىلىك ەستە ساقتادى, ءدال سولارداي مايداننان قارالى قاعاز العان وتباسىلار دا قايعىسىن ۇمىتا المادى.
سولاردىڭ ءبىرى مەنىڭ اكەم – ىزتىلەۋ ەسەنعاليەۆ بولاتىن. ادامزات تاريحىنداعى تەڭدەسى جوق سۇم سوعىستىڭ بارلىق ازابى مەن اۋىرتپالىعىن ول دا كوتەردى. 1941 جىلى سوعىسقا 22 جاسىندا سولدات بولىپ اتتانعان اكەم ۇيگە سوعىس اياقتالعاندا كەۋدەسىن وردەندەر مەن مەدالدارعا تولتىرىپ, وفيتسەر بولىپ ورالدى. بىراق جارىقشاق پەن وقتان العان جاراقاتى كوپ, ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ قالعان ەدى. بارەنتس تەڭىزى, رىباچي تۇبەگى, ماسكەۋ ماڭىنداعى شايقاستار, اراسىندا دالا حيرۋرگتەرىنىڭ «پىشاعىنا دا» تالاي ىلىنگەن.
تابيعاتىنان مىنەزى تۇيىق, سالماقتى اكەم ءتىپتى مايدانگەرلەر سوعىس تۋرالى ەستەلىك ايتىپ جاتقاندا دا ەشتەڭە ايتقان ەمەس. ولاردىڭ اڭگىمەسىن ءۇنسىز تىڭدايتىن, بىراق ءوزى اشىلىپ سوعىس جايلى اڭگىمەلەگەن ەمەس. تەك قاجەت كەزدە وتانىن قورعاۋ ءۇشىن وت كەشىپ, ءجۇرىپ وتكەن گەوگرافيالىق مەكەندەردى اتاپ وتەتىن. اسكەري ماراپاتتارىنىڭ سانىنا قاراپ, ول جەردەگى ۇرىستاردىڭ ءساتتى وتكەنىن بايقايتىنبىز.
سوندىقتان دا ءوزى كۇتپەگەن ءبىر كەزدەسۋدە ونىڭ اشىلىپ سويلەپ, اعىنان جارىلعانىن كورۋ وتە قىزىق بولدى. 1981 جىلى اكەم مەن اپام ماسكەۋگە كەلدى, مەن ول ۋاقىتتا سوندا ءبىلىم الىپ جاتقان ەدىم. وعان قوسا اكەم كەزىندە ءوزى وقىعان لەنينگرادتى كورگىسى كەلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي جەتەكشى تاڭداۋدا جولىم بولدى دەپ ايتا الامىن. ول مايدانگەر, سوعىس مۇگەدەگى, مىنەزى قيىنداۋ پروفەسسور كونستانتين سەرگەەۆيچ رەميزوۆ ەدى. ودان ستۋدەنتتەر مەن اسپيرانتتار عانا ەمەس, اكادەميالىق شەبەرلىگىن بىرگە شىڭداپ جۇرگەن ارىپتەستەرى دە جۇرەكسىنەتىن. سولاي بولا تۇرا, ونىڭ ادالدىعى, ءتارتىپ سۇيگىشتىگى, وزىنە جانە اينالاسىنا تالاپ قويا بىلەتىنى ۇلگى ەتەرلىك دەڭگەيدە ەدى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, وقىپ جۇرگەن كەزدە كونستانتين سەرگەەۆيچ مەنى وزىنە جاقىن تۇتىپ, ارامىزدا جاقسى ادامگەرشىلىك قارىم-قاتىناس ورنادى. ودان بەرى كوپ جىل ءوتتى, بىراق قازىردىڭ وزىندە كۋرستاستارىم كەزدەسۋ كەزىندە قاتال رەميزوۆتىڭ كافەدرادان ۇيىنە قوڭىراۋ شالىپ: «ەن ەم! جاقسىلاپ داستارقان ازىرلە – يۋرا مەن باقىتتى الىپ ۇيگە بارامىن» دەپ ايتاتىنىن ەسكە تۇسىرەدى. ەن ەم, ياعني ۇستازدىڭ جارى نينا ميحايلوۆنا ءبىزدى اركەز كەڭ جايىلعان داستارقان باسىندا قۋانا قارسى الاتىن. ال يۋرا دەپ وتىرعانى ايگىلى پروفەسسور يۋري نيكولاەۆيچ دۋبروۆسكي ەدى. ول دا مايدانگەر, ك.رەميزوۆتىڭ دوسى بولاتىن.
