ەنەمدى ەسىمە العاندا...

مەنىڭ ەنەمنىڭ اتى – ءجاميلا. اكەسىنىڭ اتى – جانۇزاق. قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى دۇكەنباي دوسجاندى دۇنيەگە اكەل­گەن التىن قۇرساق انا. ونى «اپا» دەيتىنمىن. ەنەم قاراتاۋ­دىڭ تەرىسكەي بەتىندەگى ەلگە بەلگىلى وتاشى-ءتاۋىپتىڭ ەركە قىزى بولىپتى. ءساۋ­كەلەسى سىڭعىرلاعان كەلىن بولىپ ءتۇسىپ, كەلىنشەك اتانادى. اتامنىڭ ءۇيىنىڭ ءارىن كىرگىزگەن, اۋىلدىڭ ارداقتى كەلىنى بولادى. ۇرپاعىن ءوسىرىپ, اۋلەتتىڭ اناسىنا اينالادى. تاعدىرىنا ەكى سوعىستىڭ قيىندىعىن باستان وتكەرۋ جازىلىپتى. شاڭىراق شاتتىعى  مەن شىجىعىن, تىرشىلىك قيىندىعىن باستان كەشىرىپ ومىرلىك تاجىريبە جيناقتاپ, وتباسى مەكتەبىنىڭ ۇستازىنا اينالدى. مەنىڭ باقىتتى ءومىرىمنىڭ  ەڭ نەگىزگى ۇستازى  اپام بولدى. سول ءۇشىن دە اپامنىڭ بەينەسىن ءاردايىم جۇرەگىمنىڭ تورىندە ۇستايمىن. قازاقتا ەنەنىڭ ايتقانى قاشاندا زاڭ. ءوزىم ءۇشىن دە العاشقى كۇننەن ەنەمنىڭ ايتقاندارى تالقىلانبايتىن. ەنەم ەكەۋمىزدى تۋىس ەتىپ, بايلانىستىرىپ تۇر­عان قازىق – ونىڭ ۇلى, ءبىزدىڭ وتاعامىز ەدى. ءوزىم تۇسكەن شاڭىراقتىڭ مەنىڭ باسقا  زامانداستارىمنان ەرەكشەلىگى – دۇكەڭنىڭ العاشقى ايەلى قايتىس بولىپ, ءبىر ۇل, ءبىر قىز قالعان ەكەن. ەنەمنىڭ ءبىر تالابى – سول ەكى بالا «انامىز بولسا بۇيتپەس ەدى, وسى ويلاعانىمدى ورىنداپ بەرەر ەدى», دەگىزبەۋ بولدى. ۇلتىمىزدا ەنە مەن كەلىن بولىپ ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشەتىن عۇرپىمىزدىڭ ءتۇپ قازىعى اسىل ءدىنىمىز يسلامعا دا بايلانىستى. اپام: «اتا-انانىڭ ريزاشىلىعى – اللانىڭ ريزاشىلىعى», دەپ ءبىزدىڭ قۇلاعىمىزعا قۇيىپ, سانامىزعا ءسىڭىرىپ كەتتى. ءوزىم ماعازبەكتىڭ جالعىز پەرزەنتىمىن. ەلگە بارعان سايىن ءدىلداباي اعانى ەرتىپ الىپ اكەمنىڭ باسىنا قۇران وقىتىپ قايتاتىن ەدىم. اۋىلدان كەلگەن سوڭ ايتقان اڭگىمەمدى تىڭداپ وتىرعان اپام: «شىراعىم, سەن ءوزىڭ قۇراننىڭ ءبىراز اياتىن جاتتاپ الىپ, اكەڭنىڭ باسىنا بارعاندا ءوزىڭ وقىساڭ, ساۋابى كوپ بولار ەدى. مەن بىلگەنىمدى ساعان ايتىپ بەرىپ وتىرايىن, سەن قايتالاپ ايتىپ, جاتتاپ ال»,  دەپ مەنىڭ العاش قۇران اياتتارىنا ءتىلىمدى سىندىردى. ول