ەلى ءۇشىن تۋعان كەز كەلگەن ەر-ازاماتتىڭ قيىن-قىستاۋ ساتتە بايىز تاۋىپ وتىرا المايتىنى انىق. قالاي دەگەنمەن دە, ەلىم دەپ ەمىرەنگەن ءاربىر جان وسىلاي ەتسە كەرەك-ءتى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز تالقا اۋەل ۇلى دا ءوزى قاتارلاس جاستاردىڭ الدى بولىپ, اسكەري كوميسسارياتقا بارىپ, مايدانعا جىبەرۋدى وتىنەدى. ينجەنەرلىك-ساپەرلىك پولكتىڭ قۇرامىنا ىلىككەن ول 1942 جىلدىڭ اقپان ايىندا وڭتۇستىك-باتىس مايدانىنا جول تارتىپ, حاركوۆ باعىتىندا ۇرىسقا تۇسەدى. سول ءبىر جىلداردىڭ ەرتە كوكتەمىندە ول راديومەن باسقارىلاتىن, سونداي-اق, مينالاردىڭ باسقا دا تۇرلەرىمەن جۇمىس ىستەۋدى ماسكەۋ تۇبىندەگى ناحابينودا ۇيرەنەدى.
وسى كەزدە تالقا اۋەل ۇلى تالاي رەت اجالدىڭ وزىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, مايدانداستارىمەن بىرگە جەڭىستى جاقىنداتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوستى. ستالينگراد شايقاسىنداعى اۋىر كۇندەر ونىڭ جۇرەگىنە جازىلماس جارا سالىپ جادىندا ۇمىتىلماستاي ءىز قالدىردى. كەيىنگى جىلداردا تالقا اۋەل ۇلى بۇل تۋرالى ەسىنە الىپ بىلاي دەيتىنى بار ەدى: «ماڭدايعا جازعانى وسى ەكەن ءدا... ءبىز قويۋ قاراڭعى تۇسىسىمەن-اق بارجامەن قالاعا باراتىن ەك. كوبىنە-كوپ قارشا بوراعان وق استىندا, زىمىرانداردىڭ جارىعىمەن ىلگەرى ادىمداپ, جاۋدىڭ قويىلعان مينالارىن زالالسىزداندىرىپ, جاڭا ءبىر نىساندارعا مينالار قوياتىنبىز. كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا جاعالاۋعا قارعا ادىم جەر قالعاندا بارجامىزعا جاۋ سناريادى ءتۇسىپ, تاس-تالقان ەتتى. سنارياد جارقىنشاعى تيگەن بازبىرەۋلەر ىڭىرانا ىڭىرسىپ, كەيبىرەۋلەرى ەدىل وزەنىنە باتىپ جاتتى. تىنىق ءتۇندى ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇسىرىپ, اينالا-توڭىرەكتىڭ ءبارى ازان-قازان بولدى دا كەتتى. ەسىمدى ەمىس-ەمىس جيناعانىمدا: «دوسىم, ءتىرى ەكەنسىڭ عوي», دەپ الدەكىمنىڭ مەنى سۋدان شىعارىپ الىپ, سۇيرەلەي جونەلگەنىن كوردىم. بۇل كادىمگى ءوز ۆزۆودىمداعى نيكولاي كيسلىح بولاتىن. سوعىستان كەيىن دە ۇزاق ۋاقىت حات الىسىپ تۇردىق».
ستالينگراد شايقاسىنان امان قالعان تالقا اۋەل ۇلى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. كەيىننەن ول ورەل-كۋرسك يىنىندەگى قانقۇيلى ۇرىسقا قاتىسادى. وسىناۋ شايقاستا نەمىستىڭ تم-35 تانكىسىن جويۋعا كۇش سالىپ, جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ جولىن تازارتىپ وتىرۋ سەكىلدى اۋىر مىندەتتى ورىندايدى. ونىڭ جارقىن مىسالىن جاۋدىڭ 40 مىڭعا جۋىق مينا مەن قوپارعىش ورناتىلعان القاپتىڭ زالالسىزداندىرىلعانىنان كورۋگە بولادى. سول ءبىر كىرپى سەكىلدى الىپ بولات قۇرىلعىلاردىڭ قىپ-قىزىل جالىنعا ورانىپ, ك ۇلى كوككە ۇشقانىن كورگەندە تالقا اۋەل ۇلىنىڭ ساپەرلەر بريگاداسى ىشتەي عانا ءۇنسىز قۋانىپ, «بۇل – ءبىزدىڭ ءىسىمىز!» دەپ مارقايىپ قالاتىن-دى. وزدەرى تازالاعان جولمەن ءبىزدىڭ بولىمدەر العا ۇمتىلاتىن.
