مەملەكەت باسشىسىنىڭ اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا «ساقتاندىرۋ جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا قر-دىڭ كەيبىر زاڭناما اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ءتيىستى زاڭ جوباسىنا قول قويۋى وعان جول اشتى. ونى قر ۇلتتىق بانكى جاساپ, باستاماشى بولدى. قازاقستان قازىردىڭ وزىندە يسلام بانكينگىن دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا وڭىردەگى جانە كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى كوشباسشى بولىپ تانىلدى. ۇلتتىق بانك وكىلدەرىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, رەسپۋبليكادا يسلامدىق قارجىلاندىرۋ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قولداۋى ارقاسىندا بەلسەندى دامۋ ۇستىندە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2020 جىلعا دەيىنگى يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋدىڭ جول كارتاسى جاسالىپ قابىلداندى. ونى جۇزەگە اسىرۋ يسلامدىق قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋ يندۋسترياسىن تۇراقتى دامىتۋ, ەميتەنتتەردىڭ, ينۆەستورلاردىڭ جانە نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ ماسسالارىن قۇرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا ىقپال ەتەدى. اسىرەسە, زاڭناماعا سايكەس, ءدىني قاتىستىلىعى يسلامدىق قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋگە قولجەتىمدىلىكتى شەكتەۋدىڭ شارتى بولىپ تابىلمايدى. يسلامدىق قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋدى الۋدىڭ نەگىزگى شارتى – يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ قاعيداتىنا كليەنت قىزمەتىنىڭ سايكەستىگى بولۋى. تاجىريبە كورسەتكەنىندەي, يسلام بانكينگى كۇندەلىكتى تىرشىلىككە بىرتىندەپ كىرۋ ۇستىندە. ماسەلەن, داعدارىس جىلدارى ەلگە تاياۋ شىعىستان ينۆەستورلار تارتىلىپ, يسلامدىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا زاڭناما قابىلداندى جانە 2010 جىلى العاشقى Al Hilal يسلامدىق بانك اشىلدى. قازىر بانك وتاندىق قارجى جۇيەسىمەن ويداعىداي ىقپالداسىپ, الماتىدا باس كەڭسەسىن, استانا جانە شىمكەنت قالالارىندا فيليالدارىن اشىپ, ءوز كليەنتتەرىن تاپتى. ال باسقا يسلامدىق قۇرالداردىڭ وزىنە ءتان قىرلارى قانداي جانە رەسپۋبليكادا ولاردىڭ دامۋىن قالاي كۇتەدى؟ ۇلتتىق بانكتىڭ ماماندارى وسىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋعا كومەكتەستى.
يسلامدىق ساقتاندىرۋ ول بارلىق ساقتاندىرۋشىلار اراسىندا ءوزارا كومەك قاعيداتتارىنا جانە تاۋەكەلدەردىڭ ۇجىمدىق بولۋىنە نەگىزدەلەدى. جيناقتالعان ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارى ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ مەنشىگىنە وتپەيدى, جەكە بالانستان تىس شوتقا (تاكافۋل-قور) اۋدارىلادى, ول بارلىق ساقتاندىرۋشىلاردىڭ جالپى ۇلەستىك مەنشىگى بولىپ تابىلادى. ياعني, يسلامدىق ساقتاندىرۋ ۇيىمى تەك ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنىڭ وپەراتورى بولىپ, يسلامدىق ساقتاندىرۋدىڭ قابىلدانعان ۇلگىسىنە سايكەس سىياقى اكتيۆتەرىن باسقارۋدى قولىنا الادى. يسلامدىق ساقتاندىرۋ ۇيىمى, سونداي-اق, يسلامدىق بانكتەر رەتىندە ىسىراپشىلدىققا توسقاۋىل قويۋ, پايىزداردى ەسەپتەۋ جانە الۋ, تەمەكى, الكوگولدى ونىمدەر, قارۋ جانە وق-ءدارى وندىرىسىنە, قۇمار ويىن بيزنەسىنە بايلانىستى ساقتاندىرۋ جانە قارجىلاندىرۋ قىزمەتىنە توسقاۋىل قويۋ رەتىندە وسىنداي قاعيداتتارعا سايكەس جۇمىس ىستەيدى. قازىردىڭ وزىندە رەسپۋبليكادا «تاكافۋل» ءوزارا حالال ساقتاندىرۋ قوعامى» اق يسلامدىق ساقتاندىرۋ كومپانياسى ارەكەت ەتەدى. ول ساقتاندىرۋدىڭ ءداستۇرلى ءتۇرى قامتىلماعان تۇلعالار ءۇشىن ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىن ۇسىنادى.
