مىنە, الەم نازارى تاعى دا استاناعا اۋدى. كەشە ەلوردادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى (اەف) سالتاناتتى جاعدايدا ءوز جۇمىسىن باستادى. الەم ساراپشىلارىنىڭ ءبىراۋىزدى پىكىرىنشە, قازىر استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ الەمگە تانىمال داۆوس جاھاندىق فورۋمى, سانكت-پەتەربۋرگ جانە بواو ازيالىق ەكونوميكالىق فورۋمدارىمەن دارەجەسى تەڭەسىپ ۇلگەردى. وسىمەن قاتارىنان سەگىزىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان اەف-كە الەمنىڭ 90 ەلىنەن 3 مىڭنان استام دەلەگات قاتىسىپ وتىرعاندىعى سونىڭ ايقىن ايعاعى.
سونىمەن بىرگە بيىلعى فورۋمعا 200-دەن استام ۆيپ-سپيكەر قاتىسادى. ولاردىڭ قاتارىندا پرەمەر-مينيسترلەر, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ توراعالارى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى جانە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى بار. VIII استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ باستى تاقىرىبى: «ينفراقۇرىلىم – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ درايۆەرى» دەپ اتالادى. جالپى, بۇگىنگى وركەنيەت بيىگىندەگى دامۋ جاعدايىندا ينفراقۇرىلىم – ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇگىندە قارقىندى دامۋ بيىگىنە كوتەرىلىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك ەكونوميكالىق ءوسۋ ءۇردىسىن ينفراقۇرىلىمنان باستادى. الەمدەگى ءبىرىنشى ەكونوميكا دەپ تانىلاتىن اقش ءوزىنىڭ قارقىندى دامۋ شەجىرەسىن وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا جول قاتىناستارىن دامىتۋ شاراسىنان باستادى. بولاشاقتا وسى ينفراقۇرىلىم ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋىنە سەرپىن بەردى. بۇگىندە بۇل جولدى قىتاي سياقتى كوپتەگەن ەلدەر تاڭدادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريالاعان «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى دا ەلىمىزدىڭ ينفراقۇرىلىمىن تۇبەگەيلى دامىتۋدى كوزدەيدى.
تۇيىندەي ايتساق, ەكى كۇن بويى ەلورداداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا جاھاندىق ەكونوميكانى تىعىرىقتان قۇتقارۋ جولىندا ءتيىمدى دە باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندەگى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ تاقىرىبى ورامدى ويلار, پايىمدى پىكىرلەر, ناقتى ۇسىنىستار رەتىندە ورتاعا سالىنباق. وتىز سەسسيادان تۇراتىن فورۋمنىڭ باستى پىكىرسايىس الاڭى رەتىندە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ قاتىسقان «ەۋروپا جانە ازيا» فورۋمىن ايتۋعا بولادى.
VIII استانا ەكونوميكالىق فورۋمى شەڭبەرىندە وتكىزىلىپ وتىرعان «ەۋروپا جانە ازيا» فورۋمىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن «بايتەرەك» ۇبح» اق ۇيىمداستىرىپ وتىر. پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا ارنالعان قۇتتىقتاۋ سوزىندە ەلورداداعى بۇل ءداستۇرلى ۇنقاتىسۋ الاڭىنىڭ جەتەكشى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ, عالىمدار مەن كوشباسشىلاردىڭ پىكىر الماسۋ ورنىنا اينالعاندىعىن اتاپ كورسەتتى.
«ەۋروپا جانە ازيادا تۇراتىن حالىقتار سانى الەم حالقىنىڭ ۇلكەن بولىگىن قۇرايدى. بۇل الەمدىك ءىجو-ءنىڭ ەداۋىر بولىگى وسىندا شوعىرلانعانىن بىلدىرەدى. ەكى سۋبكونتينەنت اراسىندا ورناتىلعان ىسكەرلىك بايلانىستار مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە, كومپانيالار مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اراسىندا تاجىريبە جانە وزىق پراكتيكالارمەن الماسۋعا جاردەمدەسەدى», دەدى ودان ءارى كارىم ءماسىموۆ. ۇكىمەت باسشىسى بۇگىنگى ەكونوميكالىق جاھاندانۋ جاعدايىندا ەۋروپا جانە ازيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. بۇل ىنتىماقتاستىقتىڭ ينفراقۇرىلىمدى جانە ونەركاسىپتى دامىتۋدا, ءبىلىم بەرۋ, يننوۆاتسيالار جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ سەكتورلارىندا جوعارى ءناتيجەلەر كورسەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باسىمدىقتارى بولىپ تابىلاتىن وسى سالالاردى دامىتۋعا قازاقستان ەرەكشە كوڭىل ءبولەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باستاماسىن ىسكە اسىرا وتىرىپ, ءبىز وزىق ستاندارتتاردى قولدانامىز, قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى رەفورمالاردى جۇرگىزەمىز», دەدى پرەمەر-مينيستر. ودان ءارى ۇكىمەت باسشىسى ەۋروپا جانە ازيا اراسىنداعى كوپىر بولىپ تابىلاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكى ايماق اراسىنداعى جان-جاقتى عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق ىنتىماقتاستىقپەن ىقپالداسۋدى نىعايتۋدىڭ باستاۋشىسى بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. «ەۋروپا جانە ازيا» فورۋمىنىڭ وتىرىسىندا ءسوز العان «سبەربانك روسسي» ااق باسقارما توراعاسى, پرەزيدەنتى گەرمان گرەف ەۋروپا جانە ازيا قۇرلىقتارى ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن كووپەراتسيانىڭ ماڭىزدىلىعىنا جان-جاقتى توقتالدى. ول ءوز سوزىندە قازاقستاندا جاسالىپ جاتقان ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزدىلىعى مەن تيىمدىلىگىنە توقتالدى. اسىرەسە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىنىڭ ءومىرشەڭدىگىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. «جاقىندا جارىق كورگەن بۇل قۇجاتتى, قازاقستان پرەزيدەنتى جاريالاعان «100 ناقتى قادامدى» سىزدەر وقىپ ۇلگەرە الدىڭىزدار ما, مەن بىلمەيمىن. مەن بۇل قۇجاتتى وقىعان كەزدە مادەني ەسەڭگىرەۋ سەزىمىنە تاپ بولعانىمدى ايتقىم كەلەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى ول. ودان ءارى «سبەربانك روسسي» ااق باسشىسى بۇل قۇجاتتى «ءساتتى مەملەكەت قۇرۋ جولىنىڭ تاماشا باعدارلاماسىنا» تەڭەدى. «قازاقستاندا الەمدەگى ەڭ ءبىر ءورشىل باعدارلاما باستاۋ الدى. مەن بۇل باعدارلامانى وقىعان كەزىمدە سينگاپۋر ۇكىمەتىنىڭ باعدارلاماسىن وقىپ وتىرعانداي سەزىمدە بولدىم. مەنىڭ ويىمشا بۇل باعدارلاماعا كوپتەگەن