كىسى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن نامازىن ۇزبەدى. اپامنان ۇيرەنگەن سول اياتتاردى ءالى كۇنگە ءبىر ءسوزىن ۇمىتپاي, ءوزى ۇيرەتكەندەي تاۋلىگىنە سان رەت قايتالاپ, ەل-جۇرتىما, وتباسىما تىلەۋ تىلەپ كەلەمىن. قازاق حالقىندا «جەتى جارعىنىڭ» زاڭدارىنداي جازىلىپ قويماسا دا, اۋىز ەجەلدەن قالىپتاسقان ەنە مەن كەلىن ينستيتۋتى بار. ەنە مەن كەلىن ينستيتۋتى ىلكى زامانداردا العى بۋىن مەن كەيىنگى بۋىننىڭ ۇندەستىگى, ءداستۇر ساباقتاستىعى تۇرىندە ءوربىپ وتىرعان. جاسى ۇلعايعاندا اۋلەتكە انا, وتباسىندا جاقسى ەنە بولعىسى كەلگەن كەلىندەر العاشقى كۇننەن سول داستۇرگە جۇگىنەتىن بولعان. مەنىڭ ەنەم دە سول اسىل ارقاۋ ءداستۇردىڭ جالعاستىرۋشىسى ەدى. ۇلكەن كەلىنى قىزسۇلۋدى دا, كەشتەۋ تۇسكەن مەنى دە جازىلماي جالعاسىپ كەلە جاتقان سول زاڭمەن تاربيەلەدى. كەيبىر ەنەلەرگە ۇقساپ كەلىندەرىن «اشسام الاقانىمدا, جۇمسام جۇدىرىعىمدا ۇستاۋىم كەرەك» دەمەيتىن. كەلىندەرىنىڭ بىلمەگەنىن ۇيرەتىپ, تۇسىنبەگەندەرىن ءتۇسىندىرىپ, ىلعي دا ارقاسىنان قاعىپ, ماڭدايىنان سيپايتىن. ءبىر ءىستى كەلىن­دەرىمەن بىرگە باستاپ, ءوزى باسى-قاسىندا جۇرەتىن. ەرەسەك ءبىز تۇگىلى, نەمەرە كەلىندەرى ءنازيرا مەن گۇلنارعا دا كوپ ءنار­سەنى ۇيرەتىپ, ولاردى ىلعي بوتاداي جەتەلەپ جۇرەتىن. اپامنىڭ ايتۋىنشا ەنە – كەلىننىڭ ەكىنشى اناسى. سوندىقتان كەلىننىڭ ەنەدەن ۇيرەنەرى, الار ءتالىمى كوپ. بۇگىن كەلىن بولىپ وتىرعان جاس قىز, ەرتەڭگى كۇنى ءوزى دە ەنە اتانىپ, كەلىن تاربيەلەيتىنى – ءومىر زاڭدىلىعى. ۇلكەن كەلىننىڭ ون بالاسىن دۇنيەگە كەلگەن كۇننەن ەتەگىنە وراپ الىپ, باعىپ, ءوسىرىپ, نەمەرەدەن شوبەرە ءسۇيدى. مەنىڭ دە بالالارىمدى باۋىرىنا سالىپ, كەنجەم اسەل تۋعاندا دا العاش رەت بەسىگىن ءوزى تەربەتتى. مەن كەلىن بولىپ تۇسكەندە اپام سەكسەندە بولاتىن. ومىردەن بار تۇيگەنى مەن جيعان-تەرگەن, ۇيرەنگەندەرىن بابىمەن ايتىپ وتىراتىن. اتامىزدىڭ اۋىلىنداعى اعايىن-تۋىستاردى, قۇدا-جەكجاتتاردى  دۇكەڭنەن گورى مەن جاقسى تانيمىن. سەبەبى, ولاردىڭ وتباسى, ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارى, اعايىن-تۋىستىق قاتىناستارى – ءبارىن اپام ماعان ايتقاندا جادىمدا مىقتاپ توقىپ العان ەدىم. بۇگىندە