ك.رەميزوۆقا اتا-انامنىڭ كەلگەنىن ايتىپ ولارمەن تانىسۋعا شاقىرىپ, زايىبىن ەرتە كەلۋىن ءوتىندىم. يۋ.دۋبروۆسكي اۋىرىپ قالعاندىقتان كەلە المادى. قارجىمنىڭ ازدىعىن جانە اكەمنىڭ مگۋ-ءدىڭ الىپ عيماراتىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقانىن ەسكەرىپ, كەزدەسۋ مەنىڭ بولمەمدە, لەنين (قازىرگى ۆوروبەۆ) تاۋىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس عيماراتىندا ءوتتى.
مىنەزدەرى ۇقساس اكەم مەن كونستانتين سەرگەەۆيچ باسىندا سىپايى, سالماقتى عانا سويلەسىپ وتىردى. ولارمەن سالىستىرعاندا ايەلدەر تەزىرەك ءتىل تابىسىپ, ارالاسىپ كەتتى, كەشكى استا كوبىنە سولار سويلەدى. ءبىر كەزدە رەميزوۆ اكەمنەن قاي جەردە سوعىسىپ, جارالانعانىن سۇرادى. بۇل وسى كەشتەگى سوعىس تۋرالى ايتىلعان ءبىرىنشى ءسوز ەدى. اكەم ەڭ اۋىر جاراقاتىن رجەۆ ماڭىنداعى مايداندا العانىن ايتقاندا, ۇزاق ۋاقىت ۇنسىزدىك ورنادى, وسى ۋاقىت ىشىندە رەميزوۆ اكەمە قادالا قاراۋمەن بولدى. سودان سوڭ «قاي كەزدە جارالاندىڭ؟» دەپ سۇرادى. اكەم «1942 جىلدىڭ 19 اقپانى» دەگەن كەزدە كونستانتين سەرگەەۆيچ ەرەكشە تاڭدانىسپەن: «مۇمكىن ەمەس! مەن دە 23 اقپان كۇنى ءدال سول جەردە جارالاندىم» دەدى.
سول كەزدە ەكەۋىنىڭ ءبىر ديۆيزيادا سوعىسقاندارى انىقتالدى – كومانديرلەردىڭ اتى, سوعىستىڭ ەگجەي-تەگجەي دەرەكتەرى, وقيعالار – ءبارى سايكەس بولىپ شىقتى. وسى ساتتەن باستاپ ولار اينالاسىنداعىلاردى ۇمىتتى. ءدال سول كەزدە ەكەۋى دە رجەۆ ماڭىندا بولدى دەسەم ارتىق ايتقان بولماس.
بۇل سونداي ءبىر ۇمىتىلماس كەزدەسۋ بولدى. تاعدىر ءبىر-ءبىرىن تانىمايتىن, الپىستاعى ەكى قاريانىڭ كەزدەيسوق ماسكەۋدە كەزدەسىپ, قىرىق ءۇش جىل بۇرىن وتكەن سوعىستى ەسكە الۋىن ماڭدايلارىنا جازعان ەكەن. ول ۋاقىتتا ەكەۋى دە جيىرمانىڭ ماڭىنداعى بالعىن جاستار ەدى, ولار قازاق, ورىس دەپ بولىنبەدى, ءبىر-بىرىنە تەك مايدانداس باۋىرمىز دەپ قارادى.