ەۋروپالىق وكىمەتتەر قىزعانىشپەن قارايتىن بولادى», دەدى گەرمان گرەف. فورۋمدا قحر «ەكسيمبانكىنىڭ» ۆيتسە-پرەزيدەنتى سان پينگ جانە قىتاي مەملەكەتتىك دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جاو كسياوۋ ءسوز سويلەدى. مەملەكەتتىك دامۋ بانكى ۆيتسە-پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل قارجى ينستيتۋتىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ينفراقۇرىلىم, ەنەرگەتيكا جانە كولىك سالاسىنداعى ءارى ۇلتتىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ بولىپ تابىلادى. قحر-دىڭ اتالمىش قارجى ينستيتۋتتارى قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىق ماقساتىندا دا ءبىرشاما ءتيىمدى جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر. «بايتەرەك» ۇبح» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى قۋاندىق بيشىمباەۆ ءوز سوزىندە بۇل پىكىردى تولىق قولدادى. ۇلتتىق حولدينگ باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, حولدينگ ازيالىق باعىتتا قىتايدىڭ قارجى ينستيتۋتتارىمەن, اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك دامۋ بانكى جانە «ەكسيمبانكىمەن» تىعىز جۇمىس جاسايدى. قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ جاقىن ارادا قىتايعا جاساعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا وسى ەكى بانكپەن جالپى كولەمى 1 ميلليارد 150 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايتىن نەسيەلىك كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. قىتاي كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 48 جوبادان تۇراتىن ءتىزىم قاراستىرىلۋدا, ولاردىڭ ىشىندە 35 جوبا «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ قاتىستىرىلۋىمەن قارجىلاندىرىلماق. «ەۋروپا جانە ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ مەن نىعايتۋدا دامۋ ينستيتۋتتارى ۇلكەن ءرول اتقارادى», دەپ مالىمدەدى فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە قۋاندىق بيشىمباەۆ. «ءبىز ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ينتەگراتسيانىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باسۋدامىز. قازىرگى كەزدە نەگىزىنەن ءتۇرلى تاۋارلارمەن, ماشينالارمەن, تەحنولوگيالارمەن ساۋدا قارىم-قاتىناسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. بۇعان ارزان جۇمىس كۇشى تارتىلادى», دەدى ءوز سوزىندە ءيزرايلدىڭ ەكس-پرەمەر-ءمينيسترى ەحۋد باراك. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەۋروپا مەن ازيانىڭ ورتاسىندا تۇرعاندىقتان قازاقستاندىق ەكونوميكا ءۇشىن ۇلى جىبەك جولىنىڭ جاڭعىرۋى ەرەكشە ماڭىزدى بولماق. « ۇلى جىبەك جولى قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەۋدە, الايدا, ونى ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن بۇگىنگى جاھاندىق ۇنقاتىسۋ الاڭىندا قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ دە ماڭىزى زور بولماق», دەدى ەحۋد باراك. سونىمەن بىرگە, VIII استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا «Invest in Kazakhstan» ينۆەستيتسيالىق فورۋمى بولىپ ءوتتى. بۇگىندە ورتالىق ازياعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى قازاقستان ۇلەسىنە تيەسىلى. «قازاقستان بيزنەس ءۇشىن ارقاشان اشىق. ءبىزدىڭ ەلىمىز ورتالىق ازيادا بيزنەس جۇرگىزۋدىڭ ەڭ قولايلى ءوڭىرى بولىپ سانالادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 24 جىلى ىشىندە ءبىز دامۋ ءۇشىن مىقتى تۇعىر جاسادىق. سوڭعى ونجىلدىقتاردا قازاقستان ەكونوميكاسى ءىس جۇزىندە ەكى ەسەلەندى. بۇگىندە ول قۋاتتى دامىپ وتىرعان الەمدەگى ون ەكونوميكانىڭ بىرىنەن سانالادى», دەدى فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ. فورۋمدا ءسوز العان پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى الەكساندر كۆاسنەۆسكي, «Forbes» ىسكەرلىك اپتالىعىنىڭ باس رەداكتورى ستيۆ فوربس جانە باسقالار قازاقستان ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋداعى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى اتاپ كورسەتتى. VIII اەف اياسىندا Smart City ۇلگىسىمەن قالالاردىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى مەن ولاردى جوسپارلاۋ, قالانى باسقارۋداعى يننوۆاتسيالىق ادىستەر ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن ساراپشىلاردى جيناعان ۋربانيستىك فورۋم ءوتتى. «جاڭا ۇرپاق قالاسى» فورۋمىنىڭ پانەلدىك سەسسياسىنا استانا قالاسىنىڭ اكىمى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ قاتىستى. بۇگىندە عالامشار حالقىنىڭ جارتىسى قالالاردا ءومىر سۇرەدى, ولاردىڭ ۇلەسىنە الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 80%-دان استامى تيەسىلى, ءدال وسى جەردە ادام, تەحنيكا جانە قارجى كاپيتالى شوعىرلانعان. – قالالاردىڭ قىزمەتى مەن دامۋىنا, ولاردىڭ ءوسۋى مەن تىرشىلىگىنە بايلانىستى ماسەلەلەر مەن شەكتەۋلەردى شەشۋگە پلانەتانىڭ بارلىق ەلدەرىندە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى ەلوردا باسشىسى. اكىمنىڭ ويىنشا, ۋربانيستىك فورۋم قالالار دامۋىنىڭ باستى تاپسىرمالارىن شەشەتىن سۇحبات الاڭى بولىپ تابىلادى, سوندىقتان, بولاشاقتا ول اەف باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى وقيعاسىنا اينالۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار, اكىم جاس استانانىڭ جوعارى جەتىستىكتەرى مەن دامۋى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. قالا استانا دارەجەسىن العالى بەرى ونىڭ اۋقىمى مەن حالقىنىڭ سانى ءۇش ەسەگە, جىلدىق ينۆەستيتسيا كولەمى جەتى ەسەگە ارتتى. وسى جانە باسقا دا وزگەرىستەر استانانىڭ جاڭا ساپا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, سونىڭ ارقاسىندا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت دونورلارى قاتارىنا ەندى. اكىم سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ استانانىڭ الدىڭعى قاتارلى «اقىلدى» قالالار تىزىمىنە ەنۋى تۋرالى ماقساتتى دەر كەزىندە