* جازىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى
(«قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى», «ەگەمەن قازاقستان», 2015 جىل, 13 ناۋرىز)
«قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» – وسىلاي اتالعان ماقالا قوعامدىق ويعا قوزعاۋ سالىپ, وقىرمان كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. ونىڭ ءبىر دالەلى – تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ ايتقاندارىن تارقاتا تۇسكەن قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ ماقالاسى مەن گازەت سايتىنداعى پىكىرلەر توپتاماسى. ايتقانداي ق.سۇلتانوۆ ماقالاسىنىڭ وزىنە دە سايتتا پىكىر جازۋشىلار كوپ. اۆتورلار قوعامىمىزدا قۇندىلىقتار قادىرى دەگەن ماسەلەگە نەگىزىنەن سىني تۇرعىدان قاراپ, الدىمەن ورىن العان ولقىلىقتارعا نازار اۋدارعان. سونىمەن بىرگە, وسىنداي پىكىرلەردەن ەلىمىزدە قوعامدىق قۇندىلىقتار جالپى قۇلدىراۋعا تۇسكەن دەگەندەي وي دا تۇيىلمەۋگە ءتيىس. ءبىز بۇگىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعان ماقالا ءبىر وقۋ ورنىندا اتقارىلىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەردى دالەلدى كەلتىرۋ ارقىلى قۇندىلىقتاردى قۇلدىراتپاۋ ءوز قولىمىزدا تۇرعانىن ايشىقتى ايعاقتايدى. قادىر مىرزاليەۆتىڭ «حالقىمنىڭ قولتىعىنا قىستىرعان گرادۋسنيگىمىن» دەگەن ءسوزى بار. تانىمال ادامداردىڭ ءوز حالقىنىڭ «تەمپەراتۋراسىن» ءتۇسىنۋى, حال-جاعدايىن ۇعا ءبىلۋى جانە ونىڭ جان اۋرۋىن جەتكىزە ءبىلۋى, مەنىڭ پايىمداۋىمشا, وسى ماسەلەنىڭ وتكىرلىگىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ – ەلىمىزدىڭ بيىل 85 جاسقا تولاتىن اقساقال عالىمى ءارى ءدارىگەرىنىڭ «قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى» دەپ اتالاتىن ماقالاسى وتە وزەكتى. قوعامىمىزداعى قۇندىلىق ماسەلەسىن قوزعاعان ءدال وسى اعا بۋىن بولىپ وتىر. تورەگەلدى شارمان ۇلى كوتەرىپ وتىرعان ماسەلە – ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر ءبولىگىنىڭ اتاققا, تابىنۋشىلىققا, ءوز ءۇستەمدىگىن كورسەتۋگە, ءتۇرلى اكادەميالىق اتاقتاردى يەلەنىپ باسىمدىق تانىتۋعا, داڭققۇمارلىققا, توقمەيىلدىككە, ءوزىن-ءوزى جاقسى كورۋشىلىككە, ءدۇرىلدەگەن سۋپەرتويلار, مەرەيتويلار وتكىزۋگە جانە ت.ب. ۇمتىلۋى. ماقتانشاقتىققا ۇمتىلۋ, داڭققۇمارلىققا ۇمتىلۋ – ءبىز بۇگىن كورىپ وتىرعان دۇنيەلەر, بۇل, مەنىڭ كوزقاراسىم بويىنشا, قوعام ءبىر فورماتسيادان باسقا فورماتسياعا ءالى جەتپەگەنىنىڭ كورسەتكىشى. ەگەر دە, باتىس پسيحولوگتارى تالداۋ جۇرگىزسە, ولار بۇل – ءوزىن كەم سەزىنۋ دەرتى, شاعىن حالىقتار كومپلەكسى دەر ەدى. بىراق مەن ماسەلەنى بۇلاي قويماس ەدىم. مەنىڭ ايتپاعىم – ءبىزدىڭ قوعام تاعى ءبىر رەت ۇلكەن اۋىسپالى ۇدەرىستى باستان وتكىزىپ وتىرعانى. جانە كونە قۇندىلىقتار, كونە داستۇرلەر ساقتالىپ قالدى, ال جاڭاسى ءالى جەتە قويعان جوق. وسىعان وراي اسان قايعىنىڭ سوناۋ XV عاسىردا «قيلى, قيلى زامان بولماي ما؟ سۋدا جۇرگەن اق شورتان قاراعاي باسىن شالماي ما؟» دەگەن جولدارى ەسكە تۇسەدى. كەشەگىنىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ بارلىعى مۇلدەم باسقاشا جەتكىزىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا تورەگەلدى شارمان ۇلىنىڭ ماقالاسى وتە وزەكتى بولىپ تابىلادى. ءبىز قوعامدىق ونەگەلىلىكتى تاس-تالقان ەتەتىن قۇبىلىستاردى كورىپ وتىرمىز. ەگەر ولارعا قازىر توسقاۋىل قويماساق, وندا ءبىر ۇلتتىڭ قۇندىلىعىنان تىس كەشەنىڭ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. بۇل ءبارىبىر سوڭىندا قاراما-قارسى كەلۋدەن ايقىندالادى. ايتپاقشى, ۋكرايناداعى داعدارىسقا الىپ كەلگەن پروبلەمالاردىڭ سەبەبىنىڭ ءبىرى وسى بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتى بۇل ماقالانىڭ ماڭىزدى, ساقتاندىرۋشى ءمانى بار. ءبىز ونى مۇقيات زەرتتەپ بولىپ, قورىتىندى جاساۋىمىز كەرەك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمنىڭ 30 دامىعان ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتىن قويدى. بۇل تەك ەكونوميكالىق ماقسات قانا ەمەس, ءارى مادەني, ءتىپتى, قالاساڭىز, رۋحاني-ونەگەلى ماقسات دەۋگە دە بولادى. تورەگەلدى شارمانوۆ سيپاتتاعان كارتينانىڭ وسى ەلدەردە بولۋى مۇمكىن بە ەدى؟ جوعارى مادەنيەت, ءوزارا توزىمدىلىك, تەڭدىك, ەركىندىك, بولاشاققا ۇمتىلۋ, اتاق-داڭققا ورىندى قاراۋ – پرەزيدەنتىمىز وسىلار تۋرالى ايتتى ەمەس پە؟ ەلباسىمىزدىڭ ءسوز سويلەۋلەرىن, جاستارعا ۇندەۋلەرىن الىپ قاراڭىز – مىنە, وسىلار ءبىزدىڭ بولاشاق قۇندىلىقتارىمىز ءارى تىرەگىمىز. مەن ولاردى بولاشاققا جول سىلتەيتىن باعىت دەپ سانايمىن جانە سول سەبەپتى دە «ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋىنا جول جوق» دەپ ايتامىن. ويتكەنى, قازىر وتكەن كۇننەن بولاشاققا اۋىسۋ ۋاقىتى جانە ءاربىر ازاماتتىڭ ماقساتى – تاريحىمىزدا بولعان جانە بار قۇندىلىقتاردىڭ ەڭ جاقسىسىنا سۇيەنە وتىرىپ, حالىقارالىق جالپى ادامي قۇندىلىقتاردى جاقىنداتۋ. باسشى رەتىندەگى, حالىقپەن, ۇجىمدارمەن جۇمىس ىستەيتىن ادام رەتىندەگى مەنىڭ ومىرلىك تاجىريبەم مەنىڭ وسى جاعداي تۋرالى تۇسىنىگىمدى جەتكىزۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىن. قۇندىلىقتار ارقاشان كوزقاراستى كورسەتەدى, ادامنىڭ كۇيىن, ونىڭ وسى الەمگە قارىم-قاتىناسىن بىلدىرەدى دەپ سانايمىن. ەگەر ۇجىم دەڭگەيىندە الار بولساق وسى قۇندىلىقتار قالىپتاسقان داستۇرلەرمەن راستالادى. قازىر ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىمدى الار بولساق, قالىپتاسقان ۇجىمنىڭ قۇندىلىقتارىن بىلدىرەتىن داستۇرلەر وسى ۇجىمنىڭ جالپى سيپاتىن, جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتارىن كورسەتەتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى وتە تانىمال ءبىر مىسال اڭگىمەنى ەسكە سالعىم كەلەدى. ءبىر كۇنى جوعارى كوميسسيا كونە اعىلشىن ۋنيۆەرسيتەتىن تەكسەرۋ ءۇشىن كەلەدى دە, رەكتوردى ونىڭ جۇمىس كابينەتىنەن تابا المايدى. ولاردى تاڭعالدىرعانى – رەكتور باقشادا شەكسپيردى وقىپ وتىر ەكەن. تاڭعالعان كوميسسيانىڭ: «سوندا ۋنيۆەرسيتەتتى كىم باسقارادى؟» دەگەن سۇراعىنا ول ك ۇلىمدەپ: «ۋنيۆەرسيتەتتى ءداستۇر باسقارادى», دەگەن ەكەن. جەتى جىل بۇرىن مەنى پرەزيدەنتىمىز ۇلتتىق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتكە تۋىنداعان قيىن جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن جىبەرگەن ەدى. بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت مۇلدەم باسقا. ونىڭ بيۋدجەتى ءۇش ەسەگە ارتتى: جىلىنا ءۇش ميلليارد تەڭگەنىڭ ورنىنا ون ۇشكە دەيىن جەتتى. ستۋدەنتتەر سانى ءبىر جارىم-ەكى ەسەگە ارتتى جانە 11 مىڭ ادامدى قۇرايدى. ءجۇز ەكى ەلدە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سەرىكتەستەرى بار, كەز كەلگەن رەيتينگىلەردە العاشقى ورىنداردى نىق سەنىممەن الىپ وتىر. جىل سايىن ۋنيۆەرسيتەت دامۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ىشكى رەسۋرستارىنان ءبىر ميلليارد تەڭگەگە دەيىن قارجى ءبولىپ وتىرادى. ءبىز, شىن مانىندە, اۆتونومدى ۋنيۆەرسيتەتكە اينالىپ ۇلگەردىك دەۋگە بولادى. مۇندا الەمنىڭ 17 ەلىنىڭ بالالارى ءبىلىم الۋدا. ءبىز مەملەكەتتىك تاپسىرمالاردى ورىنداپ جاتىرمىز دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىز. مىسالى, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا ءبىز اۋعانستان ءۇشىن 200 ستۋدەنتتى دايىنداۋدامىز. بۇل ۋنيۆەرسيتەت بۇگىندە اياعىن نىق باسىپ تۇر. قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ بۇل قالاي بولدى؟ مەن ءۇش ءنارسەگە نازار اۋدارار ەدىم. ءبىرىنشىسى – قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇندىلىقتارى, ەڭ الدىمەن, ونىڭ تاريحىنان باستالادى. ول ءجۇرىپ وتكەن جولدان, ونىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىنەن باستالادى. مۇندا بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇكىل تاريحىن قوزعاۋىما تۋرا كەلدى. اۋديتوريالاردى جوندەپ العان سوڭ, ءبىز اۋديتوريالارىمىزدىڭ بارلىعىن وسى ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت اتقارعان ۇلى ۇستازداردىڭ, پروفەسسورلاردىڭ اتتارىمەن اتادىق. ماسەلەن, پروفەسسور س.قارىمباەۆ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاتىسۋشىسى. بيىل ول 105 جاسقا تولىپ وتىر. سوعىستان كەيىن ول ەكى رەت قازاق كسر دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولدى جانە ەكى رەت, نەگىزى ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ رەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. ونىڭ اتىمەن قازۇمۋ-دىڭ ەڭ جايلى اۋديتوريالارىنىڭ ءبىرى اتالدى. اكادەميك ي.قاراقۇلوۆ. ول كىسى دە ەكى رەت دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولعان, ۇلى وتان سوعىسىنا, جابىق ارنايى مەديتسينالىق باعدارلامالارعا قاتىسقان. ول دا ۋنيۆەرسيتەت داڭقىن اسىرىپ وتىرعانداردىڭ ءبىرى. ونىڭ اتىمەن تاعى ءبىر اۋديتوريا اتالعان. اكادەميك ا.پولوسۋحين, نەگىزىندە, بۇگىنگى بيوحيميا, پاتوفيزيولوگيانىڭ نەگىزىن قالادى, قازاقستانداعى پاتولوگتار مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالۋشى. ونىڭ ەسىمىمەن اۋديتوريا اتالدى. پروفەسسور م.برياكين ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاتىسۋشىسى بولعان, ەلىمىزدەگى حيرۋرگيانىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. پروفەسسور رايحان ابىكەيقىزى ساتباەۆا, وتاندىق تەراپيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى. پەدياتريانىڭ نەگىزىن سالۋشى پروفەسسور ا.اۆەنيروۆا. بۇل ادامدار بۇگىنگى قازاقستاندىق مەديتسينانىڭ, مەديتسينا مەكتەبىنىڭ, وسى مەكتەپتىڭ اتاعىنىڭ ىرگەتاستارىن قالادى. ولاردىڭ ەسىمدەرى اۋديتوريالارعا بەرىلدى. مۇندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مانشۇك مامەتوۆا مەن ۆلاديمير يۆانيلوۆتار ءبىلىم العان. بىراق ولار ديپلوم الىپ ۇلگەرمەي, سۇراپىل 42-ءشى جىلى ەكىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن جەرىنەن مايدانعا اتتاندى. سونىمەن قاتار, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى ن.يسماگۋلوۆ, ر.نۇرجانوۆا, ا.بۋۆانوۆا, م.گيلاەۆ, ر.بورونينا, ز.ماديەۆا, ي.الىبەكوۆ, كسرو حالىق دارىگەرى زاعيپا ماديەۆالار وقىعان. ول كەزدەرى وداقتا مۇنداي حالىق دارىگەرلەرى بار-جوعى بەسەۋ عانا ەدى. سونداي-اق, وتاندىق مەديتسينا عىلىمى مەن پراكتيكانى نىعايتۋ ءۇشىن وتە كوپ ەڭبەك ەتكەن كورنەكتى ۇلى عالىمدار ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكانىڭ 26 اكادەميگى, 38 ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرلەر مەن دارىگەرلەر. وسى ەسىمدەردىڭ بارلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءبىز داڭق زالىن اشىپ, وسى تۇلعالاردىڭ پورترەتتەرىن ىلدىك. بۇلاردان بولەك بىزدە ەكى وليمپيادا چەمپيونى, الەم چەمپيوندارى ءبىلىم العان ەكەن. ولاردىڭ اتىمەن اۋديتوريالار اتالعان سوڭ, اتاۋلى ستيپەنديالار بەرىلە باستادى, ءبىز ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ ءوز ۋنيۆەرسيتەتىن ماقتان تۇتۋىنا قول جەتكىزدىك. ءبىزدىڭ وقىتۋشىلارىمىزدىڭ باسىم بولىگىنىڭ ەسىمدەرى «تۇڭعىش» دەگەن سوزبەن قاتار جۇرەدى, سول سەبەپتى ءبىز ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە Tabula prima – «تۇڭعىشتار تاقتاسى» ارنايى ۋنيۆەرسيتەتتىك ستەندىن ورناتتىق, مۇندا «الەمدەگى تۇڭعىشتار», «كسرو-داعى تۇڭعىشتار», «قازاقستانداعى تۇڭعىشتار» دەگەن سياقتى بولىمدەر بار. الەمدىك دەڭگەيگە ءبىز ءۇش تۇلعانى شىعاردىق, بۇعان ەشكىمنىڭ كۇمانى بولماسى حاق. بۇل اكادەميك, لەون بەرنارد قورىنىڭ سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ىقپال