تاربيەنىڭ اتاسى – تاريح

ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قۇرمەتىنە م.ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» جانە جازۋشى ءى.ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» كىتاپتارىنىڭ جاڭا باسىلىمدارىنىڭ تانىس­تىرىلىمى ءوتتى. شاراعا بەلگىلى قالامگەرلەر, عالىمدار, مادەنيەت قايراتكەرلەرى قاتىستى. مادەنيەت جانە سپورت مينيس­ترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي «قازاقپارات»  باسپاسى باستاماسىمەن جارىق كورگەن «تاريح-ي راشيدي» شى­عارماسىنىڭ اۋدارماسى دۋشانبە, تاشكەنتتىڭ  قولجازبا نۇسقالارى جانە تەھراندا جا­رىق كورگەن ا.عاففاريفارد تەكس­تو­لوگياسى ەڭبەگى نەگىزىندە جا­سال­عان. شىعىستانۋشى  يسلام جە­مە­نەيدىڭ 2014 جىلى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جا­رىق كورگەن پارسى تىلىندەگى تەكس­تولو­گياسى دا ەڭبەكتى اۋدارۋ بارىسىندا  پايدالانىلعان. زەرتتەۋشى عالىمدارعا, تاريح سۇيەر قاۋىمعا, ءدىنتانۋ, فيلولوگيا, پسيحولوگيا, فيلوسوفيا, جاعرافيا, ەتنوگرافيا, ساياساتتانۋ جانە باسقا سالالارداعى زەرتتەۋشىلەرگە بەرەرى مول ەڭبەك­تىڭ ەرەكشەلىگى, مۇندا  العاش رەت ادام ەسىمدەرى, جەر-سۋ اتتارى تۇگەلدەي قازاق الىپپەسىنىڭ تاڭباسى بويىنشا ترانسكريپتسيالانعان» دەلىنگەن مۇنداعى قىسقاشا ءتۇ­سىنىك­تەمەدە. ايتۋلى ەكى ءىرى ەڭبەك تۋرالى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ مامانى سەرعا­زى تاۋەكەلوۆ جان-جاقتى بايان­داپ بەردى. «وتىرار» كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى تۇرسىن جۇرتباي: «بۇل كىتاپتىڭ اۋدارىلۋى ءبىزدىڭ قازاق مەملەكەتتىگىمىزدىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ ناقتى تاريحي كە­پىلى بولىپ تابىلادى», – دەدى. «اۋە­زوۆتەن كەيىنگى ەسەنبەرلين سياقتى الاش يدەياسىنا كەپىل بولعان جانە قازاقتىڭ ۇلتتىق ومىرلىك يدەياسىن مۇراتىنا اينال­دىرعان جازۋشى تاريحي تۇرعىدا جوق دەۋگە بولادى... قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى جانە ءى.ەسەنبەرليننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي بۇل كىتاپتاردىڭ ءبىر مەزەتتە جارىق كورۋىنىڭ ءوزى ۇلى سايكەستىك دەپ ويلايمىن» دەدى عالىم. كىتاپتىڭ لەنتاسىن  مادەنيەت قايراتكەرلەرى, عالىمدار مىرزا­تاي جولداسبەكوۆ, ءادىل احمەتوۆ, ومىرزاق وزعانباي, يسلام جەمەنەي, بۇركىت اياعان سالتاناتتى جاعدايدا قيىپ, جاڭا باسىلىمداردىڭ شىعۋ تاريحى مەن كەلەشەك ۇرپاققا بەرەر تاعىلىمى جايىندا بايان­دادى. كىتاپتاردىڭ ءبىر-ءبىر داناسى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­حانانىڭ مۇراجايىنا تارتۋ ەتىلدى. «تاريح-ي راشيدي» كىتابىنىڭ شىعارىلۋىنا وراي «قازاقپارات»  باسپا كورپوراتسياسىنىڭ پرەزي­دەنتى قونىسبەك بوتباي: «قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىلدىعى تۇسىن­دا تاريحىمىزدى تۇگەندەگەن كى­تاپتاردىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىگى بولىپ سانالاتىن «تاريح-ي را­شيدي» كىتابىن شىعارۋ بويىنشا بيىل كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. بۇل ەڭبەك ءۇش تىلدە جارىق كورۋىمەن قۇندى. قازاقشا – 4 مىڭ, ورىسشا – 2 مىڭ جانە اعىل­شىنشا 1 مىڭ  تارالىممەن جارىق كورگەن كىتاپتى بۇرىنعى اۋدارماسىمەن سالىستىرعاندا, بۇل جولعىسى  ءبىرشاما  تولىقتىرىلعان  جانە كوپتەگەن سۋرەتتەرىمەن ءتۇرلى-ءتۇستى كىتاپ-البوم رەتىندە جارىق كوردى. ونىڭ ءبىرىنشى ارتىقشىلىعى – قازاق دەگەن اتاۋدىڭ العاش رەت اينالىمعا كىرگەنى وسى كىتاپتا ايتىلادى. ەكىنشى ءبىر ەلەڭ ەتكىزەرلىگى, قازاق­قا قاتىستى كوپتەگەن ءمالى­مەت­تەردى تاباسىز. وعان 150-گە جۋىق قازاق سوزدەرى كىرىكتىرىلگەن. سونىمەن قاتار, بۇرىنعى كىتاپ­تاردا ونى دۋلاتي دەپ جازىپ جۇرسەك, ەندىگى جەردە دۋلات دەپ قالىپتاستىرۋعا تىرىستىق. ءويت­كەنى, «ي» ءارپى كوبىنە قالانىڭ, جەردىڭ اتتارىنا بايلانىستى جالعانادى. مىسالى, فارابي, تارازي... سونداي-اق, پارسى ءوز­بەك, تاجىك تىلدەرىندە جارىق كور­گەن  كىتاپتاردا دۋلات دەپ جازىل­عان ەكەن... بۇرىن ول ارينە, اۋدا­رىلعان ەڭبەك. بىراق, وندا ءبىراز كەم­شىلىكتەر ورىن العان, ءبىز بۇل جولى سولاردى جەتىلدىرىپ, بارىنشا تولىقتىردىق. ول ءۇشىن  ماماندار جارتى جىلدان استام جۇمىس ىستەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, زامان وتە كەلە بۇل كىتاپ جەتىلدىرىلىپ, مۇنان دا ورنىقتى زەرتتەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى, «تاريح-ي راشيدي» – كوپ ايتىلعانمەن, ءالى عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن تىلسىم تۇستارى كوپ كىتاپ. مۇنى قازاق عالىمدارى, ماماندارى قولعا الىپ جان-جاقتى زەرتتەسە, قازاق حاندىعىنا, ورتا ازيانىڭ تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن  مالىمەتتەر جەتكىلىكتى» دەدى. قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان».