وسىنداي باستامانى كوتەرگەن ەلباسى ن.نازارباەۆ وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن تاريحي پىكىرتالاسقا ارقاۋ بولىپ, ەكىۇشتى پىكىرلەر تۋىنداتقان قازاق حاندىعى توڭىرەگىندەگى اڭگىمەگە نۇكتە قويدى. ارينە, قازاق حالقىنىڭ ءتۇپ-تامىرى سوناۋ ەكىنشى مىڭجىلدىقتاردان باستاۋ الاتىنىن تاريحشىلار ايتىپ ءجۇر, بىراق مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى قازاق حاندىعى تۇسىندا ەكەنىن دە تاريحي دەرەكتەر جوققا شىعارمايدى.
ەلباسى ۇلىتاۋداعى سۇحباتىندا ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مەملەكەتتىك ءداستۇردىڭ ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلگەندىگىن, عۇنداردان باستاۋ العان وسى ۇدەرىستىڭ كوك تۇرىكتەر, التىن وردا ارقىلى ساباقتاسىپ, قازاق حاندىعىنا جەتكەندىگىن ايتقان بولاتىن. قازاق حاندىعىندا بيلىك ەتكەن حاندار تۇسىندا زاڭدار جيناعى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازاق حاندارى سول زاماننىڭ تالابىن ەسكەرىپ, زاڭداردى مەيلىنشە جەتىلدىرىپ وتىردى.
زاڭدار جيناعىنىڭ ەڭ ءبىر جەتىلدىرىلگەن تۇسى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا ورىن الدى. قاسىم حان ءوزى بيلىك جۇرگىزگەن جىلدارى قازاق قوعامىنداعى قۇقىق-نورمالاردى رەتتەۋ ماقساتىمەن العاشقى قازاق زاڭى – «قاسقا جولدى» جارىققا شىعاردى. ەل باسقارۋ جۇيەسىندە اتا جولىن ۇستانعان قاسىم حان زامان ەرەكشەلىگىنە وراي, جاڭا ورتاعا سايكەس جاڭا نيزام جۇيەسىن ەنگىزەدى. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» اتالاتىن بۇل كونە جارعى سول كەزدەگى قازاق قاۋىمىنىڭ قوعامدىق جانە قۇقىقتىق زاڭدارىن قالىپتاستىرادى, ادەت-عۇرىپ, تۇرمىس-سالت ەرەجەلەرىن بايىپتايدى, جەكە ادامدار اراسىنداعى رۋ-تايپالار مەن قوعامدىق توپتار اراسىنداعى قاتىناس جۇيەسىن تاعايىندايدى.
قازاق ورداسىنىڭ مەملەكەتتىك نەگىزدەرى دە وسى «قاسقا جولدا» كورىنىس تاپقان ءتارىزدى. زەرتتەۋشى-عالىمداردىڭ پىكىرلەرىنشە, ول بەس بولىمنەن تۇرادى: جەكەمەنشىك نورمالارىن رەتتەيتىن قۇقىق, اسكەري ىستەرگە بايلانىستى قۇقىق نورمالارى (مىندەتكەرلىك), قىلمىستىق قۇقىق نورمالارى, حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى جانە ەلشىلىك ەتيكەت تۋراسىندا, قاۋىمىشىلىك جانە قاۋىمارالىق مىندەتكەرلىك قاتىناستارى. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» ءبىر عاسىرداي ءوز قىزمەتىن اتقارعان سوڭ, ءتيىستى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ەسىم حاننىڭ (1598-1645 جج.) تۇسىندا «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ اتالعان زاڭدىق جۇيە ومىرگە كەلدى. اتالعان ەكى زاڭ جۇيەسى ەش وزگەرىسسىز ءحVىى عاسىردىڭ اياعى نەمەسە ءحVىىى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قازاق جۇرتىنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتتى. ەسىمنىڭ نەمەرەسى, جاڭگىردىڭ بەل بالاسى تاۋكە حاندىق قۇرعان ءحVىى عاسىردىڭ اياعى ءحVىىى عاسىردىڭ باسى – قازاق ەلىنىڭ ابىرويى اسىپ, كوسەگەسى كوگەرگەن ەرەكشە ءبىر كەزەڭى بولدى. قازاق قوعامىندا بىرتۇتاستىق پەن ىنتىماق ورناتۋعا دانەكەر بولعان ەجەلگى ەرەجە – قاعيدالاردىڭ ۇلگىلى نۇسقاسى, حالىقتىڭ ءتارتىپ نيزامىنىڭ, سالت-ءداستۇرىنىڭ جۇيەلى جيىنتىعى – اتاقتى «جەتى جارعى» ەدى.
«جەتى جارعى» – دانا بابالارىمىزدىڭ «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ اتالاتىن مەملەكەت باسقارۋ مەن حالىق بيلەۋدىڭ قالىپتاسقان جوسىقتارىن نەگىزگە الىپ, ساحارانىڭ سول زامانداعى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, قوعامدىق, الەۋمەتتىك احۋالىن ەسكەرە وتىرىپ, كەلەشەكتىڭ قامىن ويلاپ, جان-جاقتى بايىپتالعان زاڭگەرلىك ۇلى مۇراسىن قالدىردى. «قاسقا جول» مەن «ەسكى جول» زاڭدارىن تولىقتىرىپ, ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىپ دامىتقان تاۋكە حان بۇرىنعى بەس تاراۋعا تاعى دا ەكى تاراۋ قوسىپ, «جەتى جارعى» دەپ اتادى. بۇل جاڭادان قوسىلعان ەكى تاراۋ: جەر داۋى تۋرالى زاڭ مەن قۇن داۋى تۋرالى زاڭ ەدى. «جەتى جارعىنى» قازاق حالقى نەگىزىندە ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قولدانىلىپ كەلدى.
ال كەيبىر نورمالارى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن تولىعىنان قولدانىلدى, قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ فۋنكتسياسىن ءتيىمدى اتقارىپ كەلدى. قازاق حاندىعى ءداۋىرى ءحVى-ءحVىىى عاسىرلاردا, ياعني قاسقا جولدى قاسىم حان, ەسكى جولدى ەسىم حان, جەتى جارعىنى شىعارعان تاۋكە حان تۇسىندا باسقارۋ جۇيەسى حاندىق بيلىككە نەگىزدەلگەن, ساياسي جاعىنان ورتالىقتانعان, ءبىرۇتاس, قۇقىقتىق مەملەكەت بولدى. وسى كەزەڭدە قازاق حاندىعىنىڭ كورشى ورنالاسقان مەملەكەتتەرمەن بايلانىستا بولىپ, ولارمەن ساۋدا, ساياسي ماسەلەلەرىن شەشۋ زاڭ جۇيەسى ارقىلى انىقتالدى.
قازاق حاندارىنىڭ نەگىزگى زاڭدارى قازاق حاندىعىن وسى كەزدە مەملەكەت رەتىندە تانىتىپ قانا قويماي, ونىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتتى. «قاسقا جول», «ەسكى جول», «جەتى جارعى» زاڭدارىن دۇنيەگە اكەلگەن قازاقتىڭ دانىشپان دا كورەگەن حاندارى تەك قازاق دەگەن حالىقتىڭ يگىلىگى, تۇراقتى, تىنىش تۇرمىس-تىرشىلىگى, كىشكەنتاي عانا مەملەكەتتىڭ وركەندەۋى جولىندا كۇرەسىپ, قىزمەت ەتتى.
جانات ساربوزوۆا,
ەڭبەكشى اۋداندىق سوتىنىڭ باس مامانى.
شىمكەنت.
