قاسىم-جومارت توقاەۆ: حالىق بىرلىگى – ماڭگىلىك ەلدىڭ باستى وسيەتى

سەنات قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارناپ كىتاپ شىعاردى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پارلامەنتىنىڭ سەناتى «قازاق حاندى­عىنىڭ 550 جىلدىعى – ۇلتتىق تاريحتىڭ تاع­دىرشەشتى كەزەڭى» عى­لىمي-تاجىريبەلىك كون­فەرەنتسياسىنىڭ ماتەريالدارىن جيناق ەتىپ شىعاردى. اتالعان ال­قالى باسقوسۋ جوعارعى پالاتانىڭ باستاماسىمەن بيىلعى اقپان ايىندا وتكىزىلگەن بولاتىن. باسىلىمدا قازاقستانداعى بەلگىلى تانىمال ساياسي, قوعامدىق جانە عالىمي قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق تاريحتىڭ تەوريالىق-تاسىلدەمەلىك, الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق جانە قوعامدىق ساياسي ماسەلەلەرىنە قاتىستى سوزدەرى مەن باياندامالارى جيناقتالعان. سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز بايانداماسىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن داڭعازالىققا جول بەرمەي, پاراساتتى تۇردە اتاپ ءوتۋدى ۇندەگەنىنە نازار اۋداردى. «قازاق حالقىنىڭ تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن باي مەملەكەتتىلىك تاريحى بار. مىڭداعان جىلدار بويى قازاقستان اۋماعى الۋان ءتۇرلى وركەنيەتتەردىڭ دامۋ جولى توعىسقان مەكەن بولدى, مۇندا حالىقتاردىڭ ۇلى كوشتەرىنىڭ ىزدەرى جاتىر. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز كەڭ-بايتاق ەۋرازيا دالاسىن يگەردى, ءتول ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتىن قالىپ­تاستىردى. بۇل بىرەگەي مادەنيەتتىڭ جەتىستىكتەرى كۇللى الەمدە, ونىڭ ىشىندە, بۇۇ-دا مويىندالىپ وتىر», – دەدى سەنات توراعاسى. ق.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, «ۇلتتىق تاريحىمىزدا ەسىمدەرى التىن ارىپتەرمەن جازىلعان تۇلعالار – كەرەي مەن جانىبەك حاننىڭ ەرەكشە ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ورتالىق ازيادا شاڭىراعى كوتەرىلگەن حاندىق تۇڭعىش رەت قازاق اتاۋىنا يە بولدى. ءوز الدىنا جەكە مەملەكەت پەن دەربەس ۇلت پايدا بولدى. سوندىقتان دا قاسيەتتى قازاق جەرىندە نەگىزى قالانىپ, بۇگىندە ەگەمەندىگىمىزدىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالعان قازاق حاندىعىنىڭ سان عاسىرلىق مەملەكەتتىلىگىمىزدەن الاتىن ورنى ايرىقشا». «ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ قانشا­لىقتى قيىندىقپەن كەلگەنىن جەتە تۇسىنەمىز. بۇل جولدا قازاق حالقى ۇلى جەڭىستەردىڭ داڭقىن دا, اۋىر جەڭىلىستەردىڭ قاسىرەتىن دە باستان وتكەردى. مۇنداي ۇزدىكسىز كۇرەستەگى تاريحي تاجىريبە «ماڭگىلىك ەلدىڭ» باستى وسيەتى – حالىقتىڭ اماندىعى جولىنداعى بىرلىكتىڭ ءسوزسىز ماڭىزدىلىعىن انىق كورسەتەدى. «ماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسىنىڭ وزەكتىلىگىن دىندەر, مادەنيەتتەر, وركەنيەتتەر اراسىنداعى سوقتىعىسۋ سالدارىنان تۋىنداپ وتىرعان قازىرگى الەمدىك قاقتىعىستار دا راستاي تۇسەدى. وسىنداي كۇردەلى احۋالدا قازاقستان كوشباسشىسى جاھاندانۋ جاعدايىندا, ونىڭ بارلىق ەرەكشەلىكتەرى مەن كۇر­دەلىلىگىنە قاراماستان, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن سەنىمدى قور­عاي الاتىن مەم­لەكەتتىك سايا­سات قۇرا الدى», –دەدى توراعا. ق.توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, «قا­زىر­گى جاھاندىق تۇراقسىزدىق احۋالىندا تاريح عىلىمى بارشا حالىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋى ءتيىس. مۇنى بارلىق ۇلتتاردىڭ مادەنيەتتەرى مەن حالىقتاردىڭ وتكەن تاريحى تەڭ قۇندىلىققا يە ەكەندىگى تۇرعىسىنان ءتۇ­سىنۋ ماڭىزدى. ءبىر مادەنيەت ەكىنشى مادەنيەتتەن جوعارى تۇرا المايدى, ءبىر حالىقتىڭ تاريحىن ايرىقشا ەرەكشەلەپ قاراۋعا, سونداي-اق, باسقا حالىقتاردىڭ تاريحى, ادەت-عۇرىپتارى مەن ءتىل­دەرىنە مەنسىنبەۋشىلىك تانىتۋعا بولمايدى. بوتەن, ءتىپتى, جات نەمەسە ناشار تاريح بولمايدى». «تاريح ءپانىنىڭ مىندەتى – جاس ۇرپاقتى وتكەنىمىزدىڭ جارقىن جولىن قۇرمەتتەۋگە جانە اتا-بابالارىمىزدى ماقتان ەتۋگە تاربيەلەۋ. وتان تاريحىن بىلمەي, پاتريوت بولۋ مۇمكىن ەمەس. سونىمەن بىرگە, جاستار بەي­بىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ امبەباپ, بالاماسىز قۇندىلىق ەكەنىن دە تۇسىنۋگە ءتيىس», – دەدى سەنات توراعاسى ءوز بايانداماسىندا. كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى­نىڭ جيناعىندا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ, سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى اقان بيجانوۆتىڭ, حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىل­باەۆتىڭ, حالىقارالىق «سەمەي-نەۆادا» يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ول­جاس سۇلەيمەنوۆتىڭ, مەملەكەت قاي­راتكەرى مىرزاتاي جول­داسبەكوۆتىڭ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى ەر­لان سىدىقوۆتىڭ, اتاقتى ارحەولوگ كارل بايپاقوۆتىڭ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى بەرە­كەت كارىباەۆتىڭ, مامبەت قويگەلديەۆتىڭ جانە مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆانىڭ, IV جانە V شاقىرىلىمداعى سەنات دەپۋتاتى اناتولي باشماكوۆتىڭ, تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالىنىڭ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بۇركىتباي اياعاننىڭ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولات كومەكوۆتىڭ, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ايگۇل سادۋاقاسوۆانىڭ, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ حاتشىسى فارحاد قۋانعانوۆتىڭ جانە ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءابساتتار دەربىسالىنىڭ باياندامالارى بار. كونفەرەنتسيانىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندارعا, عىلىمي قاۋىمعا, قوعامدىق ۇيىمدارعا جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ارنالعان ۇسىنىمدار قابىل­داندى. ولار ۇلتتىق تاريح­تىڭ ۇلتتىق-قولدانبالى زەرت­تەۋلەرىنە, كىتاپتار شىعارۋعا, قازاقستاندىقتاردىڭ تاريحي ساناسىن دامىتۋعا, ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا تاقىرىپتىق كونكۋرستاردى وتكىزۋگە, تاريحي نىسانداردى جاريا ەتۋ ماقساتىندا وقۋ-تاجىريبەلىك ساياحاتتار جاساۋعا, ادەبيەت پەن ونەردە قازاق حان­دىعىنىڭ تاريحىن بەينەلەۋ­گە, ەكسپو-2017 كورمەسىندەگى مادەني تانىستىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ۇلتتىق تاريح كورمەسىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى بولدى, دەپ حابارلادى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.