كەلەسى كۇنى رەميزوۆتاردىڭ ۇيىندە اڭگىمە جالعاسىن تاپتى, ەكەۋى كوبىنە مايدانداس باۋىرلارىن ەسكە الدى. وپات بولعاندار مەن امان قالعانداردى تىزبەكتەدى, وزدەرى جايلى ءبىر اۋىز ءسوز ايتپادى.
ولار ءبىر-بىرىمەن اعايىندى باۋىرلار ءتارىزدى قيماي قوشتاستى, ەكەۋىن جاستىق شاقتا ۇرىس دالاسى ەمەس, بەيبىت, توقشىلىق ءومىر تابىستىرعانداي سەزىمدە ايىرىلىستى. جانىما قىمبات ەكى ادامنىڭ كەزدەسۋى ماعان اقيقاتتىڭ كەرەمەت كورىنىسى ەدى, ادام بولمىسىنىڭ ولشەۋسىز تەرەڭدىگىنىڭ ايعاعى ەدى.
ەكىنشى كۇتپەگەن كەزدەسۋ ءبىرنەشە جىل وتكەن سوڭ گەرمانيادا بولدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا مەن ماينداعى فرانكفۋرتتە جۇمىس ىستەدىم, سول كەزدە اكەمدى قوناققا كەلۋگە كوندىردىم.
العاش كەلگەن كەزدە اكەمنىڭ ءارتۇرلى تەحنيكالىق شەشىمدەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتقانى مەنى تاڭعالدىردى, اۋەجايدىڭ ورنالاسقان جەرىنەن باستاپ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىك زاتتارى جايلى بىلۋگە اۋەستەندى.
قىزمەت ءۇيى مەن كورشى ءۇيدىڭ اراسىن تاماشا باقشا جالعاپ تۇرعان ەدى. وندا عاسىرلاردىڭ كۋاسى بولعان اعاشتار, كوك-جاسىل گۇلزار بار ەدى, ورتاسىندا كوركەم ماگنوليا وسەتىن. اكەم كۇپتەگەن تاعى ءبىر توسىن كەزدەسۋ وسى باقشادا ءوتتى. كورشىلەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا ەدىك, ولارعا اتا-انامنىڭ كەلەتىنى جايلى الدىن الا ەسكەرتتىم. ايەلى – انتيكۆارلىق بيزنەسى بار داۋلەتتى قوجايىن, ال ەرى – سوعىس ارداگەرى, اسكەري جيناقىلىعىن جوعالتپاعان بۇرىنعى تەڭىز وفيتسەرى بولاتىن. ارينە, اكەمە ول جايىندا ايتپادىم, سوندىقتان العاشقى كەزدەسۋدە ونىڭ رەاكتسياسى توسىن بولدى.
باقشادا سەرۋەندەپ ءجۇرگەنىمىزدە جاعدايعا قاراي سالتاناتتى كيىنگەن كورشىمىز قوناقتى قۇرمەتپەن قارسى الىپ, ونىمەن تانىسۋعا شىقتى. اقجارقىن ك ۇلىمسىرەپ, امانداسۋ ءۇشىن قولىن ۇسىندى.