سول تۋىستاردىڭ بالالارى, نەمەرەلەرى جولىققاندا اتالارىنىڭ اتىن اتاسا بولدى, اپامنىڭ ايتقاندارى ەسىمە ءتۇسىپ – تاني كەتەمىن. ۇلكەندەرىن سۇراپ, جاستارى جايىندا بىلگىم كەلىپ تۇرادى. بۇل انامنان قالعان ۇلگى عوي. اپام نامازىن وقىپ بولعان سوڭ ۇزاق وتىرىپ, ەل-جۇرتقا تىلەۋ تىلەپ ءتاسپى تارتاتىن. اسىرەسە, ەلباسىنا ريزا ەدى. «اينالايىن-اي, وسىنشا ادامدى اسىراپ, ەڭبەگىنە اقى تولەپ, ەلدى تىنىش, جۇرتتى امان ساقتاپ وتىرعانىن ايتام-اۋ! سونىسىمەن قويماي مەن سياقتى كارى-قۇرتاڭعا پەنسيا تولەيدى. «ەڭبەگىڭىزدىڭ زەينەتى», – دەيدى, دەيتىن. جارىقتىق وتە قاناعاتشىل ەدى. دۇكەڭدى اعايىن-تۋىسى «تۇكەن» دەپ اتايدى. «د» ءارپىن ءتورتىنشى سىنىپقا دەيىن دۇكەڭنىڭ ءوزى دە «ت»-مەن جازىپ كەلىپتى. وڭتۇستىك وڭىردە ۇستاحانانى «تۇكەن» دەيدى. «دۇكەنباي» دەگەن ەسىم سول ۇستاحانانىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان كورىنەدى. اپام ۇلىنا اياعى اۋىر جۇرگەندە قاراتاۋ وڭىرىنە اتى بەلگىلى شەبەر – اقادىل ۇستا ەنەمنىڭ تۇسىنە كىرىپتى. «كەلىن, مىناۋ ساعان سىيىم», – دەپ كوسەۋ سىيلاپتى. سودان اپام ۇل بوسانعاندا قۋانعاندارىنان «تۇكەن قاسيەتتى ورىن عوي» دەپ, ۇلدارىنا «تۇكەنباي» دەگەن ات بەرىپتى. مەن اس-اۋقات ازىرلەگەندى بىلگەنىممەن قولونەر, ءىس تىگۋ دەگەنگە قىرىم جوق بولاتىن. اپام كەرەك-جاراعىنىڭ ءبارىن ماعان بازاردان الدىرتىپ الىپ, ءجۇن ءتۇتىپ, كورپە قابۋدى كورسەتىپ, جاستىققا تىس تىگۋگە دەيىن, قاداعالاپ وتىراتىن. «جاماماي جاڭا بولمايدى», – دەپ كيىم بولسىن, توسەك-ورىن جابدىعى بولسىن سەتىنەپ كەتكەنىن دەرەۋ تىكتىرىپ, تۇيمەسىن قاداتىپ قوياتىن. ءتىپتى, قابىرعانىڭ جىرتىلعان تۇسقاعازىن جاپسىرتىپ, ءتۇسىپ قالعان شەگەسىنە دەيىن ماعان قاقتىراتىن. «وتانىڭنىڭ ءاربىر زاتىن كوزىڭنىڭ قاراشىعىنداي ساقتا. بىرەۋىن – ەكى, ەكەۋىن – كوپ ەت», «توركىنىڭە بەرە بەرمە – ىرىسىڭ اۋىپ كەتەدى. ۋاقىتى كەلىپ داۋلەتتەرىڭ تاسىعاندا ولارعا دا بەرەسىڭ, سوندا قادىرلى بولاسىڭ», دەپ وتىراتىن. «ادام اشتىققا شىدايدى, مولشى­لىقتىڭ بۋىنا شىدامايدى. توقتىق نە دەگىزبەيدى, جوقتىق نە جەگىزبەيدى» دەيتىن. «اللا داۋلەتتى ءار اۋلەتتە ءبىر بالاعا عانا بەرەدى. سول جىگىت ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ ازامات بولعاندا اۋلەتتەگى باسقا باۋىرلارىمەن  داۋلەتىمەن ءبولىسىپ وتىرعانى دۇرىس, ايتپەسە, ىرىسى قاشادى. كەيبىرەۋلەردى قاراساڭ, بايىپ كەلە جاتادى دا اياق استىنان ءبىر پالەگە ۇشىراپ قولىنداعىسىنان ايىرىلا باستايدى. سوندا ول وزىندە بارىمەن باسقالارعا قايىرىم-مەيىرىم جاساماعان سوڭ, قۇداي «مىنا ق ۇلىم بەرىپ جاتسام دا تويمايدى, باسقالارمەن بولىسپەيدى. جوقشىلىق قانداي بولادى ەكەن ءدامىن تاتسىن», دەپ دەرەۋ بەرگەن باعىن تىيا قويادى. ءبىزدىڭ اۋلەتتە داۋلەتتى تۇكەنجانعا بەرگەن, سوندىقتان سەن باسقا باۋىر-قارىنداستارىمەن ءبولىسىپ وتىر. ايتپەسە, توعىشار بايدىڭ توقىراپ كۇن كەشۋى وپ-وڭاي», – دەپ قورقىتىپ قوياتىن. «شىراعىم, سەن جاقسىلىقتىڭ جوق­تاۋشىسى بول, جاماندىقتىڭ ىزدەۋشىسى كوپ بولادى. ونى كەرەك ادام سەنسىز دە تاۋىپ الادى. نە ىزدەسەڭ, قۇداي سونى بەرەدى». اپامنىڭ وسى اماناتى مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىما اينالدى. مەن اسەلدى ومىرگە اكەلگەندە ەنەم «ەندى شالىمنىڭ جانىنا جاقىنداي بەرەيىن», – دەپ ەلدەگى ۇلكەن ۇلىنىڭ قولىنا بارىپ تۇرۋعا جينالدى. اپامنىڭ جانىمىزدا جۇرگەنىنە, ءۇيىمىزدىڭ تورىندە قارقاراداي بولىپ وتىرعانىنا ۇيرەنىپ قالعانبىز, ىشتەي قيماي جۇردىك. بىردە تاڭعى اس ۇستىندە «اپا, ءسىزدىڭ ءار ءسوزىڭىز اقىل كەنى عوي, سوندا دا «ماعان ەنەم ايتىپ كەتتى» دەيتىندەي ءبىر ۇلگى ايتىڭىزشى, ءومىر بويى ايتا جۇرەيىن» دەدىم. «جارايدى, ماعان ويلانۋعا مۇرسات بەر. ەلگە ايتا جۇرەتىندەي ءسوزدى كەمىندە ءۇش كۇن ويلانايىن», دەدى. سودان تىرشىلىكتىڭ كۇيبەڭىمەن مەن سۇراعانىمدى ۇمىتىپ كەتىپپىن. ءبىر كۇنى تاعى سول تاڭعى استا «ساۋلە, سەن مەنەن: «اپام ايتىپ كەتىپ ەدى دەيتىندەي اقىل سۇراپ ەدىڭ عوي» دەدى. «ءيا, اپا!». – ول ءبىر-اق اقىل. قاشاندا سابىرلى بول! قۇراندا دا سولاي ايتقان. مەن ودان مىقتى ەمەسپىن عوي. بار اقىلىمدى اقتارىپ, ارى ويلادىم, بەرى ويلادىم, اپام ءاردايىم سابىرلى بول دەگەن دەپ, ءار ءىستى تەك اقىلعا سالساڭ – ءبارى جاقسى بولادى, – دەدى. اپام «شالىمنىڭ جانىنا جاقىن­دايمىن», دەپ ەلگە كەتكەندە كوز جانارى ناشارلاپ, قارايعاندى ارەڭ اجىراتاتىن. بىزدەر