تۋعان جەرىنەن ەمەس, رەسەيدەن بۇيىرعان قازاق جاۋىنگەرىنىڭ جەرلەنگەن ورنىن جالعىز ۇلى 73 جىلدان كەيىن ىزدەپ تاپتى
قىزىلقوعا اۋدانىندا تۇراتىن زەينەتكەر امانجان مۇعالىموۆ اكەسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانعاندا ىشتە قالعان ۇل ەكەن. قازىر زەينەتكەر, جاسى –73-تە. ونىڭ اكەسى مۇعالىم سۇلتانوۆ 1942 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا قايىرلاپ جانە قايىرلى دەگەن اعالارىمەن بىرگە سوعىسقا اتتانىپتى. ءبىر وتباسىنان اتتانعان ءۇش ۇلدىڭ ىشىنەن تەك مۇعالىم عانا شاڭىراق كوتەرىپ ۇلگەرگەن ەكەن. بىراق ۇلىنىڭ جارىق دۇنيە ەسىگىن اشۋىن كورە الماعان.
ويتكەنى, مۇعالىم مايدانعا اتتانعاندا ايەلىنىڭ اياعى اۋىر ەكەن. «اكەم مۇعالىم سۇلتانوۆ تايسويعان وڭىرىندەگى №15 اۋىلدا تۇرعان عوي. 1938 جىلعا دەيىن ەرالى سۋ بوگەتىن سالۋعا قاتىسىپ, كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى كۋرسىن بىتىرگەن. 1940 جىلى كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا ءوتىپ, «پۋت ك كوممۋنيزمۋ» كولحوزىندا مال شارۋاشىلىعى بريگاديرى بولىپتى. سوعىسقا تايپاق اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى شاقىرىلعاندا 31 جاستا ەكەن. سول كەزدە مەن انامنىڭ ىشىندە قالىپپىن. شەشەمىز تىنىشتىق 1943 جىلى «قارا قاعاز» كەلگەن دەپ وتىراتىن. كورشىلەس №14 اۋىلدان سوعىسقا اكەممەن بىرگە اتتانعان نيەت نۇعىمانوۆ دەگەن كىسى جارالانىپ, ەلگە ورالعاندا اتامىزعا: «بالاشوۆ (تامبوۆ وبلىسى) مايدانىنداعى جاۋعا قارسى ۇرىستا ءسىزدىڭ بالاڭىز مۇعالىممەن بىرگە بولدىم. ۆورونەج باعىتىن-
داعى ۇرىستا بالاڭىز جاراقاتتاندى. جارالىلاردى اربامەن مەدسانباتقا اپارا جاتقاندا, ءسىزدىڭ بالاڭىزدىڭ دا اتى-ءجونى ايتىلدى» دەپ كەلىپتى», دەيدى زەينەتكەر امانجان مۇعالىموۆ.
سودان بەرى قازاق جاۋىنگەرى مۇعالىم سۇلتانوۆتان ەش دەرەك تابىلماعان. 1943 جىلى مايداننان جولدانعان «قارا قاعاز» دا جوعالىپتى. كەيىن, اكەسى سۇلتان بيساليەۆ ۇلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, جەرلەنگەن جەرى جونىندە دەرەگىن ىزدەستىرۋ ءۇشىن ماقات اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنا سۇراۋ سالعان ەكەن. الايدا, اتالعان اسكەري كوميسساريات باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, مايور سەۆريۋك پەن گۆارديا اعا لەيتەنانتى لوباننىڭ قولدارى قويىلعان حاتتا بىلاي دەلىنگەن: «گورود موسكۆا. ناچالنيكۋ وتدەلا پو ۋچەتۋ پوگيبشەگو ي پروپاۆشەگو بەز ۆەستي ريادوۆوگو ي سەرجانتسكوگو سوستاۆا سوۆەتسكوي ارمي. نا №242501 وت 25.01.1952 گودا. دونوشۋ, چتو پو ۋستانوۆلەننىم داننىم سۋلتانوۆ مۋگاليم 1911 گودا روجدەنيا, جەنى, دەتەي نە يمەەت. سچيتايۋ چتو ريادوۆوي سۋلتانوۆ-1911 گودا روجدەنيا پروپال بەز ۆەستي 1943 گودۋ, و توم چەم پروشۋ ۆىسىلات يزۆەششەنيە». بۇل 1952 جىلدىڭ 27 ناۋرىزىندا جازىلىپ, ماسكەۋگە جولدانعان.