كورسەتكەن تورەگەلدى شارمانوۆ. ۇلى حارتيا دەكلاراتسياسى قابىلدانعان مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەككە ارنالعان ددۇ/يۋنيسەف تاريحي الماتى كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىرعان دا وسى ادام بولاتىن. ول ددۇ تاماقتانۋ ورتالىعىمەن, سوسىن بۇۇ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىعىمەن الەمدەگى تۇڭعىش ىنتىماقتاستىقتا بولىپ تابىلاتىن قازاق تاعامتانۋ ينستيتۋتىن اشقان. جانە ول قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ بالالار تاعامى زاۋىتىن اشتى. كەلەسى اكادەميك – باحيا اتشاباروۆ. ول سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا اسەرىن زەرتتەگەن تۇڭعىش عالىم رەتىندە تانىلدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى زايا كەتكەن جوق, ءناتيجەسىندە يادروعا قارسى قوزعالىسقا جانە پوليگوندى جابۋعا الىپ كەلدى. ونىڭ نەگىزگى ەڭبەكتەرىنىڭ بارلىعى قۇپيا سيپاتقا يە. مەن جاپونيادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە ونىڭ جاپون جانە اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلعان جۇمىستارىن ءوز كوزىممەن كوردىم. الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان تاعى ءبىر اكادەميك – نەللي يۆانوۆنا كولىچەۆا, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. ول ونكومورفولوگيا بويىنشا ۇلكەن مامان, ىسىكتەردىڭ گەوگرافيالىق پاتولوگياسىنىڭ وداقتاعى العاشقى لابوراتورياسىن ۇيىمداستىرعان, ددۇ-نىڭ ءۇش حالىقارالىق گيستولوگيالىق جىكتەلۋىن جاساۋ بويىنشا انىقتامالىق لابوروتوريالارىن باسقاردى, ءۇش رەت ددۇ ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ وكىلى بولدى. كسرو دەڭگەيىندە ءبىز اكادەميك, بالالار حيرۋرگياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ك.ورمانتاەۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولعان, ونى اشۋعا ۇلەسىن قوسقان اكادەميك ا. پولوسۋحين سىندى عالىمداردى ىرىكتەپ الدىق. شامامەن مۇنداي 10 شاقتى ادام شىقتى. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ىرىكتەۋدەن شامامەن 70 ادام ءوتتى. ولار, كوبىنەسە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە العاش رەت قانداي دا ءبىر وتە كۇردەلى, الەمدىك دەڭگەيدەگى وتالاردى جاساعان, دياگنوستيكانىڭ جانە ەمدەۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن ەنگىزگەن, العاش رەت جاڭا قىزمەتتەر اشقان عالىمدار, ولاردىڭ ەسىمدەرى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە تانىمال. ءبىز جۇمىس جاساي كەلە, تەك وتكەن جىلى عانا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىن ناقتى تياناقتاپ الدىق. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ قۇندىلىقتارى: ۇستازداردى قادىرلەۋ; ۇرپاقتى جالعاستىرۋ; ستۋدەنتتەردى قۇرمەتتەۋ; بولاشاققا ۇمتىلۋشىلىق; حالىققا قىزمەت ەتۋ; ماماندىقتىڭ بەرىكتىگى; ۋنيۆەرسيتەت ابىرويى. ۋنيۆەرسيتەت ءاردايىم ءوز تۇلەكتەرىمەن تانىمال بولىپ كەلەدى, ولاردىڭ باسىمى مەديتسينا عىلىمىنا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىنا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ءبىز ءوز تۇلەكتەرىمىزدى ماقتان تۇتامىز. سوندىقتان ءبىز ۇلكەن كىتاپ شىعارىپ, وندا ءبىزدىڭ تۇلەكتەرىمىزدىڭ بارلىق ەسىمدەرى 1936 جىلدان باستاپ جازىلعان. بۇل كىتاپ داڭق زالىندا قۇرمەتتى ورىندا تۇر. وسىلايشا, ستۋدەنتتەر «ءبىز قايدان كەلدىك؟ ءبىز كىمبىز؟ الدىمىزدا كىم تۇردى؟» دەگەن سىندى سۇراقتارعا جاۋاپ الدى. وسىدان كەلىپ ءبىز ۇلكەن قابىرعا دايىنداۋىمىزعا تۋرا كەلدى. بۇل قابىرعا داڭق گالەرەياسى دەپ اتالادى. قابىرعاداعى تىزىمدە ءبىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىمىزدىڭ ەسىمدەرى بار. قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ جارتىسى ءبىزدىڭ تۇلەكتەرىمىز. رەسپۋبليكالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, بارلىعى ءبىزدىڭ چەمپيوندار, بارلىعى ءبىزدىڭ اكادەميكتەر. ال جانىندا 1934 جىلدان بەرگى وسىندا ءبىلىم بەرگەن ءبىزدىڭ بارلىق پروفەسسورلار بار, سوعىس كەزىندە الماتىدا ۋاقىتشا جاڭا ورىنعا ورنالاستىرىلعان ماسكەۋلىك پروفەسسورلار, اكادەميكتەردى قوسا. بۇل مەموريالدىق كەشەن «ۇستازىما» دەپ اتالدى. قابىرعانى ءبىزدىڭ بەلگىسىز وقىتۋشىمىزعا ارنالعان ەسكەرتكىش اياقتاپ تۇر. ستۋدەنتتەر ۇستازدار كۇنىندە وسى قابىرعاعا كەلىپ, گۇل شوعىن قويىپ, ءبىزدىڭ وقىتۋشىمىزعا قۇرمەتتەرىن بىلدىرەدى. وسىلايشا, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدى پاش ەتكەن ادامداردىڭ ەسىمدەرى وقۋ ورنىنىڭ شەجىرەسىنە ماڭگىلىككە جازىلدى. ءدال وسى تۇلعالار قازۇمۋ-ءدىڭ قازاقستاندىق مەديتسينا سالاسىندا ەڭ كۇشتى ورتالىققا, كوپ بەيىندى ءبىلىم بەرۋ-عىلىمي باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىراتىن يننوۆاتسيالىق تيپتەگى ەڭ ءىرى جوو-عا اينالۋىنىڭ نەگىزىن سالدى. وسى قۇندىلىقتاردى ەسكە الا وتىرىپ, قالىپتاستىرا وتىرىپ, ءبىز ۇجىمنىڭ باسىن قوسا بىلدىك. ءبىز وعان ءوز ۋنيۆەرسيتەتىن ماقتان تۇتۋ سەزىمىن سىيلادىق. ستۋدەنتتەر ءبىرىنشى سەمەستردە مىندەتتى تۇردە وسى كۋرستان وتەدى. ءارى ءبىز جىل سايىن ءۇش-ءتورت مىڭعا دەيىنگى ستۋدەنتتى مىندەتتى تۇردە مۇراجايمەن تانىستىرامىز. وسى تاريحي قۇندىلىقتار كاسىبي قۇندىلىقتارعا دا نەگىزدەلەدى. ءبىزدىڭ ماماندىعىمىزدىڭ قۇندىلىعى: ءبىرىنشى – مەديتسينا ساياساتتان جوعارى. ەكىنشى – مەديتسينا دىننەن جوعارى. ءۇشىنشى – مەديتسينا ءتۇرلى الەۋمەتتىك, ساياسي داۋلاردان جوعارى. بۇگىندە ءبىز ۋكراينا مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مىسالدارى ارقىلى كەڭەس مەكتەبى دارىگەرلەرىنىڭ ەكى تاراپقا دا كومەك كورسەتىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. مىنە, وسى قۇندىلىقتار ماماندىق بارلىق كريتەريلەردەن, دىننەن جوعارى ەكەنىن, ال «دارىگەر افريكادا جۇرسە دە دارىگەر» ەكەنىن جانە ول ادامداردىڭ ناسىلىنە, تۇسىنە, قاي كونفەسسياعا جاتاتىنىنا جانە باسقا سەبەپتەرگە قاراماستان, ەمدەۋى ءتيىس دەگەن قۇندىلىقتار ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ-اق بولاشاق دارىگەردىڭ يدەولوگيالىق نەگىزىن قالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, كاسىبي قۇندىلىقتارعا ءبىز مادەنيەتتى جاتقىزامىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ بارلىعى جوسپارلى تۇردە الماتى قالاسىنىڭ بارلىق تەاترلارىنا بارادى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت – ون مىڭ داناعا دەيىن بيلەت ساتىپ الىپ, رەكتورمەن, دەكاندارمەن بىرگە قالاداعى بارلىق تەاترلار مەن كورمەلەرگە باراتىن بىردەن-ءبىر جوو بولىپ تابىلادى. كەلەسى قۇندىلىق – كوپتىلدىلىك. ءبىز ستۋدەنت 60 پايىز ءوز تىلىندە, 20 پايىز ەكىنشى تىلدە جانە 20 پايىز اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الۋى ءتيىس دەگەن مىندەتتى قويامىز. ءبىلىم الۋ ءۇش تىلدە جۇرگىزىلەدى. بۇل قۇندىلىق تاعى دا كاسىبي قۇندىلىقتان تۋىنداپ وتىر. بولاشاق دارىگەر پاتسيەنتتىڭ ءتىلىن ءبىلۋى شارت (قازاقستاندا بۇل قازاق جانە ورىس تىلدەرى) جانە عىلىم ءتىلىن – اعىلشىنشانى ءبىلۋى كەرەك. كاسىبي قۇندىلىقتارعا قاراي بەيىمدەلۋ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى مەديتسينالىق ءبىلىم يدەولوگياسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى. داستۇرلەردى دارىپتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەگى داستۇرلەر جوعارىدا اتالعان قۇندىلىقتاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. داستۇرلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىز ىلگەرى جىلجيمىز. جىلدىڭ ءار ايىندا ءبىزدىڭ رۋحاني جانە كاسىبي قۇندىلىقتارىمىزدى نىعايتا تۇسەتىن ءىس-شارالار وتكىزەمىز. قىركۇيەك ايىندا ءبىلىم كۇنىن مەرەكەلەيمىز. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ ەلدەرىنىڭ بارلىق تۋلارى وسى كۇنى جوعارى كوتەرىلەدى. سالتاناتتى تۇردە كوتەرىلگەن 17-18 تۋ. ءارى قاراي بۇكىل قىركۇيەك ايىندا رەكتور, پرورەكتورلار ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسەدى. ستۋدەنتتەردىڭ بارلىعى قىركۇيەك ايىنداعى وسى كەزدەسۋلەر كەزىندە رەكتوردىڭ, پرورەكتورلارمەن بايلانىسىپ, كەز كەلگەن ساتتە ءوز پروبلەمالارىن شەشە ءبىلۋ ءۇشىن ولاردىڭ كوورديناتتارىن, ۇيالى تەلەفوندارىن الادى. وسىلايشا, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ستۋدەنتتەرگە دەگەن قارىم-قاتىناسىمىزدى, ستۋدەنتتەرگە, ولاردىڭ پىكىرىنە قۇرمەتىمىزدى بىلدىرەمىز. مىندەتتى تۇردە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ رۋحاني جانە كاسىبي قۇندىلىقتارى بۇل قۇندىلىقتاردى قابىلدامايتىن ادام بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە وقي المايدى دەگەن قاتاڭ ەسكەرتۋ جاساۋ ارقىلى ۇسىنىلاتىن بولادى. سوندىقتان, بىزدە جىلدار بويى ۇلتارالىق, كونفەسسياارالىق قاقتىعىستار تۋىندامايدى. سوسىن قازان ايىندا ۇستازدار كۇنى مەرەكەسى اتاپ وتىلەدى. بۇل مەرەكەنى ءبىز ۇستازدارعا دەگەن قۇرمەتىمىزدى بىلدىرە وتىرىپ اۋقىمدى تۇردە مەرەكەلەيمىز. مۇنى ءبىز كوپشىلىك بولىپ, ءارتۇرلى سيپاتتا, ستۋدەنتتەردى بارىنشا قاتىستىرا وتىرىپ وتكىزەمىز. قاراشادا ستۋدەنتتىك ۇكىمەتتىڭ, 28 ستۋدەنتتىك ۇيىمنىڭ سايلاۋى وتەدى, ەسەپتەر بەرىلەدى. ستۋدەنتتەردىڭ ءوز دەكاندارىن سايلاۋى وتەدى. ستۋدەنتتەرگە دەگەن قۇرمەتىمىزدى بىلدىرە وتىرىپ, ءبىز ولاردىڭ پىكىرىن ءوزىن ءوزى باسقارۋ ءۇشىن دە, دەكان سايلاۋى ءۇشىن دە ەسكەرىپ وتىرامىز. جەلتوقساندا ءداستۇرلى تۇردە ءۇش كۇن بويى ءداستۇرلى ۋنيۆەرسيتەت كۇندەرىن وتكىزەمىز. ءبىز وسى ءۇش كۇن ىشىندە بارلىق قۇندىلىقتارىمىزدى سىناپ بايقاۋعا تىرىسامىز. ءبىرىنشى كۇنى 2 جەلتوقسان – ستۋدەنتتەرگە ارنالعان كۇن. بۇل كۇنى بارلىق ستۋدەنتتىك ۇيىمدار بىرىگىپ ءىس-شارا وتكىزەدى. بىلايشا ايتقاندا, ءبىرىنشى كۇن ستۋدەنتتەردىڭ كۇنى. ولار قوناقتار شاقىرادى, ادەتتە بۇل ەلىمىزدىڭ 20-30 باسقا ۋنيۆەرسيتەتىنەن, شەتەلدەردەن شاقىرىلعان ستۋدەنتتەر. وسى كۇنى ستۋدەنتتىك ۇكىمەتتىڭ يناۋگۋراتسياسى وتەدى, ءتۇرلى دەباتتار, سپورتتىق شارالار وتكىزىلەدى. ۋنيۆەرسيتەت ناعىز ستۋدەنتتىك ومىرگە قانىق بولادى. ەكىنشى كۇنى – 3 جەلتوقساندا ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىك ءىس-شارالاردى جۇرگىزەمىز. ياعني, ۋنيۆەرسيتەت مەديتسينا قاۋىمىنا قۇرمەتىن بىلدىرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنىڭ مەديتسينا قاۋىمىنا, ينستيتۋتتارىنا ءبىلىم سىيلاۋ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. بۇل كۇنى اكتىلىك دارىستەر وتكىزەتىن مەديتسينانىڭ الەمدىك جۇلدىزدارى شاقىرىلادى. وتە قىزىق دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىلادى. ءۇشىنشى كۇنى ءبىز ادەتتە ءىلتيپات, قۇرمەتىمىزدى ءبىزدىڭ كافەدرالارعا ارنايمىز. بىزدە 1900 وقىتۋشى جۇمىس ىستەيدى. بۇل كۇنى ءاربىر كافەدرا نەمەسە بىرنەشە كافەدرا بىرلەسىپ ءوز كافەدراسىندا دارىگەرلەر ءۇشىن ءتۇرلى ماستەر-كلاستار, سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزەدى. جىل سايىن ءبىز وسى ۋنيۆەرسيتەت كۇندەرىنە دايىندالامىز. بىزدە KPI جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. بۇل كۇنى ءبىز ۇزدىك وقىتۋشىلارعا بۇكىل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الدىندا سىيلىقاقى ۇسىنا وتىرىپ, ەڭ ۇزدىك وقىتۋشى اتاعىن بەرەمىز. ەڭ ۇزدىكتەر ءبىر ميلليون تەڭگە كولەمىندە سىيلىقاقى الادى. رەيتينگتەگى ۇزدىك وقىتۋشىلاردىڭ 10 پايىزى دا قوماقتى سىياقى الادى. وسى كۇنى ءبىز ۇزدىك كافەدرانى انىقتايمىز, ۇزدىك ستۋدەنتتەردى قۇتتىقتايمىز. وتكەن جىلدان