ول جىلدارى استاناعا قونىس اۋدارعانبىز. انامىزدى ساعىنىپ بارامىز. ۇيدەگى نەمەرەلەرى جۇلدىزبەك, ايگەرىمدەر ءبىزدىڭ كەلگەنىمىزدى ايتپاي, «ۇندەمەي بارىپ قولىن ۇستاڭىزدارشى» دەيتىن, اپامنىڭ زەردەسىن سىناماق نيەتتە. قولىنا قولىمىز تيگەندە, «مىناۋ, اقنۇردىڭ قولى عوي!» نەمەسە «دۇكەنجان!...», «ساۋلە!», – دەپ تاني قويا­تىن. «تۇكەن, باعۋىڭ جاقسى ەكەن!, ساۋلە­نىڭ قولى نەگە جىڭىشكە, جۇدەۋ عوي!» دەپ كۇل­دىرەتىن. امانداسىپ بولعان سوڭ ۇلى­نان استاناداعى حالىقتىڭ جاعدايىن سۇرايتىن. ءبىر عاسىر ءومىر سۇرگەندە ومىردەن باس­تى تۇيگەنى – ەل تىنىشتىعى, وتباسى اماندىعى, ۇرپاعىنىڭ ءوسىپ-ءونۋى عانا بولدى. اپامنىڭ تولقۇجاتىندا «1898 جىلى» دەگەن جازۋ بولاتىن. جۇزگە تولعاندا مىنا ءبىر ولەڭدى ارناپ, «جىر ءتاج» دەگەن جيناعىما كىرگىزگەن بولاتىنمىن: مەنىڭ ەنەم جۇزدەن اسىپ بارادى, سوڭعى ون جىلدا كۇڭگىرتتەنىپ جانارى قالعانىمەن, وتىرىپ-اق بىلەدى دۇنيەنىڭ ارعى-بەرگى حابارىن.   كورە مە ەكەن, كوكىرەگىنىڭ كوزىمەن سالماقتاي ما, جۇرەگىمەن سەزىنە ءسوز ساپتاسا وتكەنىنەن ساپىرىپ, جول كورسەتەر كوزى باردىڭ وزىنە.   تالانتىنا سوعىس ءورتى ءدوپ كەلگەن, جاقسىنى دا, جاماندا دا كوپ كورگەن. ءۇش عاسىردىڭ تاڭىمەنەن تالاسىپ, ءۇش عاسىردا ءۇش پاتشانى وتكەرگەن.   شۇيكەدەي-اق, بىراق رۋحى شوكپەيدى, قوعامدى دا, ادامدى دا سوكپەيدى. «نە كوردىڭىز؟» دەپ سۇراساڭ اپامنان, «جاقسى ادامدار دۇنيەدە كوپ», – دەيدى.   سەگىز مۇشەل كورىپتى ءومىر سۇرگەلى, بايلىق ارسىز ءبىر كەتىپتى, ءبىر كەلىپ. بايانىمەن بۇل ومىردە قالعانى – ۇرپاقتارى ەل بولىپتى ىرگەلى. ءاربىر ادامعا ۇلتتىق تىلدەن, دىلدەن, دىننەن اجىراماي, اتا داستۇردەن اۋىت­قىماي, ۇرپاق بويىنا ۇلتتىق تاربيە ۇرىعىن سەبە ءبىلۋ – باستى مىندەت دەسەك, مەنىڭ ەنەم سول مىندەتىن ادال اتقارىپ, 2004 جىلى 11 جەلتوقساندا ومىردەن ءوتتى. ۇلى دۇكەنباي اناسىنىڭ باسىنان وتكەرگەن وقيعالارىن ەلەپ-ەكشەپ, كوركەم تىلمەن كەستەلەپ «ءتورت پاتشانى كورگەن كەيۋانا» اتتى حيكايات جازدى. ەنەمدى ەسىمە العاندا جوعارىداعى ادەمى ساتتەر كوز الدىمنان مارجانداي ءتىزىلىپ وتەتىنى بار. ساۋلە دوسجانوۆا, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.