قازىنا

اڭداساڭىز, كونەكوز قاريالار تاۋبەشىل كەلەدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇگىنگى كەلبەتىنە تامسانىپ, ەرتەڭىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قارايدى. ۇرپاعىن ەل مەن جەردى سۇيۋگە تاربيەلەيدى, ەڭبەككە باۋليدى. ويتكەنى, ولار سۇراپىل سوعىستىڭ زۇلماتىن كورگەن. ناعىز قيىندىقتىڭ قانداي بولاتىنىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنگەن. ءبىرى جاۋدى جەڭىپ ەلگە ورالسا, ەندى ءبىرى جەڭىستى جاقىنداتۋ ءۇشىن تىلدا جۇمىس ىستەگەن. ايكەن جايلاۋبەكقىزى دا مىنە, سول تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ءبىرى. 1942 جىلى اكەسى سوعىسقا اتتانعاندا ول نەبارى 6 جاستا عانا ەدى. التى جاس دەگەن بۇگىنگىنىڭ كوزىمەن باع­دارلاساڭىز – ويىن بالاسى. ال سوناۋ قىرقىنشى جىلدارى اجەپتاۋىر ەڭبەك كۇشى سانالاتىن. الماتى وبلىسىنىڭ بۇرىنعى شەلەك اۋدانى باباتوعان وڭىرىندە ومىرگەن كەلگەن قىزدىڭ بالالىق شاعى اسا قىزىقتى بولعان جوق. قارشاداي ايكەن اناسىمەن بىرگە بيداي وراعىنا شىقتى. ۇلكەندەردىڭ ورعان بيدايىن بالالار باۋلايتىن. سوسىن جينالعان استىق وگىز ارباعا تيەلىپ, قىرمانعا جەتكىزىلەدى. كوكتەمدە جەر اتسوقامەن جىرتىلادى. ءبىر بالا اتقا مىنسە, ەكىنشى بالا سوقانى باسىپ وتىرادى. قىسقاسى, بالالاردىڭ قىزمەتى ەرەسەكتەردىڭ ەڭبەگىنەن ەش كەم ەمەس. ايكەن اپانىڭ ەسىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەرەكشە ساقتالعان ءبىر شارۋا – بالالاردىڭ  كۇرىش القابىن بەلۋارىنان سۋ كەشە ءجۇرىپ تاپتاۋى ەدى. مۇنداي جاعدايدا داقىلعا زيان كەلمەيدى, بىراق قىلتيا باستاعان ارامشوپتەر جويىلادى. ال جەتكىنشەكتەردىڭ دەنساۋلىعى شە؟ ارينە, ول كەزدە مۇنى ويلاۋعا ەشكىمنىڭ مۇرشاسى بولعان جوق. قازىر اياعى سىرقىراپ قويا بەرگەندە, كەيۋانانىڭ ەسىنە باياعى كۇرىش القابى ورالا بەرەتىنى مىنە, سوندىقتان. ەندى وسى جەردە تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنۋدى ءجون كوردىك. ويتكەنى, سۇراپىل جىلداردان جەتكەن مالىمەتتەر تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىن ايگىلەيدى. 1939 جىلعى ساناقپەن سالىستىرعاندا, 1942 جىلى قازاقستاندا اۋىل  شارۋاشىلىعى ەڭبەكشىلەرىنىڭ سانى 600 مىڭ ادامعا ازايىپ كەتكەن. دەمەك, وسىنشا ادام بىرەر جىلدىڭ ىشىندە سوعىسقا اتتاندى. ولاردىڭ ورنىن قاريالار مەن ايەلدەر جانە بالالار باستى. ال 1944 جىلعى دەرەك ءتىپتى قورقىنىشتى, قولحوزداعى ەڭبەككە جارامدى ەرلەردىڭ ساندىق ۇلەسى 20%, ايەلدەر – 58%, جاسوسپىرىمدەر 22% بولعان. 