تاۋارلى مۋراباحا بۇل يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ ەڭ تالاپ ەتىلەتىن قۇرالى. مۋراباحانى جالپىعا بىردەي قولجەتىمدى ءتۇسىنۋ – بۇل ساۋدا كەلىسىمى, وندا ساتۋشى كەلتىرىلگەن شىعىنداردى كورسەتىپ, العاشقى قۇنىنا باعا قوسىپ باسقا تۇلعاعا ساتادى. ول ساتىپ الۋشىعا بۇرىننان بەلگىلى. تاۋارلى مۋراباحا – اينالىمداعى كاپيتالدى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان ءونىم جانە تاۋارلى-ماتەريالدىق زاپاستاردى ساتىپ الۋ-ساتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. زاڭناماعا تۇزەتۋ ەنگىزىلگەننەن كەيىن, تاۋارلى مۋراباحا يسلامدىق بانكتەردىڭ بانكتىك وپەراتسياسىمەن تانىلادى جانە وعان يسلامدىق بانكتەردىڭ كليەنتتەرى ققس ەسەبىنەن پروپورتسيونالدى ءادىس قولدانىلادى. ماسەلەن, 2012 جىلعى شىلدە ايىندا قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى وڭىردە العاش رەت 240 ملن. مالايزيالىق رينگگيت (76,7 ملن. دوللار) سوماسىنا «سۋكۋك «ال-مۋراباحا» يسلامدىق وبليگاتسيالارىن شىعاردى. شىعارىلىمنىڭ 62%-ىن شەتەلدىك ينۆەستورلار ساتىپ الدى.
يسلامدىق ليزينگ نەمەسە يدجارا. بۇل قۇرال ليزينگ بەرۋشى مەنشىگىنە يسلامدىق ليزينگ زاتىن ساتىپ الۋ تيىستىلىگى جاعدايىندا ادەتتەگى ليزينگتەن ەرەكشەلەنەدى. جانە دە وسىدان كەيىن يدجارا شارتى جاسالادى. يسلامدىق ليزينگ كەزىندە ليزينگ الۋشىنىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتىنىڭ سالاسى شەكتەلەدى. جەكەلەي العاندا, تەمەكى, الكوگول ونىمدەرى وندىرىسىنە, قۇمار ويىن بيزنەسىنە بايلانىستى كاسىپكەرلىك قىزمەتكە پايدالانۋ ءۇشىن م ۇلىكتى ليزينگكە بەرۋگە نەمەسە الۋعا تىيىم سالىنادى جانە پايىز تۇرىندە سىياقى الۋعا تىيىم سالىنادى. يسلامدىق ليزينگ ۇيىمدارى ءۇشىن جانە باسقا يسلامدىق قارجىلىق ينستيتۋتتار ءۇشىن يسلامدىق قارجىلاندىرۋ نەمەسە سىرتقى ساراپشىلاردىڭ قاعيداتتارى بويىنشا كەڭەستىڭ بولۋىنا تالاپ قويۋ بەلگىلەنگەن. «قارجىلىق ليزينگ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ۇيىمداردىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ليزينگتىك وپەراتسيالاردىڭ قىزمەت ەتۋىن بەلگىلەيدى. قر ۇكىمەتى مەن ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىرعان جۇيەلى جۇمىس رەسپۋبليكادا يسلامدىق قارجىنى دامىتۋ جانە يسلامدىق قارجىلىق حاب رەتىندە قازاقستاندا قالىپتاسۋىن جاقىندا الماتىدا وتكەن يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قىزمەتتەرى بويىنشا كەڭەستىڭ 12-سامميتىندە (Islamic Financial Services Board – IFSB) قاتىسۋشىلار جاقسى قىرىنان باعالادى. «قر ۇلتتىق بانكى قارجىلىق سەكتوردىڭ جۇيەلى ماسەلەلەرى بويىنشا كەشەندى كورەگەندىك تانىتۋدا, ونىڭ نەگىزگى ەرەجەسى 2030 جىلعا دەيىن قر قارجى سەكتورىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىندا باياندالعان, – دەپ اتاپ كورسەتىلگەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكىندە. – ونىڭ ىشىندە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋدىڭ ماسەلەلەرى دە بار. جانە ءبىزدىڭ ستراتەگيامىزدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قولدادى».