باستاپ جاڭا ءداستۇر تۋىندادى. ءبىز بۇكىل ەلىمىزدەگى ۇزدىك تۇلەكتەرىمىزدى تاڭداپ, ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن قۇتتىقتايمىز. قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر وتە ماڭىزدى. ءبىزدىڭ تۇلەكتەر تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا تانىمال دۇنيەلەردى جاسايتىن عالىمدار ەمەس, ولار شەتەلدە دە ءوز ورىندارىن تاپقان. ماسەلەن, بيىل ءبىزدىڭ تۇلەگىمىز قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيتسە-پرەمەرى سايلاندى. تۇلەكتەرىمىز بۇۇ-دا جۇمىس ىستەيدى, ۇندىستانداعى, پاكىستانداعى جانە وزگە ەلدەردەگى ءىرى فيرمالاردىڭ, اۋرۋحانالاردىڭ, كومپانيالاردىڭ باسشىلارى قىزمەتىن اتقارۋدا. وسىدان سوڭ, قىسقى سەسسيانىڭ ءناتيجەسى بويىنشا ءبىز مىندەتتى تۇردە بارلىق ستۋدەنتتەردەن ەركىن تۇردە ءانونيمدى ساۋالداما الامىز. بىزگە جەمقورلىق, پاراقورلىق تۋرالى جاعدايلار جاقسى ءمالىم. وسىدان سوڭ ءبىز ناقتى ءبىر شەشىم قابىلدايمىز. اقپاننان باستاپ سوڭىنا دەيىن بىرنەشە ءىس-شارالار وتكىزەمىز. ءبىرىنشىسى – تەاتر ماۋسىمى. مەن جاڭا ايتىپ وتكەندەي, ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەسەبىنەن تەاترعا بارادى. ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرى اي سايىن ەكى ساعات مىندەتتى تۇردە قوعامدىق-پايدالى ەڭبەك جاسايدى. بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, كىتاپحانامەن, كىتاپتارمەن جۇمىس ىستەۋ. ءۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرى مىندەتتى تۇردە حوسپيستەرگە, اۋرۋحانالارعا ءولىم ۇستىندەگى, اۋىر ناۋقاس ادامدارمەن جۇمىس جاساۋ ءۇشىن بارادى. وسى ارقىلى ءبىز ادامگەرشىلىكتىڭ نەگىزىن سالامىز. بەسىنشى-التىنشى, جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرى مىندەتتى تۇردە مەكتەپتەردە, ۋنيۆەرسيتەتتەردە اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا قاتىستى ءتۇرلى تاقىرىپتا دارىستەر وقيدى. بۇل دارىگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار, ءدال وسى ۋاقىتتا ءبىز ۇلتتىق مادەنيەت كۇندەرىن مەرەكەلەيمىز. ۇيعىر, كورەي, اۋعان, ءۇندى جانە ت.ب. مادەنيەتتەرىنىڭ اپتالىقتارى, ونكۇندىكتەرى وتكىزىلىپ, وندا ستۋدەنتتەر ءوز ەلىن, ءوز مادەنيەتىن تانىتا الادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن قارىم-قاتىناسىمىز وتە تىعىز. مۇنىڭ ءبارى كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي سىيلاپ, توزىمدىلىك پەن ءبىزدىڭ كوپۇلتتى ۇجىمىمىزعا ءوزارا قۇرمەتتى قالىپتاستىرادى. شامامەن مامىردىڭ سوڭىندا ءبىز وقۋ جىلىن قورىتىندىلايتىن ءداستۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتىك كونفەرەنتسيا وتكىزەمىز. ەڭ الدىمەن بۇل ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدىڭ, قانداي ادىستەردى ەنگىزگەنىمىزدىڭ قورىتىندىسى. ءبىز بۇل جەردە وقىتۋشىلارىمىزدىڭ دامىپ-ءوسۋ جاعىنا نازار اۋدارۋعا, وقىتۋشىلاردى ىنتالاندىرۋعا تىرىسامىز. ءبىزدىڭ كونفەرەنتسيالارىمىزعا ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدەردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ 100 وكىلىنە دەيىن قاتىسادى. ماۋسىمدا سەسسيا كەزەڭى باستالادى. شىلدە ايىندا سەسسيانى اياقتاپ, وقۋ جىلى رەسمي تۇردە جابىلادى, بيىلعى جىلى كەلگەن ەلدەردىڭ بارلىق تۋلارى ءتۇسىرىلىپ جينالادى. ودان سوڭ ديپلوم تابىستاۋ ءداستۇرى جالعاسادى. بۇل ءداستۇر بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعىداي سالتاناتتى تۇردە, مەرەكەلىك كوڭىل كۇيمەن وتكىزىلەدى. ادەتتە تۇلەكتەر اعاش, گۇل وتىرعىزادى. بۇدان سوڭ تۇلەكتەر ءتىزىمىن ۇلكەن كىتاپقا ەنگىزۋگە سالتاناتتى تۇردە تاپسىرۋ وتەدى. جاز كەزىندە كوپتەگەن ستۋدەنتتەر قۇرىلىس وتريادتارىندا جۇمىس ىستەيدى. ولار ەڭ الدىمەن ءوز جاتاقحانالارىن, وقۋ سىنىپتارىن, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اۋماعىن