وڭىردەگى ەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتى

بۇرناعى كۇنى پرەمەر-مي­نيستردىڭ ورىنباسارى بەر­دىبەك ساپارباەۆ ورالعا كەلدى. وسى جەردە كاسىپكەرلەرمەن جانە جۇرت­شىلىق وكىلدەرىمەن كەز­دەس­تى. وبلىس اكتيۆىن باتىس قا­­زاق­ستان وبلىسىنىڭ  اكىمى نۇرلان نوعاەۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. بۇگىندە ۇكىمەت پەن ۇلت­تىق بانكتىڭ شەشىمىمەن تەڭگە ەركىن اينالىمعا جىبەرىلگەنى بەلگىلى. سوعان وراي ۇكىمەت باس­­شىسىنىڭ ورىنباسارى وبلىستا قۇرىلعان جەدەل شتابتىڭ قىز­مەتىنە وڭ باعا بەردى. ونىڭ قۇ­را­مى­نا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك, قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارى كى­رەدى. اقپارات قۇرالدارى ارقى­لى بۇل باعىتتا جان-جاقتى تۇسىنىك جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جەدەل جەلى ۇيىمداستىرىلعان. ءىرى ساۋدا ورىندارى مەن بازار­لارداعى با­عاعا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جاسالىپ, رەيدتەر وتكىزىلىپ كەلەدى. وبلىس, اۋدان, اۋىلدىق وكرۋگ ورتالىقتارىندا اۋىل­­­­­­­شارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلۋدا. مەكتەپكە قاجەت زاتتار, كەڭسە تاۋارلارى, ءدارى-دارمەك, جانار-جا­عارماي باعالارىنا دا مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر جاسالۋ ۇستىندە. ۇلتتىق بانك فيليالىنان الىنعان مالىمەتكە قاراعاندا, قازىرگى تاڭدا وبلىس­تا تەڭگە, دوللار, ەۋرو سىندى ۆاليۋتالاردىڭ قولما-قول اقشاسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الىپ جاتقان جوق, جاعداي تۇراقتى. وبلىس اكتيۆىندە ءوڭىر كاسىپكەرلەرى ءسوز الدى. ءبىرىنشى بولىپ مىنبەرگە «ستەكلو سەرۆيس» جشس ديرەكتورى اركادي رۋبتسوۆ كوتەرىلىپ, كاسىپورىنىنىڭ احۋالىن بايانداپ, بيىلعى جەتى اي بويىنشا كورسەتكىشتەر بىلتىرعى دەڭگەيدەن تومەندەمەگەنىن ايتىپ بەردى. تەڭگەنىڭ ەركىن اينالىمى ناتيجەسىندە كاسىپورىننىڭ رەنتابەلدىلىگى ودان ءارى ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 40 پايىزدايى رەسەيگە شىعارىلادى. قىزمەتكەردى قىسقارتۋ جۇرگىزىلگەن ەمەس. جالاقى بويىنشا بەرەشەك جوق. قازىر سەرىكتەستىك ونىمدەرىن استانا مەن ەلىمىزدىڭ وزگە دە وڭىرلەرىندە جاڭادان سالىنىپ جاتقان نىساندارعا پايدالانۋ جونىندە كەلىسىمدەر جاسالۋ ۇستىندە. وڭىردەگى وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسى وكىل­دەرىنىڭ اتىنان سويلەگەن «جايىق ەت» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى تەمىر ەسكەندىروۆ تەڭگەنىڭ ەركىن اينالىمعا جىبەرىلۋىن قولدايتىنىن جانە بۇل شارا ءوز ۋاقىتىندا جۇرگىزىلگەنىن جەتكىزدى. بىزدەن بۇرىن رەسەي مەن قىتاي تاۋار وندىرۋشىلەرىن قولداۋ ماقساتىندا وزدەرىنىڭ ۆاليۋتالارىن ەركىن اينالىمعا جىبەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان نارىعىن اتالمىش ەلدەردىڭ ارزان ونىمدەرى جاۋلادى. وتاندىق تاۋارلار ولارمەن تەڭ باسەكەگە تۇسە العان جوق. ەندى بۇل تەڭسىزدىك جويىلۋعا ءتيىس. جەرگىلىكتى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جۇمىسى جانداناتىنىنا دا سەنىم مول. وسى شارانىڭ ناتيجەسىندە ءوز نارىعىمىزدا وتاندىق ونىمدەردىڭ ءباسى وسەتىنى انىق, دەدى ول. «بەلەس-اگرو» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى مۇرات جاكىباەۆ رەسەيمەن اراداعى تاۋار اينالىمى 70 پايىزدى قۇرايتىنىن بايانداپ بەردى. رەسەيلىك ءرۋبلدىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى قازىر 4 تەڭگەنى قۇراۋى كاسىپكەرلەر ءۇشىن وڭتايلى بولىپ وتىر. بۇرىنعى تومەن باعا جەرگىلىكتى ءونىم وندىرۋشىلەرگە كەرى اسەرىن تيگىزگەنىن جاسىرۋعا بولمايدى. سوعان وراي كاسىپكەرلەر تەڭگەنىڭ ەركىن اينالىمعا جىبەرىلۋىن ءبىرازدان بەرى كۇتىپ جۇرگەن ەدى. ەندى مىنە, بۇل ءۇمىت مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ەگەر جاعداي بۇرىنعىداي قالا بەرسە, ەلىمىز يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ قالار ەدى, دەپ ءتۇيىن جاسادى وڭىرگە بەلگىلى كاسىپكەر. ءوز كەزەگىندە ءسوز العان «ميرلان» جانە «اقجول» بازارلارىنىڭ ديرەكتورلارى تاگيرا جۋراۆلەۆا مەن ءالىبي امانگەلدى ۇلى بازارلارداعى جاعداي تۇراقتى, كاسىپكەرلەر اراسىندا دا, تۇتىنشىلار تاراپىنان دا دۇرلىگۋشىلىك جوق ەكەنىن مالىمدەدى. – مەنىڭ ساپارىمنىڭ باستى ماقساتى – وبلىستا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى ءوز كوزىممەن كورۋ, ورىن