احقو قارجى ورتالىعى: ەڭ ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ جانە دامىتۋ بويىنشا بىرلەسكەن ءىس-ارەكەتتەر جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. ادا دەمينا.
ەكسپو-2017 جوعارى تەحنولوگيالى ينفراقۇرىلىم بازاسىندا ايرىقشا مارتەبەدەگى احقو قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 2015 جىلعى 29 ساۋىردە مالىمدەدى. وسى ماقساتتا استانا قالاسى ماڭىنداعى ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمە اۋماعىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ ۇيعارىلدى. ورتالىقتىڭ جوعارعى باسقارۋشى ورگانى ەتىپ قر پرەزيدەنتى جانىنداعى احقو دامىتۋ بويىنشا كەڭەستى تاعايىنداۋ بەلگىلەندى. اتالعان ورگان ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا ورتالىقتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن بەكىتىپ, ونى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن ۋاكىلەتتى بيلىكتىڭ بارلىق ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ, ءىس-شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىنا باقىلاۋ جۇرگىزەتىن بولادى. احقو-نى قۇرۋ ۇدەرىسىن جۇرگىزۋگە بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ 2015 ج. 31 مامىرداعى №393 قاۋلىسىمەن ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا احقو قۇرۋ جانە دامىتۋ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ بىرلەسكەن ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ جوسپارى بەكىتىلدى. اتالعان جوسپار 2016-2025 جىلدارداعى كەزەڭگە ورتالىقتى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ ءىس-ارەكەتىن ايقىندايدى, ءار باعىتتى ءتيىمدى دامىتۋ بويىنشا وزەكتى ۇسىنىمداردى قالىپتاستىرادى, سونداي-اق بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن بىرلەسىپ ونى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى ءىس-شارانى ۇسىنادى. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ كەزىندە ۇلگى رەتىندە دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇرىلىمى تاڭداپ الىندى. دۋبايدىڭ تاجىريبەسىمەن قاتار ۇلىبريتانيانىڭ, سينگاپۋردىڭ جانە اقش-تىڭ اعىلشىندىق-ساكسوندىق ءتاسىلى ۇزدىك ۇلگى رەتىندە تياناقتالىپ, الەمنىڭ باسقا جەتەكشى قارجى ورتالىقتارىنىڭ تاجىريبەسى دە زەردەلەندى. بۇل جاعدايدا دۋباي احقو-تىڭ نەگىزگى سەرىكتەسى بولادى. ونى قۇرۋ كەزىندە جانە ودان كەيىنگى قىزمەتىندە دە قولداۋ كورسەتەدى. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى باستاپقى كەزەڭىندە بىرنەشە وزەكتى ستراتەگيالىق باعىتتار شەڭبەرىندە داميدى. ونىڭ العاشقىسى كاپيتالدىڭ (capital markets) جەرگىلىكتى رىنوكتورىن دامىتۋدى كوزدەيدى. ولاردى بەلسەندەندىرۋ بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك قازىناشىلىق وبليگاتسيالاردى شىعارۋعا جانە ورنالاستىرۋعا ىقپال ەتەدى; ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى نارىقتا IPO كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى كومپانيالاردىڭ ەڭ تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق جوسپارىنا شىعادى. اڭگىمە ورنالاستىرىلعان اكتسيالاردىڭ كەمىندە 25% مولشەرى تۋرالى بولىپ وتىر. جانە, ۇشىنشىدەن, مۇمكىندىگى بويىنشا, - كاپيتالدىڭ قايتالاما نارىعىندا بەلسەندى ويىنشى رەتىندە بجزق ءرولىن