رەتكە كەلتىرەدى, كلينيكالار مەن اۋرۋحانالاردا جۇمىس ىستەيدى. تامىز ايىندا وقۋ جىلىنىڭ الدىندا ۋنيۆەرسيتەتتىك تامىز وقۋلارى وتەدى, مۇندا ءبىز الداعى جىلدىڭ ماقسات-مىندەتتەرىن انىقتايمىز, كەلەسى جىلدىڭ باسىمدىقتارىن حابارلايمىز. ماسەلەن, وتكەن جىل ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىنا ارنالعان بولاتىن. ماڭگىلىك ەل جولىندا وسى قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ قۇندىلىقتارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىگى بولىپ تابىلادى جانە جىل سايىن قايتالانا وتىرىپ, وسى قۇندىلىقتاردى ۇجىمنىڭ ءار مۇشەسىنىڭ بويىنا بەكىتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرا وتىرىپ, داستۇرلەردى جاساي وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە جاڭا قوعام جاسايمىز. ءبىزدىڭ ءتاسىلىمىزدى قوعامىمىزعا تاراتۋدى قالايمىن. ءبىزدىڭ قوعامدا وسىلاي جاڭا مادەنيەت جاساۋعا بولا ما؟ مەنىڭ ويىمشا, بولادى. پرەزيدەنتىمىز ايتقان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى وتە ۇلكەن الەۋەت بولىپ تابىلادى دەپ ويلايمىن. ءبىز ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ۇعىنا وتىرىپ, وسى ماڭگىلىكتى جاساۋعا تىرىسامىز. ءبىز ءوز تاريحىمىزعا قاراي ارەكەت ەتەمىز. بيىل بىزگە 85 جىل تولادى. وسى تاريحتى تۇسىنە وتىرىپ, ءبىز وسى كۇنمەن ءومىر سۇرەمىز جانە بولاشاقتى ارمان ەتەمىز. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە «ماڭگىلىك ەل» مونۋمەنتى بار. ونىڭ نەگىزىندە ەلباسىنىڭ يدەياسى جاتىر – ماڭگى ەل – دارىگەر ماماندىعىنىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىقتارى. ەسكەرتكىش ومىرلەرىن مەديتسيناعا ارناعان ادامداردىڭ ىشكى جانىن, قۇندىلىقتارىن جانە اسقاق ارماندارىن كورسەتەدى. ازاماتتىق بەلسەندىلىك, ادامگەرشىلىك, مەيىرىمدىلىك پەن توزىمدىلىك, ۋنيۆەرسيتەت داستۇرلەرىنە ادالدىق جانە قۇرمەت – مىنە, بۇلار ناعىز دارىگەردى تاربيەلەۋدىڭ باستى قاعيدالارى. ءبىزدىڭ نەگىزگى قۇندىلىعىمىز – بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قوعام الدىنداعى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى. ءبىزدىڭ ارەكەتتەرىمىزدىڭ بارلىعى وسىدان باستالادى. بىزدە بولاشاققا ارنالعان داستۇرلەر بار. ءبىزدىڭ قوعامنىڭ اۋقىمىندا مۇنداي ساياساتتى جۇرگىزۋگە بولادى جانە جۇرگىزۋ قاجەت ءارى ونىڭ بولۋىنا بارلىق نەگىزدەر بار دەپ ويلايمىن. قورىتىندى رەتىندە قوسارىم, اعىلشىنداردىڭ گۇلزارى ەڭ جاقسىسى دەيدى. ەندى, اعىلشىنداردىڭ وزىنەن «نەلىكتەن سىزدەردىڭ گۇلزارىڭىز وتە جاقسى؟» دەپ سۇراساڭ, ولار: «مۇندا اسا ەشتەڭە دە جوق. تەك سۋارىپ, قىرقىپ, سۋارىپ, قىرقىپ تۇرۋ كەرەك جانە مۇنى ءۇش ءجۇز جىل بويى جالعاستىرا بەرۋ قاجەت», دەپ جاۋاپ بەرەدى. مەنىڭ ويىمشا, ەڭ باستىسى قولىمىزدا بار وسى قۇندىلىقتاردى, داستۇرلەردى جىلدان-جىلعا جالعاستىرىپ, قولداپ وتىرۋ كەرەك. ەگەر بۇگىنگى ۇرپاق كەتكەن كەزدە مەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتىم نە كۇيدە بولادى دەپ كوپ تولعانام. باسقا توپ كەلەدى. ال ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وسى رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن داستۇرلەرى ماڭگى بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ بىزدەر, رەكتورلار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر كەلىپ-كەتە بەرەر ەدىك, ال ۋنيۆەرسيتەت بولسا, الدىڭعى مىسالدا مەن ايتىپ وتكەندەي, ءوزىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن داستۇرلەرى بويىنشا ءومىر ءسۇرىپ دامي بەرەر ەدى. بۇل ماسەلە, ارينە, وتە ماڭىزدى. وسىنداي داستۇرلەردى اعىلشىندار سياقتى ءدايىم ساقتاپ قالامىز دەگەن ءۇمىتىم بار. ايحان اقانوۆ, س.اسفەندياروۆ اتىنداعى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى. الماتى.