قويا بىلگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل تۇرعىدان العاندا ەلوردادا يننوۆاتسيالىق جوبالار مەن وسى باعىتتاعى ۇسىنىستاردى جۇزەگە اسىراتىن «Smart اstana» تۇجىرىمداماسى جۇمىس ىستەۋدە. اتالمىش جوبالاردىڭ اراسىندا Smart» كولىك, «Smart» تۇراق, «Smart» مەكتەپ, «Smart» ەمحانا, «Smart» كوشە جارىعى مەن «Smart» بەو (بىرىڭعاي ەسەپتەۋ ورتالىعى) بار. ول, سونداي-اق, فرانتسۋز ارىپتەستەرمەن بىرىگە وتىرىپ جاسالعان ASTAINABLE قالاسى دامۋىنىڭ 3 د-سيمۋلياتورى تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى. – بۇل بىرەگەي ۆيرتۋالدى پلاتفورما قاراپايىم مودەلدەرگە تيەسىلى شەڭبەردەن شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە قالامىزداعى بولاشاقتى مۇمكىن بولاتىن دۇنيەلەردى كوز الدىمىزعا اكەلەدى, ال بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك بيلىك وكىلدەرىنە شەشىم قابىلداۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ. اكىم, «تىرشىلىكتى كەشەندى قامتاماسىز ەتۋ» جوباسىنا دا توقتالىپ, سونىڭ اياسىندا قوعامدىق ورىنداردا, جولداردا, كوشە قيىلىستارىندا 15 مىڭ بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن جانە وعان قوسا وسى كولەمدەگى جەكە كامەرالاردى ورناتۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. قالا باسشىسىنىڭ سوزىنشە, بۇل جوبالار الەمدىك كەڭىستىكتەگى ءىرى وقيعا سانالاتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى اياسىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. ادىلبەك جاقسىبەكوۆ «جاڭا زامان قالالارى» تاقىرىبىندا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىندا تالقىلانعان قازاقستاندا ۋربانيستيكا ورتالىعىن اشۋ ماسەلەسىن قورىتىندى ۇسىنىستار تىزىمىنە ەنگىزۋگە ۇسىنىس جاسادى. ءيا, بۇل فورۋمنىڭ ەرەكشەلىگى دە سوندا – بارلىق سەسسيالار مەن تالقىلاۋلار «ينفراقۇرىلىم – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ درايۆەرى» تاقىرىبى اياسىندا ءوتتى. فورۋمعا بەلگىلەنگەن 30 سەسسيانىڭ ءبارى دە وسى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسىنە ويىسادى. سەبەبى, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى ەكەندىگى ايتپاسا دا ءتۇسىنىكتى. ەكى كۇنگە ۇلاساتىن VIII استانا ەكونوميكالىق فورۋىمىنا جوسپارلانعان وتىز سەسسيانىڭ جارتىسىنان كوبى العاشقى كۇنىنە بەلگىلەنگەن ەكەن. تاڭەرتەڭ ەرتەمەن باستالعان شارادا سەسسيالار بىردەن بىرنەشە زالدا قاتارىنان ءوتىپ جاتتى. سونىڭ ءبىرى – «جاھاندىق ەكونوميكاداعى ەكونوميكالىق, قارجىلىق جانە مونەتارلىق وزگەرىستەر» تاقىرىبىندا بولدى. اۋقىمدى تاقىرىپتى قامتىعان شارا تاڭەرتەڭ باستالىپ, كەشكە دەيىن جالعاستى. وندا «قازىرگى مۇناي باعاسىنىڭ دەڭگەيى قانشالىقتى تۇراقتى, مۇنايدىڭ باعاسىنىڭ تومەندىگى ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن ساقتالا ما, مۇنى ءبىز مۇناي باعاسىنىڭ جاڭا ستاندارتى دەپ قاراي الامىز با؟» دەگەندەي ماسەلەلەر كوتەرىلدى. سونىمەن قاتار, «الەمدىك ەكونوميكا مۇناي باعاسىنا قالاي اسەر ەتە الادى؟ تومەن باعا ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارىنا جانە وڭىرلەرگە قالاي اسەر ەتەدى؟» دەگەن ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى. سونداي-اق, وسى ماسەلەلەردەن تۋىنداپ وتىرعان قازىرگى الەمدىك ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىقتىڭ الدىن الۋ, تىعىرىققا تىرەگەن كۇردەلى جاعدايلاردان شىعۋدىڭ تەتىگىن تابۋ جايى دا قىزۋ اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. بۇل سەسسيا ەكى بولىمنەن تۇردى. ونىڭ ءبىرى «ورلەۋدىڭ يدەنتيفيكاتسياسى» دەپ اتالىپ, وندا ورلەۋدىڭ جاڭا درايۆەرلەرى: تابىسى ورتاشا ەلدەردەن جوعارى تابىستى ەلدەرگە ءوتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق وزگەرىستەر جانە جاھاندىق ەكونوميكادا تۇراقتىلىق پەن ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ تاقىرىپتارى تىلگە تيەك ەتىلدى. ال ەكىنشى ءبولىم «قارجىلىق تۇراقتىلىقتىڭ يدەنتيفيكاتسياسى» دەپ اتالىپ, وندا مونەتارلىق ساياسات جانە ونىڭ ەكونوميكالىق وسىمگە اسەرى ءسوز بولدى. سونداي-اق, وسى بولىمدە «وڭىرلىك ماكروەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ ورتالىق ازيا مەن كورشى ەلدەرگە ىقپالى: ءىس-ارەكەت ستراتەگياسى» تاقىرىبىندا ۇنقاتىسۋ ءوتتى. اتالعان سەسسيانىڭ العاشقى ءبولىمىن لوندوننان ارنايى كەلگەن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ەكونوميكا باعىتى بويىنشا اتقارۋشى ديرەكتورى ماتتيا روماني جۇرگىزىپ وتىردى. ال ەكىنشىسى بولىمىندە بي-بي-سي-ءدىڭ بيزنەس تاقىرىبىن جۇرگىزۋشى اتاقتى ءتىلشىسى ليندا يۋە ءسوز تىزگىنىن ۇستادى. سەسسيالارعا قازاقستان تاراپىنان پرەمەر-ءمينيستردىڭ بiرiنشi ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ جانە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ قاتىستى. ال شەتەلدىك قوناقتاردان بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى توبىنىڭ اعا ەكونوميسى دجون باففس, ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ وكىلى دميتري پانكين, ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانكتىڭ ەكونوميكا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى دەبورا رەۆولتەللا, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ەۋروپا جانە ازيا بويىنشا وڭىرلىك باسقارماسىنىڭ باس ەكونوميسى گانس تيممەر, رەسەي بانكتەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ولەگ پرەكسين, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ بۇرىنعى توراعاسى, يتاليانىڭ ەكس-پرەمەر-ءمينيسترى رومانو پرودي, ازيا دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جانگ ۆەنچاي جانە باسقالار بولدى. «جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ» سەسسياسى بارىسىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ الداعى ۋاقىتتارى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى جاقساراتىنىن اتاپ ءوتتى. «جاھاندىق وزگەرىستەرگە قاراماستان, قازاقستان الداعى جىلدارى ەكونوميكانىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرىن جاقسارتادى دەگەن بولجام بار. رەسەي ءرۋبلىنىڭ دەۆالۆاتسياسىنا جانە ءىجو-ءنىڭ 1,5 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتۋىنە قاراماستان, قازاقستان ءوزىنىڭ ءىجو-ءسىن 1,8 پايىز كورسەتكىشىندە ساقتاپ قالا الدى. بۇل سونشالىقتى جامان كورسەتكىش ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ونىڭ دەڭگەيى 3,5 پايىزدان جوعارى بولادى دەپ كۇتىلۋدە», دەدى مينيستر. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ەكونوميكالىق سەرپىنگە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى ارىپتەستەرمەن تىعىز نارىقتىق ىقپالداستىقتىڭ, شەتەل ينۆەستورلارىن تارتۋ جانە جاھاندىق كولىكتىك-لوگيستيكالىق جوبالارعا قاتىسۋ ارقىلى قول جەتكىزۋ كوزدەلۋدە. «ءبىزدىڭ ەل تابيعي رەسۋرستارعا باي, سونداي-اق, ءبىزدىڭ ەكى ءىرى كورشىمىز بار, ولار الەمنىڭ ەڭ باي ەلدەرى قاتارىندا. الەمدىك ەكونوميكاداعى قازىرگى احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستانعا ۇلكەن سىن-قاتەرلەرمەن قاتار زور مۇمكىندىكتەر دە تۋىپ تۇر. «جىبەك جولى» باستاماسى جايلى بىلەمىز. قازاقستان بۇل جولعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قوسىلىپ, ەۋروپانى الەمنىڭ وزگە دە بولىكتەرىمەن بايلانىستىرۋدى ماقسات تۇتادى. ءبىز ەاەو اياسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستەرمەن بىرگە ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتە بەرەتىن بولامىز. قىتايدان ەۋروپاعا قاراي باعىت ۇستاناتىن «جاڭا جىبەك جولى» باعدارلاماسىنا دا بەلسەندى قاتىسادى. قازاقستان وسى مۇمكىندىكتەردى تولىقتاي پايدالاناتىن بولادى. تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار بولۋ ءۇشىن بۇل مۇمكىندىكتەر قاجەت. ول ءۇشىن ينۆەستورلارعا ەرەكشە جاعدايلار جاسالۋدا. مۇمكىن, شەتەل ينۆەستورلارى قازاقستاننىڭ جاڭا سەكتورلارىنا دا تارتىلۋى ىقتيمال», دەدى ە. دوساەۆ. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى, سونداي-اق, وسى جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا جاڭا زاۋىتتار قۇرىلىسى ءۇشىن 24 ملرد. دوللار سوماسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك مەموراندۋمىنا قول قويىلعانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. «1 قاڭتاردان باستاپ ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشتىك. ول – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى. قازىر قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋعا زور مۇمكىندىك تۋىپ وتىر», دەدى ول. ايتپاقشى, «جىبەك جولى» تۋرالى تاقىرىپ استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جەكە ءبىر سەسسياسىنا دا ارقاۋ بولدى. « ۇلى جىبەك جولىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى: جاڭا ەكونوميكالىق كەلەشەگى» دەپ اتالعان پانەلدىك وتىرىسقا شەتەلدىك عالىمدار, ساراپشىلار قاتىسىپ, وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە ويلارىن ورتاعا سالدى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى كورىنىسى ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي جاعدايدا قالاي ءوربيدى؟ ۇلى جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى قانداي؟ ءوزارا تابىستى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جولدارى قانداي؟ ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ اسەرى قانداي؟ مىنە, وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ساراپشىلار تاقىرىپتى تەرەڭنەن تالقىلادى. وسى وتىرىستا قازاقستان پرەمەر-مينيسترiنiڭ بiرiنشi ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ بۇگiندە ەلىمىزدە جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق جوبا تالقىلانىپ جاتقانىن, ونىڭ اياسىندا بەيجىڭ – استانا – قازان – ماسكەۋدi بايلانىستىرۋ كوزدەلiپ وتىرعانىن ءمالiم ەتتi. «قازاقستان ءوز تاراپىنان دا ۇلى جiبەك جولىن جاڭعىرتۋ تۇجىرىمداماسىن iلگەرiلەتiپ وتىر. بۇل ماقساتتى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى كوزدەيدi. قازاقستان بۇگiنگi كۇنi وڭiردەگi iرi ەكونوميكا بولىپ تابىلادى. جىل سايىن ەلگە 11-14 ملرد. دوللار تiكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلادى», دەدi ب.ساعىنتاەۆ. قازاقستان پرەمەر-مينيسترiنiڭ بiرiنشi ورىنباسارى اتاپ وتكەندەي, سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا ينفراقۇرىلىمدىق اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. «مەملەكەت باسشىسى ەۋرازيالىق ترانسكونتينەنتتىك ءدالiز سالۋدى تاپسىردى, ول ازيادان ەۋروپاعا كەدەرگiسiز جۇك ترانزيتiن قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇمكiندiك بەرەدi. بۇل ءدالiز ەكi باعىت بويىنشا وتەتiن بولادى: قازاقستان, رەسەي اۋماعى ارقىلى ەۋروپاعا جانە قازاقستان ارقىلى قورعاستان اقتاۋ پورتىنا دەيiن جانە ءارi قاراي كاسپي ارقىلى ازەربايجانعا, ودان كەيiن بۇل جول گرۋزيا ارقىلى وتەدi. بۇل باعىتتىڭ اياسىندا پرەزيدەنت بۇكiل ەلدiڭ اۋماعى بويىنشا اقتاۋ تەڭiز پورتىنا دەيiن جاڭا تەمiرجول سالۋ مiندەتiن قويدى», دەدi ب.ساعىنتاەۆ. سونداي-اق, فورۋم بارىسىندا قىتايدىڭ قازاقستانعا «جىبەك جولى» ەكونوميكالىق بەلدەۋىن قۇرۋعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەندىگى ايتىلدى. بۇل تۋرالى «جىبەك جولى» قورىنىڭ پرەزيدەنتى ۆانگ ياندجي ءمالىم ەتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان قىتاي ءۇشىن وڭىردەگى ەڭ باسىمدىققا يە ستراتەگيالىق ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى. بىلتىر ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 22 ملرد. اقش دوللارىنان اسىپ جىعىلعان. «سوڭعى جىلدارى ەكى كورشى ەلدەردىڭ ىقپالداستىعى وتە ماڭىزدى كەزەڭگە قادام باستى. وتكەن جىلعى 17 قىركۇيەكتە قحر توراعاسى قازاقستان پرەزيدەنتىنە «جىبەك جولى» جوباسىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ۇسىنىس ايتقان بولاتىن, بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ قىتاي ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى سەرىكتەس ەكەندىگىن كورسەتەدى», دەدى ول. ب.ساعىنتاەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, الداعى جىلدارى قازاقستان مەن قىتاي ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا بەلسەندى ىقپالداستىق ورناتاتىن بولادى. «قازاقستاندا قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار مەن جوسپارلار قولعا الىنۋدا. ءبىزدىڭ قور قازاقستانعا ينفراقۇرىلىمدىق رەسۋرستاردىڭ كاپيتالىن قولداۋعا مۇددەلى», دەدى ۆانگ ياندجي. سونداي-اق, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى جىبەك جولى بويىنداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قىرۋار قارجى ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. بۇل جونىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ باسشىسى حەلەن كلارك فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە تىلگە تيەك ەتتى. «كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوساتىن بيزنەس تۇرلەرى بار. ولار – تازا ەنەرگيا, كولىك جانە ءوندىرىس. سوندىقتان بۇگىنگى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ تاقىرىبى ينفراقۇرىلىمعا ارنالعاندىعى مەنى قاتتى قۋانتادى. مەنىڭ ەرەكشە اتاپ كەتكىم كەلىپ تۇرعانى – وسى ينفراقۇرىلىم سالاسىندا ورتالىق ازيا وڭىرىندە, اسىرەسە, قازاقستانعا جاقىن ايماقتا وراسان ۇلكەن جوبالار جوسپارلانۋدا. جۋىردا قىتايدا بولعانىمدا, قورىندا 100 ملرد. دوللارعا جۋىق قاراجاتى بار ينۆەستيتسيالىق كومپانيانىڭ بولاشاق جوسپارلارىمەن تانىستىم. قىتايداعى «ءبىر جول – ءبىر قۇرىلىس» دەگەن باعدارلاما بويىنشا جىبەك جولى بويىنداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 40 ملرد. دوللار قۇيۋ جوسپارلانعان», دەپ اتاپ ءوتتى ح.كلارك. فورۋم بارىسىنداعى كەزەكتى سەسسيالاردىڭ ءبىرى «افريكا – الەمدىك ەكونوميكانىڭ كەلەسى درايۆەرى» دەپ اتالعان بولاتىن. وعان قازاقستان تاراپىنان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ قاتىستى. ول ءوز سوزىندە افريكا ەلدەرى مەن قازاقستان «جاسىل ەنەرگەتيكانى» دامىتۋ سالاسىندا بىرلەسە جۇمىس ىستەي الاتىنىن العا تارتتى. «ءبىز ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋگە, سول ارقىلى «جاسىل ەنەرگەتيكا» بويىنشا جۇمىستاردى باستاۋعا مۇمكىندىك الدىق. ازىرگە قازاقستان «قوڭىر», ءتىپتى, «قارا» ەنەرگەتيكالى ەل بولىپ وتىر. سەبەبى, قازىر ءبىز جالپى ەنەرگەتيكادان تەك ەكى پايىز «جاسىل ەنەرگەتيكا» شىعارىپ وتىرمىز. بىراق 2050 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى 50 پايىزعا جەتكىزگىمىز كەلەدى», دەدى ە.ىدىرىسوۆ. «افريكانىڭ ساياساتىندا دا جاسىل ەكونوميكا ماڭىزدى رولگە يە ەكەنىن بىلەمىز. بۇل تۇرعىدا دا قازاقستان مەن افريكا بىرگە جۇمىس ىستەي الاتىن ەدى. ءبىز وسى باعىتتا بىرلەسكەن باعدارلاما ازىرلەدىك. ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسۋ ءۇشىن دامۋشى الپىس ەلدى تاڭدادىق. سەبەبى, ءبىز دامۋ ۇستىندەگى ەلدەر ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىسسىن دەيمىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكسپو كورمەسىنە قاتىسۋ ءۇشىن دامۋشى ەلدەر ءوز مۇمكىندىكتەرىن تانىستىرعان ەكى سەمينار ءوتتى. كەلەسى سەميناردا افريكا ەلدەرى دە 2017 جىلعى كورمەگە قاتىسۋ ءۇشىن وزدەرىن جاقسى تانىستىرا الادى دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار, سىزدەر دە كوپ نارسە ۇيرەنە الاتىن ەدىڭىزدەر», دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. «قازاقستان افريكا ەلدەرى ءۇشىن ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيا سالادى. سوندىقتان, ءبىز بىرقاتار باعدارلامالار ازىرلەي باستادىق. ارينە, افريكادا بولعان ۇلكەن «اپاتتاردىڭ» ءبىرى ەبولا دەرتى بولدى. ءبىز سول كەزدە بۇۇ-نىڭ ەبولا جونىندەگى قورىن قولدادىق. افريكا وداعى ەبولاعا قاتىستى ءوز قورىن قۇرعان كەزدە قازاقستان قارجىلاي كومەك كورسەتكەن بولاتىن. ەندى, بىرقاتار باسقا باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرساق پا دەيمىز. جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىلىم – ەڭ نەگىزگى اسپەكتىلەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان, قازىر ءبىز بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسىمەن بىرگە افريكانىڭ جاستارى ءۇشىن وقىتۋ باعدارلامالارىن ازىرلەپ جاتىرمىز. افريكادان العاشقى جاستار لەگى 2015 جىلدىڭ جازىندا قازاقستانعا وقۋعا كەلە باستايدى. ولار بۇرىن تاجىريبەمىز بار ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا سالالارىندا ءبىلىم الاتىن بولادى. ءبىز العاشقى ستۋدەنتتەردى قۋانا قارسى الامىز», دەدى ە.ىدىرىسوۆ. ىدىرىسوۆ بۇل باعدارلاما الداعى ۋاقىتتا جالعاسادى دەگەن ءۇمىتىن جەتكىزدى. VIII استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى بيزنەس مۇمكىندىگى» تاقىرىبىندا سەسسيا ءوتتى. اتالعان جيىندا شەتەلدەن كەلگەن بىرقاتار ساراپشىلار ەكونوميكا سالاسى توڭىرەگىندە پىكىرتالاس جۇرگىزدى. سەسسياعا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ (ەەك) باسەكەلەستىك جانە انتيمونوپوليالىق رەتتەۋ جونىندەگى القا مۇشەسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ, ەەك قارجى ساياساتى جانە ەكونوميكا بويىنشا القا مۇشەسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, ەەك القا مۇشەسى ارا نرانيان, ارمەنيا كاسىپكەرلەر جانە ونەركاسىپشىلەر وداعىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى نەكتار مانۋكوۆا, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى «ونەركاسىپشىلەر جانە كاسىپكەرلەر كونفەدەراتسياسى» كوممەرسيالىق ەمەس ۇيىمى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ۆياچەسلاۆ ۆيننيك, قىرعىز ونەركاسىپشىلەر جانە كاسىپكەرلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى جىرعالبەك ساعىنباەۆ كەلدى. وعان