الىپ جاتقان ءتۇيىندى جانە وزەكتى ماسەلەلەر بولسا, ونىڭ شەشىمى تابىلۋىنا ۇكىمەت تاراپىنان كومەكتەسۋ. ەلدىڭ بۇگىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنان حاباردارسىزدار. ەڭ باستىسى, مەملەكەتىمىزدە تىنىشتىق پەن اۋىزبىرلىك بار. داعدارىسقا قاراماستان ەل ەكونوميكاسىندا تۇراقتىلىق ساقتالىپ كەلەدى. وتكەن جەتى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكا 1,7 پايىز وسىمگە قول جەتكىزىلدى. مەملەكەت حالىقتىڭ الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن دەر كەزىندە ورىنداپ وتىر, ورىنداي دا بەرەدى. ءيا, داعدارىس بىزگە دە ءوز سالقىنىن تيگىزۋدە. سەبەبى, ءبىز الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىمەن, سونىڭ ىشىندە كورشى مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىستامىز. ءبىزدىڭ ونىمدەردى ولار الادى, ول ەلدەردىڭ تاۋارلارىن ءبىز تۇتىنامىز. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكپەن كەلىسە وتىرىپ تەڭگەنى ەركىن اينالىمعا جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل ەلىمىزدىڭ قازىرگى جانە ەرتەڭگى ەكونوميكالىق دامۋىنا اسەر ەتەتىن شەشىم بولعانى انىق. ەكونوميكا دامىماسا, حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارمايدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى تالاي داعدارىستى باستان وتكەردى. ونىڭ بارىنەن قينالماي شىقتىق. بۇدان دا امان-ەسەن شىعاتىنىمىزعا كۇمان جوق. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن اۋىزبىرلىك پەن ىنتىماق كەرەك. ەكونوميكالىق داعدارىس ۇزاققا سوزىلعان جاعدايدا دا ەلىمىزدىڭ بايلىعى, ۇلتتىق قورداعى قارجى ەلىمىزدى كۇردەلى كەزەڭنىڭ سىنىنان امان الىپ شىعا الادى دەپ ويلايمىن, – دەدى بەردىبەك ساپارباەۆ. جيىننان سوڭ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اقجايىق وڭىرىندەگى اعا ۇرپاق وكىلدەرىمەن جۇزدەستى. بۇل باسقوسۋدا سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى تەڭگەنىڭ ەركىن اينالىمىنا جىبەرىلۋىن قولدايتىنىن, بۇل باعىتتا جۇرتشىلىق اراسىندا ءتيىستى تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارالاسىپ جۇرگەندەرىن جەتكىزدى. سودان سوڭ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ورال قالاسىنداعى  «مەچتا» جانە «دينا» سەكىلدى ءىرى گيپەرماركەتتەردە بولىپ, ازىق-ت ۇلىك پەن تۇرمىستىق زاتتاردىڭ جانە وزگە دە بۇيىمدار باعاسىنىڭ قىمباتتاماعانىنا كوز جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, بەردىبەك ماشبەك ۇلى ۆاليۋتا ايىرباستاۋ قوسىندارىنداعى جاعدايمەن تانىستى. وسىدان سوڭ ۆيتسە-پرەمەر بوكەي ورداسى اۋدانىنا باردى. وندا ول حان ورداسى اۋىلىنداعى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە ارنالعان سالتاناتتارعا قاتىسىپ, «تاريح قويناۋىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ – بۇل بىرلىكتىڭ, ىنتىماقتاستىقتىڭ جانە تاريحي ساباقتاستىقتىڭ ۇلگىسى, بۇل ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بارلىق قازاقستاندىقتارعا ارنالعان بىرىڭعاي مەرەكە», – دەدى بەردىبەك ساپارباەۆ كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە. سودان كەيىن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بوكەي ورداسى تاريحي-مۋزەي كەشەنىنىڭ ەكسپوزيتسياسىمەن تانىسىپ, «التىن دالا شەجىرەسى» اتتى تەاترلانعان قويىلىمدى تاماشالادى. ونىڭ باستى يدەيا­سى وتكەن مەن قازىرگى زاماننىڭ اراسىنداعى تىعىز تاريحي بايلانىستى كورسەتۋ بولدى. جۇمىس ساپارى شەڭبەرىندە ۆيتسە-پرەمەر وبلىس اكىمىمەن, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىمەن بىرگە ءبورىلى اۋدانىنىڭ بەرەزوۆكا اۋىلىنا بارىپ, اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. كەزدەسۋ بارىسىندا ول پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت «قاراشىعاناق پەترولەۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» كونسورتسيۋمىنىڭ باسشىلارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, 469 ۇيدە تۇراتىن 2138 ادامدى كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن مالىمدەدى. «قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى مەملەكەت جانە قپو ەسەبىنەن شەشىلەتىن بولادى», – دەپ اتاپ ءوتتى ۆيتسە-پرەمەر. ساكەن ابىلحالىقوۆ, جۋرناليست, تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان». باتىس قازاقستان وبلىسى.