بەلسەندەندىرۋ مەحانيزمىن ەنگىزۋ دە بار. ەكىنشى باعىت احقو اۋماعىنداعى جەتەكشى حالىقارالىق باسقارۋشى كومپانيالاردى جەرگىلىكتى ەتۋ ۇلتتىق قورلاردىڭ قارجىسىن پايدالانۋ ەسەبىنەن اكتيۆتەردى باسقارۋ (asset management) بويىنشا نارىقتى جانە ساراپتامانى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. احقو-نى دامىتۋدىڭ ءۇشىنشى ستراتەگيالىق باعىتى جەكە تۇلعالاردىڭ (private banking) ءال-اۋقاتىن باسقارۋ بولادى, – دەپ ۇلتتىق بانكتە اتاپ كورسەتىلدى. ول اكتيۆتەردى باسقارۋ, جەرگىلىكتى داۋلەتتى جەكە تۇلعالارعا قىزمەت كورسەتۋ بولىگى رەتىندە, سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن رەپاراتسيالىق تولەمدەردى جانە تارتىلعان قارجىنى باسقارۋ سالاسى بويىنشا باعىتپەن بىرلەسىپ داميدى. جانە ءتورتىنشىسى, يسلامدىق قارجىلاندىرۋ (Islamic finance) نارىعىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى جانە تاۋەلسىز يسلامدىق باعالى قاعازدار شىعارۋعا جاعداي جاساۋ. بۇل باعىت ەلىمىزگە قۇيىلاتىن يسلامدىق كاپيتال اعىنىن ىنتالاندىرۋدى جانە ءداستۇرلى تۇردە تولىقتىرۋعا بالامالى بانكتىك سەكتوردى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بالامالى ينۆەستيتسيالار كلاسىن (private equity finds – تىكەلەي ينۆەستيتسيا قورلارى, hedgefunds – حەدج قورلار جانە venture capital – ەنشىلەس كاپيتال) دامىتۋ ءۇيد مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسىنداعى وتىمدىلىككە جانە ساراپتاماعا «قۇيۋعا» مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, ۇلتتىق بانك تولىققاندى حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن جۇزەگە اسىرۋسىز مۇمكىن بولمايتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكتىنى اتاپ كورسەتەدى. ول بۇكىل الەمدە تانىلعان قۇقىق ستاندارتىن ەنگىزۋ تۋراسىندا – احقو اۋماعىندا اعىلشىندىق قۇقىق ءتارتىبىن ەنگىزىپ تاراتۋ بولىپ وتىر. داۋ-دامايلاردى قاراۋ كەزىندە ونى قولدانۋ قازاقستانعا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ سەنىمدىلىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن, دۋباي اعىلشىندىق قۇقىقتى قولدانۋدىڭ تابىستى ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر جانە ونىڭ تاجىريبەسى احقو قۇرۋ كەزىندە پايدالانىلۋى مۇمكىن. بۇل باعىتتى دامىتۋ ءۇشىن ءىس-ارەكەت جوسپارىندا جەتەكشى الەمدىك ورتالىقتار ستاندارتتارىنىڭ, ءىس جۇرگىزۋدە اعىلشىن ءتىلىن پايدالانىپ اعىلشىن قۇقىعى قاعيداتتارى مەن نورمالارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە سوت ءوندىرىسى ستاندارتتارىنىڭ نەگىزىندە احقو قاتىسۋشىلارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەۋدى قاراستىرادى. ورتالىقتا شەتەلدىك سوتتاردى, سونداي-اق احقو-قا حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعىن تارتۋمەن قارجىلىق سوتىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا. اتالعان ماسەلەدە احقو دۋباي سوتتارىنىڭ تابىستى تاجىريبەسىنە سۇيەنەتىن بولادى. بۇل ورتالىق ءباا-دە قابىلدانعان زاڭداردان ەرەكشەلەنەتىن, ازاماتتىق جانە كوممەرتسيالىق قۇقىقتىڭ وزىنە ءتان مەنشىكتى نورمالارىمەن, اعىلشىندىق قۇقىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن تاۋەلسىز زاڭ شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەيتىندىگىمەن بەلگىلى. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ شەڭبەرىندە قاتىسۋشىلار, سونداي-اق احقو-قا قاتىسۋشى-قىزمەتكەرلەر ءۇشىن بىرقاتار سالىق جەڭىلدىكتەرىن ەنگىزۋ ۇيعارىلعان ول كۆوتا جانە رۇقسات الۋسىز شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ جونىندەگى جەڭىلدىكتەردى كوزدەيدى. ورتالىقتىڭ اۋماعىندا ۆيزالاردى, جۇمىسقا رۇقساتتامالاردى جانە باسقا سۇرانىستاردى بەرۋ كەزىندە ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىمەن تىركەۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن رەجىمى ەنگىزىلەدى. ءىس-ارەكەت جوسپارى احقو-داعى رەتتەۋشى جانە سالىق تورەلىگىن بولدىرمايدى. ويتكەنى, قارجى يندۋسترياسىندا جاڭا باعىت قۇرىلادى. بۇعان دەيىن قازاقستاندا ول دامىعان جوق ەدى جانە قارجى سەكتورىن تولتىرعان ەمەس. بۇل بىلايشا ايتقاندا, بالامالى قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋ كلاسى رەتىندە اتالادى. ولاردىڭ قۇرامىندا سالىق جانە زاڭ كونسۋلتانتتارى, حالىقارالىق سىنىپتاعى اكتيۆتەردى باسقارۋشىلار, جەكە تۇلعالاردىڭ ءال-اۋقاتىن باسقارۋشىلار بولادى. قازاقستاندىقتار دا, سونداي-اق شەتەلدىك ويىنشىلار دا, ينۆەستيتسيالىق جانە يسلامدىق بانكينگ تە احقو قاتىسۋشىلارى بولا الادى. بۇعان بولشەكتەلگەن بانكتەر كىرمەيدى. ورتالىقتا بالامالى ينۆەستيتسيالاردى باسقارۋشىلاردىڭ, سونداي-اق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ جونىندەگى قىزمەتتەردىڭ تولىق سپەكترىن ۇسىناتىن شەتەلدىك زاڭگەرلىك, اۋديتورلىق جانە كونسالتينگتىك كومپانيالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە بارلىق جاعداي جاساۋ جوسپارلانۋدا. ءىس-ارەكەت جوسپارى بىرقاتار لوگيستيكالىق شارالاردى قاراستىرادى. جەكەلەي العاندا, قازاقستاننىڭ ەلورداسىمەن اۆياقاتىناستى دامىتۋ, «اشىق اسپان» قاعيداتى بويىنشا شەتەلدىك تاسىمالداۋشىلار ءۇشىن استانا اۋەجايىنا اۋە تاسىمالدارىنىڭ شارتى كەزەڭ كەزەڭىمەن ىرىقتاندىرىلادى. سونىمەن بىرگە, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ, مالايزيانىڭ جانە سينگاپۋر رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى ءۇشىن مەرزىمى 30 كۇنگە دەيىن ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزىلەدى. ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى, قاتىسۋشىلارى جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى ءۇشىن 5 جىلعا دەيىنگى مەرزىمىمەن ارنايى ۆيزالىق رەجىم ورناتىلادى. ەندى احقو جۇمىسشىلارى مەن باقىلاۋشى ورگاندارى تۋرالى ايتۋدىڭ رەتى كەلگەن سىڭايلى. ورتالىقتىڭ قىزمەتىن جانە باسقارۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن DIFC Authority-عا تۇرپاتتى احقو اكىمشىلىگىن, سونداي-اق Dubai Financial Services Authority-عا ۇقساس احقو قاتىسۋشىلارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان قۇرۋ جوسپارلانۋدا.
قولدا بار اقشادان دا سەنىمدىرەك ەگەر دە شەتەلگە دەمالىسقا بارۋعا جولعا شىقساڭىز, سىزگە بانكيرلەر وزىڭىزبەن بىرگە حالىقارالىق جۇيەنىڭ تولەم كارتوچكاسىن الىپ جۇرۋگە كەڭەس بەرەر ەدى. مۇنداي تولەم جۇيەلەرىنىڭ «پلاستيكتەگى» Visa International, MasterCard Worldwide, American Express International قانداي بانكتە جانە ولار قانداي ەلدە شىعارىلعانىنا قاراماستان الەمنىڭ بارلىق نۇكتەلەرىندە ءىس جۇزىندە قىزمەت كورسەتىلە بەرەدى. اللا دەمەنتەۆا.