توراعالىق ەتكەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى راحىم وشاقباەۆ قوناقتارعا قوش كەلدىڭىزدەر دەي وتىرىپ, باسقوسۋداعى تاقىرىپتىڭ ءمانىن تۇسىندىرە كەتتى. ونىڭ ايتۋى بويىنشا, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جاعدايىندا بيزنەس جۇرگىزۋدىڭ تاجىريبەلىك ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, پىكىر الماسۋعا جاسالىپ وتىرعان وسىنداي مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ, سەسسياعا قاتىسۋشىلارعا ءوز ويلارىن ورتاعا سالۋدىڭ ماڭىزى زور. سونىمەن قاتار, فورۋم اياسىنداعى سەسسيادا ەاەو ىسكەرلىك كەڭەسىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ايتا كەتەيىك, ىسكەرلىك كەڭەس قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس, ارمەنيا جانە قىرعىزستاننىڭ ءىرى بيزنەس-قاۋىمداستىقتارىنىڭ شەشىمىمەن قۇرىلىپ وتىر. ال ەاەو ىسكەرلىك كەڭەسى قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەيدىڭ ءىرى بيزنەس-قاۋىمداستىقتارىن بىرىكتىرەتىن «بيزنەس-ديالوگ» الاڭىن الماستىرادى. وعان وداققا قابىلداناتىن جاڭا مۇشەلەر دە ەنەتىن بولادى. ر.وشاقباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتالعان كەڭەستىڭ ءبىزدىڭ ەلگە بەرەرى مول. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز بارلىق بەس مەملەكەتتىڭ بيزنەس-قاۋىمداستىقتارىمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعىپ, ولارمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس جاساۋعا مۇمكىندىك الامىز», دەپ اتاپ ءوتتى ر.وشاقباەۆ. سونىمەن قاتار, ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بەلگىلى ءبىر سالالاردا وبەكتيۆتى تۇردە باسەكەلەس بولا الاتىندىعى جانە مۇددەلەرىنىڭ ورتاق بولاتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق, كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ جىل سايىنعى باس قوسىپ تۇرۋى وسى كەلىسىمنىڭ جاڭالىعى بولاتىندىعىنا نازار اۋداردى. ەاەو قاراپايىم كاسىپكەرگە نە ۇسىنا الادى, ونىڭ جارتىجىلدىق جۇمىس ناتيجەسى قانداي جانە وسىدان كەيىنگى دامۋ بارىسى, قاي مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزەتىندىگى جونىندە, سونىمەن قاتار, كەشەگى جانە بۇگىنگى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ارتىقشىلىقتارى بارىسىندا قاجەتىنشە سۇراقتارعا تولىقتاي جاۋاپ بەرىلىپ, فورۋم اياسىنداعى سەسسيادا وسى ماسەلەلەردىڭ ەگجەي-تەگجەيلى قامتىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. جانە دە ر.وشاقباەۆ 182 ملن. تۇتىنۋشىسى بار, سىرتقى ساۋدا اينالىمى 1 ترلن. دوللاردى قۇرايتىن الىپ نارىقتا بيزنەستىڭ ينۆەستيتسيالار تارتۋعا, جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋعا, سىرتقى نارىققا تاۋارلارىن ىلگەرىلەتۋگە ۇلكەن مۇمكىندىككە يە ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, تاقىرىپقا وراي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى بيزنەس ءۇشىن تيىمدىلىك تەتىكتەرىن تارقاتىپ ايتتى. كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان ەەك-ءتىڭ باسەكەلەستىك جانە انتيمونوپوليالىق رەتتەۋ جونىندەگى القا مۇشەسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا قۇرىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ انتيمونوپوليالىق ورگانىنىڭ قۇزىرىنا ەاەو ترانسشەكارالىق نارىعىنداعى باسەكەلەستىك قاعيدالارىنىڭ ساقتالۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋ تاپسىرىلعاندىعىن ايتا كەلە, انتيمونوپوليالىق ارەكەت ەتۋ شارالارىن قولدانۋ, ونىڭ ىشىندە قاعيدا تالاپتارىن بۇزۋشىلارعا ايىپپۇلدار سالۋ جانە تەرگەۋ جۇرگىزۋ دە اتالعان ورگاننىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەندىگىنە توقتالدى. سونداي-اق, مينسك قالاسىندا ەاەو تۋرالى شارتتىڭ جانە ەاەو ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋى بويىنشا تۋىنداعان داۋلاردى قاراستىراتىن ەاەو سوتى ءوز جۇمىسىن باستاعاندىعىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ەەك ترانسشەكارالىق نارىقتاعى باسەكەلەستىكتىڭ ورتاق قاعيدالارىنىڭ ساقتالۋى بويىنشا باقىلاۋدى جۇرگىزۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى نورماتيۆتىك بازا قابىلدانعان. جانە دە اعىمداعى جىلعى 12 مامىردا باسەكەلەستىكتىڭ ورتاق قاعيدالارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ بويىنشا ەەك قۇزىرىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قۇپيا اقپاراتتى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى قورعاۋ مەن جاريالاماۋ تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەندى, دەپ اتاپ كورسەتتى ن.الدابەرگەنوۆ. سونداي-اق, باسەكەلەستىك قاعيدالارىن بۇزۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا ەاەو مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق انتيمونوپوليالىق ورگاندارى مەن كوميسسيا اراسىنداعى قۇزىرەتتەردى بەلگىلەۋ, سونداي-اق, وتىنىشتەردى قاراستىرۋ راسىمدەرى, جوسىقسىز باسەكەلەستىك تۋرالى ىستەردى قاراۋ جانە تەرگەۋلەر جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى, ەاەو ترانسشەكارالىق نارىعىندا باسىمدىق جاعدايدى پايدالانۋ تۋرالى جانە باسەكەگە قارسى كەلىسىمدەر تۋرالى ءتۇسىندىرىلدى. ايتار بولساق, باسەكەلەستىك جانە انتيمونوپوليالىق رەتتەۋ جونىندەگى القا مۇشەسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ پەن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ارىپتەستىك مەموراندۋمىنا قول قويۋ بارىسىندا ۇكپ پەن ەەك اراسىنداعى ورتاق جۇمىس توبى كۇماندى باسەكەنىڭ, باسەكەلەستىككە قارسى كەلىسىمدەردىڭ فاكتىلەرىن انىقتاپ, ولاردى ەەك قاراۋىنا جولداپ, ءتيىستى شەشىمدەرگە قول جەتكىزىپ, ەكىجاقتى كەلىسىم تالاپتارىنا سايكەس شارا قولدانىپ وتىرۋعا قول جەتكىزىلمەك. ءبىز ءوز ءىسىمىزدى شەتەل تاجىريبەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ جۇرگىزەتىن بولامىز. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى جانە كەمشىلىكتەرى بولادى, سوعان بايلانىستى ءار ەلدىڭ وزىنە ساي ۇتىمدى تۇستارىن ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكالىق نارىقتا پايدالانۋىمىز قاجەت. تاپ قازىرگى ۋاقىتتا تۇسىندىرمە جۇمىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. وعان سەبەپ, ءبىرىنشى كەزەكتە بيزنەس مۇمكىندىگىن يگەرۋ ءۇشىن كوپشىلىك بۇل ماسەلە جاعدايىن ءتۇسىنىپ الۋى قاجەت, دەدى ول. سەسسيا كوپشىلىك تاراپىنان ايتىلعان پىكىرتالاستار مەن باياندامالار لەگىنە ويىسىپ, فورۋم اياسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى بيزنەس مۇمكىندىگى تاقىرىبىنا بايلانىستى سۇراقتار قويىلدى. وسى رەتتە ءوزىندىك پايىمىن ايتقان ەەك القا مۇشەسى ارا نرانيان وسىنداي قىزمەت بابى سەبەپ بولىپ, سونداي-اق, بىرقاتار ەلدەردىڭ بىرىككەن جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلورداسى استانانى كورگەنىنە ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. تاپ وسى ىنتىماق پەن كەلىسىمنىڭ باستاماسى ەكونوميكالىق وداقتىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, كوپشىلىكتى فورۋمنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتادى. كەلەسى كەزەكتە ەكونوميكا سالاسىنا قاتىستى بولسىن نەمەسە كەز كەلگەن سالادا ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە باسەكەلەستىك قاجەت ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ءار مەملەكەت باسەكەلەستىك ماسەلەسىن دۇرىس جولعا قويىپ, ساۋدا نارىعىندا قىزمەت كورسەتۋ قاعيداتى قالىپتاسۋى كەرەك, دەپ اتاپ ايتتى. بيزنەس ءۇشىن مەملەكەتتەر اراسىندا وسى سالانى جاقسى قامتىعان ءارى دامىتقان ەلدەردىڭ وزىق ءتاجىريبەلەرىن ۇيرەنۋىمىز كەرەك, جۇمىسىمىزدا وعان باسىمدىق بەرىپ, ءوز جۇيەمىزدى قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت, دەدى ا.نرانيان. بۇل ورايدا شەتەلدىك ساراپشىنىڭ ويىن جالعاعان نەكتار مانۋكوۆا ارمەنيا ەكونوميكاسىنا قاتىستى اقپاراتتار ايتىپ, وسىنداي قىسقا ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن مىندەتتەر اتقارىلعاندىعىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ارمەنيا ەلى ەاەو-نى بارىنشا پايدالى بىرلەستىك دەپ سانايدى. ونىڭ تاۋارلاردى جىلجىتۋ نەگىزىن وڭتايلى جولعا قويعان وداق دەپ ەسەپتەلەتىندىگىنە نازار اۋداردى. وسى وداقتىڭ ارقاسىندا ءبىز ميلليونداعان نارىققا شىعىپ وتىرمىز, ونىڭ بولاشاعى زور ەكەندىگىنە سەنىم مول. ءبىزدىڭ ەلىمىز پايدالى ساۋدا رەجىمىن بۇرىننان قولدانىپ كەلەدى. ءار دامىعان جانە دامۋشى مەملەكەت ەكونوميكا سالاسىن دۇرىس جولعا قويعاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى, دەدى ول ءوز سوزىندە. VIII استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا وتكەن بۇل سەسسيا جاعىمدى جاڭالىقتار مەن ىنتىماققا ويىسقان پىكىرتالاسقا تولى بولدى. استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا كەشەگى كۇنى وتكەن ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى «تۇراقتى دامۋدى قارجىلاندىرۋداعى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر: الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءرولى» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولدى. بۇل ءىس-شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى دەپارتامەنتىمەن بىرىگىپ ۇيىمداستىرىلعان مەملەكەتتىك باسقارۋ, ينفوكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن ەلەكتروندى ۇكىمەتتى دامىتۋ سالاسىنداعى 20-دان اسا شەتەلدىك ساراپشىلار قاتىستى. كونفەرەنتسيانىڭ سپيكەرلەرى رەتىندە ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ, وسى مينيسترلىكتىڭ بايلانىس, اقپاراتتاندىرۋ جانە اقپارات كوميتەتىنىڭ توراعاسى ساكەن سارسەنوۆ, بۇۇ ەامد ەلەكتروندى ۇكىمەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ۆينچەنتسو اكۆارو, بۇۇ ەكونوميكالىق دامۋ جونىندەگى باس حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى لەنني مونتەل, ءبود اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باس ديرەكتورى نۋرۋدين مۋحيتدينوۆ, IDC ۆيتسە-پرەزيدەنتى ستيۆەن فرانتزەن جانە تاعى باسقالار ءسوز سويلەدى. كونفەرەنتسيانى اشقان ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ قاتىسۋشىلاردى فورۋمنىڭ باستالۋىمەن قۇتتىقتادى. «ءبىزدىڭ بۇگىنگى شارامىزعا مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردان, اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى كومپانيالاردان 100-دەن استام وكىل قاتىسۋدا», دەي كەلە بۇل كونفەرەنتسيانىڭ وتكەن جىلى وسى فورۋمدا قوزعالعان «ەلەكتروندى ۇكىمەت-2014» باسقوسۋىنىڭ جالعاسى رەتىندە كورىنەتىندىگىن دە اتاپ كورسەتتى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەشىمىمەن 2013 جىلى قابىلدانعان «اقپاراتتىق قازاقستان-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىن ەسكە سالدى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا «ەلەكتروندى ۇكىمەت» قالىپتاستى دەپ ايتۋعا دا بولادى. ويتكەنى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ «ادامدار ءۇشىن ەلەكتروندى ۇكىمەت» رەيتينگى بويىنشا وتكەن جىلى قازاقستان الەمنىڭ 193 ەلىنىڭ اراسىندا 28-ورىنعا يە بولدى. ال, بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جەلىلىك دايىندىق يندەكسى بويىنشا قازاقستان 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا 143 ەلدىڭ ىشىندە 40-شى ورىنعا تابان تىرەدى. قازاقستاندا ينتەرنەت جەلىسى پايدالانۋشىلارىنىڭ تىعىزدىعى 70 پايىزدى قۇرايدى. اۋىلدى جەردەگى بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان CDMA/EVDO (Evolution Data Optimized) بايلانىس ستاندارتتارى ەنگىزىلگەن. قالالاردا FTTH (Fiber to the home) ستاندارتتارى قولدانىلادى. ەندى, 3G جانە 4G تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىستار جالعاسۋدا», دەدى مينيستر. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ «ەلەكتروندى ۇكىمەت» جانە ءموبيلدى ۇكىمەت قۇرالدارىمەن جۇرگىزىلەتىندىگىن, سونداي-اق, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى دا بەلسەنە جۇمىس ىستەيتىندىگىن مالىمدەدى. «ەلەكتروندى ۇكىمەت» ينفراقۇرىلىمى ارقىلى 700-دەن استام قىزمەتتەر مەن سەرۆيستەر كورسەتىلۋدە. 2012 جىلدان باستاپ, بارلىق ليتسەنزيالار تەك ەلەكتروندى تۇردە عانا بەرىلەتىن بولدى. ال ءموبيلدى ۇكىمەت ارقىلى قازىرگى كۇنى ازاماتتارعا 50-دەن استام قىزمەت پەن سەرۆيس قولجەتىمدى بولىپ وتىر. 2016 جىلى ءموبيلدى ۇكىمەت ارقىلى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر مەن سەرۆيستەر سانى 100-گە دەيىن جەتەتىن بولادى. مۇنىڭ سىرتىندا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى ارقىلى بەرىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەت ءتۇرلەرىنىڭ سانى دا جىلما -جىل ءوسۋ ۇستىندە. ماسەلەن, وتكەن جىلى عانا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى ارقىلى 25 ميلليوننان استام قىزمەتتەر كورسەتىلدى. وسىمەن قاتار, اسەت يسەكەشەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماشىلدىعى بويىنشا حالىققا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى نەعۇرلىم ساپالى ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە سايكەس «ازاماتتار ءۇشىن ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىعىنا توقتالدى. «جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ جۇيەلى تۇردە پايدا بولاتىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز دامۋدىڭ الەمدىك ترەندتەرىنىڭ نەگىزىندە بىرقاتار باعىتتاردى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەدىك. ول زاڭ جوباسى بىزگە اشىق مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋعا, اقپاراتتاندىرۋدىڭ سەرۆيستىك مودۋلدەرىن قۇرۋعا, ارحيتەكتۋرالىق قۇرالدارىن ەنگىزۋگە, اقپارات سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەتىن بولادى. بۇل ىستە حالىقتىڭ اقپاراتتىق, ساندىق تەحنولوگيالىق ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل جونىندە جاعدايىمىز دا جامان ەمەس. 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسىنداعى زەرتتەۋلەر بويىنشا, ەل حالقىنىڭ «كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىعى» ءبىز بۇل زاڭدا كوزدەلگەن نەگىزگى باعىتتار بىرقاتار ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ماسەلەن, اشىق ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋ ناتيجەسى دە مەملەكەت حالىققا نەعۇرلىم جاقىن بولا تۇسەدى, حالىقتىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمى ارتادى. ال, سەرۆيستىك مودۋلدەردى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە ورتا جانە شاعىن بيزنەس جاقسى دامىپ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى كومپانيالاردىڭ ونىمدەرىن ساتۋ مۇمكىندىكتەرى ۇلعاياتىن بولادى. سونداي-اق, بيۋدجەتتىك قاراجاتتى ۇنەمدەي تۇسۋگە دە جاعىمدى ىقپال ەتەدى. ويتكەنى, سەرۆەرلەر, باعدارلامالار مەن بۇل جونىندەگى جۇمىستار قازىرگىدەي جەكەلەپ ساتىپ الىنبايتىن بولادى. ماسەلەن, اۋتسورسينگتىك مودۋلگە كوشۋ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وزدەرىنىڭ سەرۆەرلىك-قۇرال جابدىقتارىنا جۇيەلىك-تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدى ساتىپ الۋ شىعىندارى 2020 جىلعا تامان 30 پايىزعا قىسقارا تۇسەدى دەپ ەسەپتەلىپ وتىر», دەگەن اسەت يسەكەشەۆ وسى 2020 جىلعا تامان حالىقتىڭ ساندىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ جونىندەگى ساۋاتتىلىعى دا 80 پايىزعا دەيىن كوتەرىلەتىندىگىن ايتىپ ءوتتى. قازاقستاندا قازىرگى كۇنى اشىق مالىمەتتەر بويىنشا قىزمەت كورسەتەتىن پورتال جۇمىس ىستەۋدە. وندا كولىك, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, قاۋىپسىزدىك جانە باسقا دا سالالار بويىنشا مالىمەتتەردىڭ 219 توپتاماسى ورنالاستىرىلعان. سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋشىلار سانى دا ارتىپ كەلەدى. مىنە, وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەردى ايتا كەلە ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى بۇگىنگى ءوتىپ جاتقان كونفەرەنتسيا اتالعان سالانى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ ەسەپتەلەتىندىگىنە توقتالا كەتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا تابىس تىلەدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا وعان قاتىسۋشى شەتەلدىك قوناقتار دا ءوز وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, بۇۇ ەكونوميكالىق دامۋ جونىندەگى باس حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى لەنني مونتەل قازاقستان پرەزيدەنتى قولعا العان 5 رەفورما قازاقستان ۇكىمەتى مەن بۇۇ اراسىنداعى اقپاراتتىق قوعامدى جانە ەلەكتروندى ۇكىمەتتى دامىتۋ ءجونىندەگى ىنتىماقتاستىققا جانا سەرپىن بەرەدى دەگەن سەنىمىن جەتكىزدى. «استانا ەكونوميكالىق فورۋمى 100 ناقتى قادامدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇلت جوسپارى جاريالانعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە ءوتىپ وتىر. بۇل ۇلت جوسپارىندا اقپاراتتىق قوعام مەن ەلەكتروندى ۇكىمەتتى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن قامتىلعان ەكەن. ونىڭ ناتيجەلەرى قازاقستاننىڭ دامۋىنا جانە بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ارتۋىنا جاقسى سەرپىن بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى لەنني مونتەل. ءىس-شارا ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, كونفەرەنتسيانىڭ تاقىرىبى وتە وزەكتى. ەگەر بۇرىندا الەۋمەتتىك جەلىلەر تىلدەسۋ جانە كوڭىل كوتەرۋدىڭ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلسا, ال بۇگىندە ولار اقپاراتتاندىرۋ, تالقىلاۋ الاڭدارىنا, ازاماتتىق جۇمىلدىرۋ, سونداي-اق, تۇراقتى دامۋدىڭ قارجىلاندىرۋ قۇرالدارىنا اينالۋدا. «ءبىز ومىرلىك ۇستانىمى بەلسەندى ادامداردىڭ اۋىر سىرقاتپەن ناۋقاستانعان بالالاردى ەمدەۋ ءۇشىن توپتارعا بىرىگىپ نەمەسە وزدىگىنەن قاراجات جيناپ, قايىرىمدىلىق قور