سۇراپىل سوعىستىڭ قان مايدانىندا اجال اۋزىنان امان قالىپ, جاۋىنگەرلىك شەبەرلىگى ابدەن شىڭدالعان ت.اۋەل ۇلى كەڭەس اسكەرىنىڭ قۇرامىندا بەلورۋسسيانى, پولشانى ازات ەتىپ, بەرليندى الۋعا قاتىسادى. اسىرەسە, بەلورۋسسيانى ازات ەتۋدە ت.اۋەل ۇلى باستاعان ساپەرلەر بريگاداسى جانقيارلىق ەرلىك تانىتىپ, نەبارى جيىرما كۇننىڭ ىشىندە 34 مىڭ جاۋ ميناسىن زالالسىزداندىرىپ, جاياۋ اسكەر مەن تانك كولونناسىنىڭ 193 جول ارناسىن اشىپ بەرۋگە, سونىمەن بىرگە, ونشاقتى وتكەل جولىن جۇرگىزۋگە ەرەكشە ۇلەس قوستى. وسىناۋ شايقاستاردىڭ قالىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, ەكى رەت جارالاندى. ول ۇرىس كەزىندەگى جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەرى ءۇشىن ەكى رەت «قىزىل جۇلدىز», ەكى رەت «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن, 8 مەدالمەن ماراپاتتالدى.
تالقا اۋەل ۇلى سوعىس اياقتالعان سوڭ 1945 جىلعى 24 ماۋسىمدا ءوتكەن جەڭىس شەرۋىنە 30-عا جۋىق ءوڭتۇستىكقازاقستاندىق ساربازدىڭ ىشىندە قاتىسقان جالعىز قازاق بولاتىن. ۇلى جامبىل تالقا ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اكەسىنىڭ 1945 جىلدان كەيىن دە 9 مامىرداعى ماسكەۋدەگى شەرۋگە قاتارىنان ەكى رەت قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بولعان ەكەن. 1995 جانە 2000 جىلدارى جەڭىستىڭ 50 جانە 55 جىلدىعىنا ارنالعان شەرۋلەرگە ول ەكى رەت شاقىرۋ الادى. بىراق تا سول ەكى شاقىرۋىندا دا ت.اۋەل ۇلى دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, بارا الماي قالادى.
سوعىستان كەيىنگى مامىراجاي بەيبىت زاماندا تالقا اۋەل ۇلى الماتىداعى سۋ-قۇرىلىس شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ, ارداگەرلەردىڭ ارناۋلى ەمحاناسىندا ەمدەلىپ تۇراتىن ەدى. سوندا تاعدىردىڭ سىيىمەن حالىقتىڭ داڭقتى باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن ءبىر پالاتادا جاتادى. تەگىندە «جىلقى كىسىنەسكەنشە, ادام سويلەسكەنشە» دەمەۋشى مە ەدى. جان ادامدى جانىنا وڭايشىلىقپەن جۋىتپايتىن ءتۋابىتتى قايسار دا وجەت مىنەزدى, بىربەتكەي, تاۋ تۇلعالى باتىردىڭ بابىن تاۋىپ, ونىمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسىپ, سىر شەرتىسۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟!
زادى, الىپتى الىپ الىستان تانيدى دەگەن بار. سولاي دەسەك, داڭقتى باتىر باۋكەڭ ەكەۋارا اڭگىمەدە قازاق بالاسىنا ماعىناسىز ەسىم بەرمەيتىنىن تارقاتا كەلىپ, تالقا دەيتۇعىن اتتىڭ نەندەي ماعىناسى بار ەكەندىگىن سۋىرتپاقتاپ سۇراپتى. سوندا تاكەڭ «ابۋتالقا» دەيتىن ەسىمىن اكەسىنىڭ مولدا اعايىنى ازان شاقىرىپ قويعاندىعىن العا تارتادى. ال باۋكەڭ بولسا: «ە, سولاي دە, «ابۋتالقا» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى «كوككە ورلەۋ» بولسا كەرەك, ءسىرا», دەي كەلىپ, اڭگىمەنىڭ توركىنىن مايدان دالاسىنداعى سۇراپىل جىلدارعا قاراي ويىستىرادى. تالقا اۋەل ۇلىنىڭ ۇرىستا شاربولاتتاي شىڭدالىپ, ءھام جەڭىس شەرۋىنە قاتىسقانىن بىلگەن سوڭ باۋكەڭنىڭ تاكەڭە دەگەن ىقىلاس-ءىلتيپاتى بولەكشە ءورىلىپ, شەشىلە سىر تارقاتىسادى. وسىندا باۋكەڭنىڭ: «سەن ءوزى ناعىز باتىر ەكەنسىڭ عوي. جەڭىس شەرۋىنە قاتىسۋ كەڭەس وداعىنىڭ التىن جۇلدىزدى باتىرىمەن تەڭ, ءتىپتى, ولاردان دا جوعارى دارەجە دەسە بولادى. ويتكەنى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارىنىڭ ءبارى بىردەي جەڭىس شەرۋىنە شاقىرىلعان جوق قوي», دەپ اعىنان جارىلىپ, اعىل-تەگىل اقتارىلۋى تەگىن ەمەس.