ارينە, حالىقارالىق رەزەرۆتىك ۆاليۋتاداعى «قولدا بار اقشا» نەمەسە جەرگىلىكتى ۆاليۋتاسى بار ەلدە ول قاجەتىڭىزدى قاشاندا وتەيدى. ماسەلەن, جەرگىلىكتى بازاردا ەسەپ ايىرىسقاندا, داياشىلارعا قىزمەتى ءۇشىن ۇستەمە اقشا بەرسەڭىز, تاكسي نەمەسە ۆەلوريكشا جۇرگىزۋشىسىنە اقى تولەگەندە ابدەن جارايدى. دەگەنمەن, زات ساتىپ الاتىن بولساڭىز, وندا تولەم كارتالارىن جيىرەك پايدالانۋ ۇسىنىلادى. تاجىريبە كورسەتكەنىندەي, «قولدا بار اقشانىڭ» قوماقتى سوماسىن الىپ شىقساڭىز, ارينە سىزگە ءتيىمدى بولۋدىڭ ورنىنا, قاۋىپتىلىگى جوعارىلاي تۇسەتىنى تاعى بار. سوندىقتان دا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكىندە شەتەلدە دەمالىستا بولعان كەزىڭىزدە تولەم كارتاسىن پايدالانۋىڭىزعا كەڭەس بەرەدى. بۇل رەتتە الدىمەن قايدا جانە قانداي حالىقارالىق تولەم جۇيەلەرى كورسەتىلەتىنىن كۇنى بۇرىن انىقتاپ العانىڭىز ءجون. ءسوز كارتوچكا ۇلگىسىن تاڭداۋ دەمالىسقا شىعۋشى ادام قانداي ۆاليۋتادا ونى پايدالاناتىنىنا بايلانىستى. ەگەر, دەمالىستى قازاقستاندا وتكىزگىڭىز كەلسە, وندا تولەم ءۇشىن كارتوچكانىڭ ءتۇرىن كورسەتۋدىڭ قاجەتى جوق. قولما قول ۆاليۋتادان كارتالاردىڭ ارتىقشىلىعى مىنادا, كەدەننەن وتەر كەزدە كارتوچكاداعى اقشانى دەكلاراتسيالاۋ كەرەك بولماي قالادى. بۇدان باسقا, بانكتىك شوتتى نەگىزگى ۆاليۋتالار – تەڭگەمەن, رەسەي رۋبلىمەن, دوللارمەن, ەۋرومەن اشۋعا بولادى. ساتىپ الىنعان زاتتاردى تولەۋ كەزىندە اقشا بارعان ەلدىڭ ۆاليۋتاسىنا اۆتوماتتى تۇردە ەركىن اينالىستا بولادى. اميانداعى كارتوچكا كۇتپەگەن ءتۇرلى جاعدايدا يەسىن سەنىمدى سەزىنۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, زات ساتىپ الۋعا اقشاڭىز جەتپەي قالدى دەلىك. تانىس ەمەس قالادا نەمەسە بوتەن ەلدە قارىزعا ۆاليۋتانى دەرەۋ كىم بەرە قويادى ءارى ونى الۋ وتە كۇردەلى. كارتوچكاڭىز بولسا تۇيتكىلدى تەز شەشە الاسىز. تۋىسقاندارىڭىزعا نەمەسە تانىستارىڭىزعا حابارلاسساڭىز جەتكىلىكتى, ولار كارت-شوتقا قاجەتتى سومانى اۋدارىپ جىبەرەدى. ەگەر كارتا دەبەتتى-كرەديتتىك بولعان جاعدايدا عانا بۇل تۇيتكىل شەشىلەدى: قاشاندا ءوز بانكىڭىزدەن «قالاۋىڭىزشا الۋىڭىزعا» بولادى. مۇنداي ارتىقشىلىققا كارتانىڭ قوسىمشا «بونۋسى دا» جاتادى: كەيبىر ەلدەردە قىزمەت كورسەتۋدىڭ تىزبەلەرى بار, ونى تەك تولەم كارتوچكاڭىز بولسا عانا الا الاسىز. ماسەلەن, VIP-كۇتۋ زالدارىنىڭ قىزمەتتەرىن, اۆيابيلەتتەردى برونداۋ, ءاۆتوموبيلدى جالعا الۋ. شەتەلدە كارتانى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن, قر ۇلتتىق بانكى بىرنەشە قاراپايىم كەڭەس بەرەدى. ولار ساياحاتشىنى كەز كەلگەن كۇتپەگەن جاعدايدا قاۋىپسىزدىگىن 100%-عا ساقتاۋعا كومەكتەسەدى:
- شەتەلدە قاراجاتسىز قالماۋ ءۇشىن كارتوچكاڭىزدىڭ قولدانىستاعى مەرزىمىن ۋاقتىلى تەكسەرىڭىز;
- تەلەفون كىتاپشاڭىزعا بانكتى قولداۋ قىزمەتىنىڭ ءنومىرىن جازىپ قويىڭىز, وندا كەز كەلگەن پلاستيكتىڭ سىرتقى بەتىندە جازۋ بار. بۇل كارتوچكاڭىز جوعالعاندا نەمەسە ۇرلانعان جاعدايدا قاجەت. ەگەر مۇنداي وقيعا ورىن الاتىن بولسا دەرەۋ بانكتىڭ بايلانىس ورتالىعىنا حابارلاسىپ, كارتوچكانى وقشاۋلاڭىز;
- ءارتۇرلى تولەم جۇيەسىنىڭ ەكى كارتوچكاسى بولۋى ۇسىنىلادى. بۇل ءسىزدى بەلگىلى ءبىر تولەم جۇيەسىنىڭ كارتوچكاسى بويىنشا نەمەسە تەك ءبىر تولەم جۇيەسىندەگى كارتوچكامەن تولەمدى ساۋدا جانە سەرۆيس كاسىپورنى قابىلداعان جاعدايدا وپەراتسيانى جۇرگىزۋگە مۇمكىن بولمايتىن تەحنيكالىق جاعدايدا ساقتاندىرادى;
- ەگەر دە ءسىز كارتامەن ەش قيىندىقسىز ەسەپ ايىرىساتىن وزىق ەۋروپالىق ەلگە ساپارلاپ بارا جاتساڭىز دا, ءبارىبىر وزىڭىزبەن بىرگە قولما-قول اقشانىڭ قاجەتتى سوماسىن العانىڭىز ءجون. تولەم جۇيەسى تاراپىنان دا, سونداي-اق بانك تاراپىنان دا تەحنيكالىق سيپاتتاعى پروبلەمالار تۋىنداۋى ىقتيمال. ماسەلەن, ناقتى بانكومات جۇمىس ىستەمەي قالۋى مۇمكىن;
- SMS-بانكينگ قىزمەتىن مىندەتتى تۇردە پايدالانىڭىز, ويتكەنى ونىڭ كومەگىمەن ءوزىڭىزدىڭ كارتوچكا بويىنشا بارلىق وپەراتسيالاردى جەدەل باقىلاي الاسىز. روۋمينگتىڭ بولۋى جاعدايىندا SMS-بانكينگتىڭ بۇكىل وپتسيالارى قازاقستاننان سىرت جەرلەردە دە قولجەتىمدى بولادى;
- ەكىنشى دەڭگەيدەگى ءاربىر بانكتە تولەم كارتوچكاسىن پايدالانۋ كەزىندە رۇقسات ەتىلمەگەن (الاياقتىق) ترانزاكتسيالاردىڭ تاۋەكەلىنە تاپ بولاتىن ەلدەردىڭ تىزبەسى بار. بۇل فرودو-قاۋىپتى ەلدەر دەپ اتالادى. سوندىقتان دا تولەم كارتوچكاسىن ۇستاۋشىعا كەز كەلگەن ەلگە ساپار شەگەر الدىندا ءوز بانكىنە بارىپ, ول ەلدەگى تولەم كارتوچكالارىن پايدالانۋدىڭ ىقتيمال شەكتەۋلەرى تۋرالى اقپارات الۋ ارتىق بولمايدى;
- بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا قولما قول اقشانى پايدالانۋ ىڭعايلى, بىراق ىڭعايىنا قاراي ساياحاتشى تەك كارتوچكانى قولدانعانى ءجون, ويتكەنى ۋاقىت ۇنەمدەلەدى ءارى جۇمىسىن تەزدەتەدى.