اكەمنىڭ رەاكتسياسى تاڭعالارلىق بولدى. اركەز سالماقتى, سابىرلى ادام كەنەتتەن وزىنە ۇسىنىلعان قولدى يتەرىپ جىبەرىپ, قىزارىپ كەتتى دە, قارلىعىڭقى داۋىسپەن: «فريتس, سەن ءالى ءتىرى مە ەدىڭ؟» دەدى. سودان سوڭ ىزبارلى كاسىبي بوكسشىلارعا ۇقساپ, گونگكە دەيىن توبەلەسەتىن ادام ءتارىزدى وعان قاراي جاۋىنگەرشە ءيىلدى. نەمىس ىڭعايسىزدانىپ, ماعان قارادى. مەن «اكەم ءسىزدى بىرەۋمەن شاتاستىرىپ العان ءتارىزدى» دەپ تۇسىندىرۋگە اسىقتىم. اقساڭداپ كەتىپ بارا جاتقان اكەمنىڭ ارتىنان قاراعان نەمىس ءىستىڭ ءمان-جايىن ۇقتى. ساۋال قويماي جاتىپ مەن وعان اكەمنىڭ سوعىسقانىن, جارالانعانىن ايتتىم. ول تۇسىنىستىكپەن باس يزەپ: «كەزدەسكەنىمىز ەسىمدە جوق» دەپ ازىلدەۋگە تىرىستى. ودان كەشىرىم سۇراپ, اكەمدى قۋىپ جەتتىم دە, جاعدايدى ۋشىقتىرماۋعا تىرىسىپ, وسىنداي ەگدە جاستا – 80-گە كەلگەندە بوتەن ەلدە اشۋعا بوي بەرۋگە بولمايدى دەپ سابىرعا شاقىردىم.
ءسال ۋاقىت وتكەن سوڭ ساباسىنا تۇسكەن اكەم كەشكە ۇيگە كەلگەن كورشىلەرمەن ءبىر داستارقاندا وتىردى. وقيعادان حاباردار بولعان كورشى ايەلمەن سويلەستى, ول دا مەن ءتارىزدى قارىم-قاتىناستى تۇزەتۋگە تىرىستى. كەشكى استىڭ سوڭىندا اكەم نەمىستەن «سوعىستىڭ با, سوعىسساڭ قاي جەرلەردە بولدىڭ؟» دەپ سۇرادى. كورشىم تەڭىز وفيتسەرى ەكەنىن, بارەنتس تەڭىزى, سولتۇستىك تەڭىزى مەن باسقا دا تەڭىزدەردە بولعانىن ايتتى. اكەم تاعدىردىڭ وزدەرىن بارەنتس تەڭىزىندە جولىقتىرماسا دا (مەن دە سوندا سوعىسقانمىن), ۇلى جۇمىس ىستەيتىن گەرمانيادا كەزدەستىرگەنىن ايتتى. «سول كەزدە قولىما قارۋ الىپ نەمىستەردەن وتانىمدى قورعاعان مەن گەرمانياعا كەلىپ, ۇلىمنىڭ ۇيىنەن كەزىندە ەلىمدى تالقانداماق بولعان قاس دۇشپانىمدى جولىقتىرامىن دەپ ويلادىم با؟».
ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزىنە تىكە قاراپ وتىردى دا, ءبىر-بىرىمەن بوكال سوعىستىرىپ ءىشتى. ءبىراز ۋاقىت اۋىر ۇنسىزدىك ورنادى. ارقايسىسى ءوز جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلدى, سول كەزدە ولار اتىس پەن جارىلىستىڭ ورتاسىنا قايتا ورالىپ, ءومىردىڭ كەرەمەتىن سەزىنە الماي كەتكەن جۇزدەگەن مىڭ جاس دوستارىن ەسكە العانداي ەدى.
ومىردە وسىنداي كەزدەسۋلەر بولادى, جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى الدىندا سول جايىندا قىسقاشا بايانداۋدى ءوز پارىزىم دەپ سانادىم.
كسرو قارجى جۇيەسىندە ۇزاق جىلدار تاماشا قىزمەت ەتكەن اكەم ون جىل بۇرىن دۇنيەدەن ءوتتى. ك.رەميزوۆ ممۋ-دە ۇمىتىلماس ءىز قالدىرىپ, 2013 جىلى كوز جۇمدى.
ولاردىڭ قازىرگى مايدانداس سەرىكتەرىنە, مايدانگەرلەردىڭ وتباسىلارىنا قايىرىمدى, جارقىن كۇندەرىڭىز كوپ بولسىن, جان شۋاعىنا بولەنىڭىزدەر دەپ شىن جۇرەكتەن تىلەيمىن.
باقىتجان يسەنعاليەۆ.
الماتى.