بىراق مايدانگەردىڭ بالاسى امانجان مۇعالىموۆ سوعىستا قازا تاپقان اكەسىنىڭ قابىرىن تاۋىپ, تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن سالۋ ماقساتىن ءاردايىم ەسىنەن شىعارمادى. «مايداندا قازا تاپقانداردىڭ جەرلەنگەن جەرى تابىلعانى تۋرالى گازەتتەردەن وقىپ, تەلەارنالاردان ەستىپ جۇرەمىز عوي. اكەمىزبەن ءبىرگە مايدانعا اتتانعان نيەت نۇعىمانوۆتىڭ ۆورونەج باعىتىندا سوعىستىق دەگەنى ەسىمدە قالىپتى. دەمەك, اكەمىز سول ماڭدا جاراقات العان بولۋى كەرەك دەگەن ويعا بەكىندىك» دەگەن زەينەتكەر امانجان مۇعالىموۆ اكەسىن ءىزدەۋ ماقساتىمەن 2011 جىلدان بەرى ينتەرنەت ارقىلى رەسەيدەگى مۇراعاتتارعا سۇراۋ سالىنعانىن ايتادى.
بۇدان 53 جىل بۇرىن اسكەري كوميسساريات حابار-وشارسىز كەتتى دەپ تانىعان مايدانگەردىڭ ۇلىن قۋانتار اقجولتاي حاباردىڭ ۇشىعى شىقتى. امانجان قاريانىڭ قارىنداسى دامەلىگە دەرەگى بەلگىسىز قازاقستاندىق مايدانگەرلەردى ەرىكتى تۇردە ىزدەۋمەن اينالىساتىن رومان كوجەكوۆ ءسۇيىنشى حاباردى, دالىرەك ايتقاندا, رەسەيدىڭ ۆورونەج وبلىسىنداعى ەرتيل قالاسىنىڭ باۋىرلاستار زيراتىنا مۇعالىم سۇلتانوۆتىڭ دا جەرلەنگەنىن جەتكىزىپتى. وسى حابار جەتىسىمەن مايدانگەردىڭ ۇلى امانجان قاريا اكەسىنىڭ قابىرىنە بارۋعا جينالىپتى. قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ اكىمدىگى جانە وسى اۋداننان سايلانعان وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ءادىل جۇبانوۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جاقىندا امانجان مۇعالىموۆ ۆورونەج وبلىسىنىڭ ەرتيل قالاسىنا بارىپ قايتتى.
–ەرتيل قالاسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن اپاردىم. اكەمنىڭ ارۋاعىنا ارناپ دۇعا باعىشتادىم. سونداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, اكەمىز 1942 جىلدىڭ 20 شىلدەسىندە جاراقاتىنان قايتىس بولىپتى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, اكەمنىڭ ەسىمى مۇعالىم ەمەس, سپۋگال دەپ جازىلىپتى. ەسىمىندەگى ءبىر ءارىپتىڭ وزگەشەلىگى بولماسا, بارلىق دەرەكتەرى سايكەس كەلىپ تۇر, – دەيدى اكەسىن كورمەسە دە 73 جىلدان كەيىن جەرلەنگەن جەرىنە كىندىك كەسكەن جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن جەتكىزگەن ۇلى امانجان مۇعالىموۆ.