راسىندا, تاكەڭنىڭ – تالقا اۋەل ۇلىنىڭ باۋكەڭ سياقتى سايىن دالانىڭ سايىپقىراندارىمەن ءجۇز كورىسىپ, جاقىن-جۋىق بولعانى ءبىر بۇل ەمەس. ءشاۋىلدىر اۋداندىق سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. ۇجىمشاردىڭ قاربالاس تىرشىلىگىندە ماقتا ەگىپ, وعان دەر كەزىندە سۋ جەتكىزۋ ماڭىزدى ەدى. ايتسىن-ايتپاسىن, قازەكەم قاشاندا كەڭقولتىق, اس تا توك, بەيپىلدىككە ۇيرەنىپ قالعان دارحان حالىق ەمەس پە؟ سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ سول كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالعان-دى. سوندىقتان تاكەڭ جۇرتقا سۋدى كەستەلەپ ءبولىپ, ماقتا ەگىستىگىنە سۋدى مولايتىپ بەرۋدى قولعا الادى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە قاجەكەڭە – قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنا اۋىلدىڭ ءبىر ايتقىشى كەلىپ: «انا جاس ينجەنەر سىزگە سۋ بەرىلمەسىن دەدى», دەپ بالۋاننىڭ تاڭدايىن كوتەرىپ كەتەدى. وسى ءبىر ۋاقىتتا قازاقتىڭ حاس بالۋانى شاۋىلدىردە تۇراتىن-دى. قاۋىن-قاربىز ەگىپ, قاراپايىم عانا تىرشىلىك كەشەتىن قاجەكەڭ مۇنى ەستىپ, كادىمگىدەي اشۋعا مىنەدى. بالۋاننىڭ قاھارىنان قايمىققان تاكەڭ ونىڭ كوزىنە تۇسپەي, ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن كورىنبەي ءجۇرىپتى.
حالقىمىزدا «جاقسى ادامنىڭ اشۋى ءشايى ورامال كەپكەنشە, جامان ادامنىڭ اشۋى باسى جەرگە جەتكەنشە» دەگەن ماقال تەگىن ايتىلماعان سىڭايلى. ويتكەنى, ورايىن تاۋىپ, ونىڭ اشۋى باسىلعان سوڭ تاكەڭ ارنايى ىزدەپ بارىپ, ءمان-جايدى ۇقتىرعاندا, بالا مىنەزدى بالۋان سۋدىڭ دا سۇراۋى بارلىعىن ۇعىنىپ, ءجون سوزگە توقتاعان ەكەن. شىنتۋايتىندا, قازاقتىڭ قوس بىردەي تاۋ تۇلعالى ۇلىمەن تاعدىرى توقايلاسىپ, ولارمەن ءىشىنارا سىيلاسىپ, ءبىر-ءبىرىن مويىنداۋى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە, تاعىلىم بولارى انىق.
ۇزاق جىلدار بويىنا باسشىلىق سالادا قىزمەت ەتىپ, ەرەن ەڭبەگىمەن حالىق يگىلىگىنە جاراپ, ايرىقشا قولتاڭباسىن قالدىرعان تالقا اۋەل ۇلى بۇگىندە ءتىرى بولسا 93 جاسقا كەلەر ەدى. ارداقتى ازامات, اسىل اعانىڭ ەسىمى سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ مايتالمان مامانى, وتىرار, ارىس, شاردارا, ماقتاارال اۋداندارىنىڭ, تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى رەتىندە جۇرتشىلىققا بەلگىلى. ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىن بەيبىت ومىردە ومىراۋىنا تاققان ەر. «ادام ۇرپاعىمەن باقىتتى» دەسەك, تاكەڭدەي تۇلپار تاقىلەتتەس تەكتىدەن تاراعان ۇل-قىزدارى دا اكە اتىنا قىلاۋداي كىر كەلتىرمەستەن, تالايلارعا ۇلگى بولىپ, ەلىمىزدىڭ ءار سالاسىندا وزىندىك ورنىن تاۋىپ, حال-قادەرىنشە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
سەيدەحان الىبەك,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى
وقمۋ-ءدىڭ دەكانى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
شىمكەنت.
