«جەتى جارعى» جالعاسى

ۇلتتىق مۋزەيدە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى سىندى بيىلعى جىلدىڭ اتاۋلى داتالارى اياسىندا بىرنەشە شارا وتكىزىلدى. ونىڭ العاشقىسى: «كون­ستي­تۋتسيا – قازاقستاندىق قوعامنىڭ نەگىزى» تاقىرىبىندا اڭگىمە ءوربى­گەن دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى بولسا, ەكىنشىسى – قازاق قۇقىعىنىڭ تاريحىنا قاتىستى كورمە ەدى. دوڭگەلەك ۇستەلگە جيىلعان عالىم­دار مەن قۇقىقتانۋشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى, مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ وكىلدەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كونستيتۋتسيانىڭ قالىپتاسۋى جانە دامۋى ماسەلە­لەرىن كەڭىنەن وي تارازىسىنا سالىپ, وتكەن تاريح پەن بۇگىندى كوكتەي شولىپ, كونستيتۋتسيانىڭ مەملەكەتتىڭ نەگىزى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ كەپىلى بولىپ وتىرعانىنا توقتالدى. وتىرىستىڭ مودەراتورلىق تىزگىنىن ۇستاعان ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى جاكەن تايماعامبەتوۆ ءوز سوزىندە: «ورتا عاسىرلاردا ەۋروپانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىنىڭ ىرگەسى قالانباي جاتقان كەزدە بىزدە زاڭدار بولعان. ەل اۋزىندا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەگەن ءسوز بار. وسى حانداردىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى تاۋكە حاننىڭ «جە­تى جارعىسىن» بىلمەيتىن قازاق جوق. قازاق حاندارىنىڭ زاڭدارىندا اباقتىعا قاماۋ, ءولىم جازاسىنا كەسۋ دەگەن ۇعىمدار بولماعان. ول زاڭدار كوشپەلى حالىقتىڭ بارلىق سالت-ساناسىن ەسكەرە وتىرىپ جازىلعان. ال قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان سوڭ جازىلعان اتا زاڭدا ءتىل, ۇلت, دياسپورا ۇعىمدارى ەرەكشە اتاپ وتىلگەن. قازاقستان كوپۇلتتى مەملەكەت بولعاندىقتان, كونستيتۋتسيادا بارلىعى جان-جاقتى ەسكەرىلگەن. كونستيتۋتسياعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ تۇرادى. بۇل – زامان تالابى», – دەپ ءتۇيىپ تۇرىپ وي ايتسا, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى امانجول نۇرماعامبەتوۆ 1995 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا 1998, 2007, 2011 جىلدارى اتا زاڭىمىزعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە ەرەكشە نازار اۋداردى. ءبىلىمى مەن بىلىگى استاسىپ جات­قان امانجول نۇرماعامبەتوۆ ءارى قارايعى ويىن بىلايشا ءوربىتتى. «كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. ول ءبۇ­گىنگى كۇنگە تۇرلەنىپ, جاڭعىرىپ جەتتى. ءبىز ەرتەرەكتەگى قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ بارلىعىن بىلەمىز دەي المايمىز. وكىنىشكە قاراي, ولار­دىڭ بىزگە تولىق ءماتىنى جەتكەن جوق. الايدا, سول جەتكەن ۇزىك­تەرى­مەن-اق ولاردىڭ يدەيالارى مەن ۇستانىمدارى قانداي بول­عانىنان حاباردارمىز. ءبىز ەكى عاسىردان استام ۋا­قىت رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول اس­تىندا بولدىق. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ولار قازاقتاردىڭ اكىمشىلىك باس­قارۋىنداعى قۇ­قىعىن رەسەيدىڭ زاڭدارىمەن ءجۇ­يەلەپ وتىرعانىمەن وزگە ادامي قاتىناستاردا, ماسەلەن, جەسىر داۋى, قۇن وتەۋ, ت.