ال ەرتيل قالاسى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىلىعى اكە رۋحىنا تاعزىم ەتۋدى كوزدەگەن اتىراۋلىق زەينەتكەردى قارسى الىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ كۋاگەرلەرىمەن جانە مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپتى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى اتىنان جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك مەدالمەن ماراپاتتاپتى. 1942 جىلى ەرتيلدەگى اسكەري گوسپيتالدا جاتقان جارالى جاۋىنگەرلەردىڭ اۋزىنا سۋ تامىزعان 10 جاسار كىشكەنتاي قىز, بۇگىندە 80-دەگى سەلكىلدەگەن كەيۋانا «سەندەي ۇرپاعى بار اكەڭ ولگەن جوق, اتى مىڭ جاسايدى», دەپ كوزىنە جاس الىپتى. تاعى ءبىر-ەكى ورىس كەمپىرى سول ءبىر قيىن كەزدى كوزدەرى جاسقا تۇنا ەسكە الىپتى. ونىڭ ءبىرى «مىناۋ ۇيىڭدەگى كەمپىرىڭە مەنەن سالەمدەمە» دەپ شوكولاد, ەكىنشىسى «جولىڭا جاراتارسىڭ» دەپ رەسەي ءرۋبلىن ۇسىنىپتى. «وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اكەمنىڭ جەرلەنگەن جەرىنىڭ تابىلعانى تۋرالى حاباردى ەستىگەلى بەرى ۇيقىم قاشىپ, تىنىشىم كەتىپ ءجۇر ەدى. ەندى, مىنە, اكەنىڭ مەيىرىمىن سەزىنىپ, «اينالايىن!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىن ەستىمەسەم دە اكە رۋحىنا باسىمدى ءيىپ قايتتىم. بۇدان بىلاي بالالارىم مەن نەمەرەلەرىمدى ەرتىپ اپارعىم كەلەدى. قازىر 8 بالادان 20 نەمەرە, 7 شوبەرە كورىپ وتىرمىن. بولاشاقتا ۇرپاقتارىم اتاسىن ۇمىتپاي, رۋحىنا باس يۋگە بارىپ تۇرارىنا سەنەمىن», دەيدى اكەسىنە دەگەن ساعىنىشىن جاسىرا الماعان زەينەتكەر امانجان مۇعالىموۆ.
مايدانگەر ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەرتيل قالاسىنداعى اسكەري گوسپيتالدا 39 بوزداق 1942 جىلدىڭ 17 شىلدەسىنەن 7 قازانى ارالىعىندا جاراقاتىنان ايىقپاستان قايتىس بولىپتى. ءبارى دە 40-ارميانىڭ قۇرامىنداعى اتقىشتار پولكتەرىندە جاۋعا قارسى اتويلاعاندار. سولاردىڭ اراسىنان 8 بوزداق قالالىق ورتالىق ساياباقتاعى باۋىرلاستار زيراتىنا 1959 جىلى قايتا جەرلەنىپتى. قايتا جەرلەنگەندەر اراسىندا مۇعالىم سۇلتانوۆ پەن كەتەباي ناساباەۆتىڭ (گۋرەۆ (اتىراۋ) وبلىسى, ماقات اۋدانى) دا سۇيەگى بار. ال بۇلاردان وزگە ەرتيلدە ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقانداردىڭ ىشىندە دە قازاقستاندىق جاۋىنگەر بار. ماسەلەن, ارنايى تۇزىلگەن تىزىمدە اقتوبە وبلىسىنان يدري ابديروۆ (1911 ج.ت., ىرعىز اۋدانى) پەن سارا تايشۆەنوۆتىڭ (1902 ج.ت., بايعانين اۋدانى), باتىس قازاقستان وبلىسىنان مۋكيش كۋرمانگاليەۆتىڭ (جاگالين اۋدانى), بۇرىنعى گۋرەۆ, قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنان كولەلوۆ ويلداننىڭ (1916 ج.ت., ەسپول اۋدانى, گرەۆەنچيك سەلوسى) اتى-ءجونى كورسەتىلگەن. وسىلاردىڭ اراسىندا مۋسا كۋسەكوۆتىڭ تۋعان جىلى مەن قاي وڭىردەن ەكەنى كورسەتىلمەگەن بولسا, شاكۋر كادروگاليەۆتىڭ (1902 ج.ت.) تۇسىندا قازاقستان, كالميانوۆ اۋدانى دەگەن دەرەك قانا جازىلىپتى (تىزىمدەگى جازىلۋىمەن بەرىلدى –
ج.ش.).
بۇل دەرەكتەر بۇرىن جاريالاندى ما, جوق پا, بىزگە بەلگىسىز. بىراق, «مەن سەكىلدى باۋىرىن, نە اكەسىن ىزدەپ, تابا الماي جۇرگەندەر بار شىعار. بالكىم, سەپتىگى تيەر, ەرتيلدە ماڭگىلىك تىنىستاعان قازاقستاندىق بوزداقتاردىڭ اتى-جونىن «ەگەمەننىڭ» وقىرماندارىنا جەتكىزشى, قاراعىم!» دەگەن امانجول مۇعالىموۆتىڭ وتىنىشىنە قيانات جاساعىمىز كەلمەدى.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى.
سۋرەتتەردە: مايدانگەر مۇعالىم سۇلتانوۆتىڭ 1940 جىلى تۇسكەن فوتوسى; زەينەتكەر امانجول مۇعالىموۆتىڭ ەرتيلدەگى اكە رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ءساتى.