8 ناۋرىز قارساڭىندا ارداقتى انانى قۇتتىقتاي بارعانىمىزدا وتكەن جىلداردى ەسىنە ءتۇسىردى. – 1944 جىلى مەن ءۇشىن اسا قۋانىشتى ءبىر وقيعا بولدى. اكەم جارالانىپ, مايداننان ورالدى. كوپ ۇزاماي ەڭبەك مايدانىنا ارالاستى. اكەم كولحوزدىڭ سيىرىن باعىپ, انام ساۋىنشى بولدى, مەن بۇزاۋ باقتىم. ءبىز ءوزىمىز سالىپ العان ەكى بولمەلى سوقپا تامدا تۇراتىنبىز. ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ ۇيىمىزگە كولحوز باسشىلارى ءبىر ازەربايجان وتباسىن كوشىرىپ اكەلدى. سويتسەك, جالعىز ءبىز ەمەس, كولحوزداعى 15 ءۇيدىڭ ارقايسىسىنا ءبىر-بىردەن باۋىرلاس ازەربايجان ۇلتىنىڭ وتباسىلارى اكەلىنگەن ەكەن. ءسويتىپ, ەكى بىردەي وتباسى ەكى اۋىز ۇيدە ءبىر جىل تۇردىق. ءبىز ولاردى جاتسىنبادىق. ولار ءبىزدى بوتەنسىمەدى. سونداعى ادامداردىڭ پەيىلى قانداي كەڭ ەدى, – دەپ ويعا شومادى كونەكوز كەيۋانا. كەيىن ايكەن اپانى تاعدىر ساعىنىش ەسبەر­گەنوۆ سىندى ەڭبەكقور ازاماتپەن جولىق­تىردى. ساقاڭنىڭ جاپان دالادان قازىق قاعىپ, بولاشاق سوۆحوزدىڭ ىرگەسىن قالاعانى, ونى 30 جىل باسقارعانى جانە بۇكىل كەڭەس وداعىنا تانىمال كەڭشار دەڭگەيىنە جەتكىزگەنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. مەرەكەگە وراي, ايتار تىلەگىن بىلمەك بولىپ ەدىك: «سەكسەنگە تولعان انانىڭ بار تىلەگى ەلدىڭ اماندىعى عوي. ءتاڭىرىم تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتسىن. مەن كەيدە سوعىس جىلدارىنىڭ قىزى ەدىك دەپ وتىرام. اللا  ونداي سوعىستى كەيىنگى ۇرپاققا كورسەتپەسىن. ۇل ۇلداي, قىز قىزداي ءومىر كەشسىن» دەپ ويىن تۇيىندەدى. بۇگىندە ايكەن اپانىڭ وتكەنگە وكىنىشى جوق. ەڭبەگى ەلەندى, ەڭبەك وزاتى اتاندى. قاي جۇمىستى قولعا السا دا, بار ىقىلاس-پەيىلىمەن كىرىسەتىن. سول قايسارلىعىنىڭ جەمىسىندەي بولىپ, كەۋدەسىندە مەدالدارى جارقىرايدى. قۇدايدىڭ بەرگەن 8 بالاسىنان 17 نەمەرە, 11 شوبەرە ءسۇيدى. تىلەۋى – ۇرپاعىنىڭ اماندىعى مەن ەلىنىڭ تىنىشتىعى. «بىزدەردى ەڭبەك ەسەيتكەن, ءبىز بالالىق دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەي وستىك. سەندەر بەيبىت ءومىر, تىنىش زاماننىڭ قادىرىن بىلىڭدەر!» دەگەندى ۇرپاعىنا وسيەت ەتۋدەن شارشاعان ەمەس. «قارتى بار ءۇيدىڭ قازىناسى بار» دەگەن ءسوز وسىندايدا ايتىلاتىن شىعار, ءسىرا. ەسىمباي جاكەن ۇلى, الماتى.