س.س. ەجەلدەن كەلە جات­قان ءداستۇرلى زاڭدىلىقتارىن ەش وزگەرتە العان جوق», – دەي كەلە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وتپەلى كەزەڭدە قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ كەمشىن تۇس­تارىن دا اڭگىمەلەپ, ال قازىرگى اتا زاڭىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەلدىڭ تەمىرقازىعىنا اينالىپ وتىرعانىنا توقتالىپ, ول ءبىزدىڭ قۇقىقتارىمىز بەن بوستاندىعىمىزعا كەپىل بولادى. دوڭگەلەك ۇستەلدە ءوز ويلارىمەن ورتاقتاسۋشىلار كون­س­تي­­تۋتسيامىزدىڭ 20 جىل ىشىندە جاڭا قازاقستاننىڭ تولايىم تابىستارىنىڭ سەنىمدى كەپىلىنە اينالعانىن, ۇتىمدى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ارقاسىندا ەكونوميكالىق ءوسىم مەن قوعامدىق يگىلىككە قول جەتكىزىلگەنىن, تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ قامتاماسىز ەتىل­گەنىنە باسا ءمان بەردى. اتا زاڭنىڭ وزەكتى قاعيدالارىنىڭ نەگىزىندە ماڭىزدى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ, بۇگىندە ەكونو­ميكالىق جانە ساياسي تۇراقتىلىعىمەن, قازاق دالاسىن مەكەندەيتىن سان ەتنوس وكىلدەرى اراسىنداعى كەلىسىمىمەن جانە ولاردىڭ بىرتۇتاستىعىمەن, جاڭا بيىكتەر مەن تابىستارعا دەگەن ۇمتىلىسىمىزبەن ەرەكشەلەنەتىن ەلگە اينالدىق دەگەن پىكىرلەرىن جينالعان قاۋىمنىڭ نازارىنا ۇسىنعان. ەكىنشى شارا – ەلىمىزدەگى كونس­تيتۋتسيوناليزم تاريحىنىڭ تامىرى عاسىرلار قويناۋىنا كەتەتىنىن جانە ونىڭ 1465 جىلى قۇرىلعان قازاق حاندىعىمەن تىعىز بايلانىستىلىعىن مۋزەي جادىگەرلەرىمەن بايانداعان, قازاق قۇقىعىنىڭ تاريحىنا قاتىستى كورمەدە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» جانە تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعى» زاڭدار توپتامالارىنان باستاۋ العان قازاق قۇقىعىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنىڭ ايشىقتى كورسەتىلۋىمەن كوز تارتتى. كورمەنى تاماشالاۋشىلار قازاقستاننىڭ قازىرگى كونستي­تۋتسيالىق زاڭىنىڭ العاشقى ەرەجەلەرى 1917 جىلى 13 شىلدەدە ءى جالپى قازاق سەزىندە جاريالانعان الاش اۆتونومياسىنىڭ ءىى سەزىنىڭ قاۋلىسىمەن تۇجىرىمدالعانىمەن, (1917 ج. جەلتوقسان), ودان بەرگى تاريحتا قازاق اكسر-ءنىڭ 1926 جىلعى كونستيتۋتسياسى مەن قازاق كسر-ءنىڭ 1937 جانە 1978 جىلعى كونستيتۋتسيالارى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جانە 1995 جىلعى كونستيتۋتسيالارىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ەكسپوزيتسياعا حاندىق بيلىكتىڭ نىشاندارىمەن بىرگە 1937, 1978, 1993, 1995 جىلدارداعى كونس­تيتۋتسيالار جانە وزگە دە قىزىقتى ەكسپوناتتار قويىلىپتى. ەكى شاراعا قاتىسۋشىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا اتا زاڭ 20 جىل ىشىندە جاڭا قازاقستاننىڭ تولايىم تابىستارىنىڭ سەنىمدى كەپىلىنە اينالدى, كونستيتۋتسيا ۇلتتىق قۇقىق جۇيەسىن دامىتۋدىڭ قۇقىقتىق قاينارى بولۋمەن قاتار, قوعامدىق قاتىناستارعا تىكەلەي ىقپال ەتىپ, مەملەكەتكە, قوعامعا جانە ءاربىر ازاماتقا قىزمەت ەتۋىن جالعاستىرۋدا, تاۋەلسىزدىگىمىز بايان­دى بولىپ, ۇرپاعىمىز ازاتتىق رۋحىنا سۋارىلىپ جەتىلسىن دەگەن ويمەن تاراستى. انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».