قارىزدىڭ كوكەسى پورتۋگاليادا
ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق تيتىقتاتقان ەۋروپالىق وداق (ەو) ەلدەرى بۇگىندە بار كەلەڭسىزدىك كىناسىن گرەكياعا ارتىپ, بۇل مەملەكەتتە جاعداي وڭالاتىن بولسا, بۇكىل كارى قۇرلىقتا «جۇماق» ورناي قالاتىنداي كورەدى. ءسويتىپ, ەو-نىڭ بارلىق نازارى افيناعا اۋىپ, مامانداردىڭ اقىل-كەڭەسى دە, داعدارىستان قۇتقاراتىن نەسيە قارجى دا وسى ەلگە قۇيىلۋدا. وكىنىشكە وراي, ەو-نىڭ ەكونوميكاسىن كەرى تارتقان ەل ءبىر عانا گرەكيا ەمەس. پورتۋگاليانىڭ ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان كەلەڭسىزدىك گرەكيادان دا ارتىق بولماسا, كەم بولماي وتىر. پورتۋگاليانىڭ مەملەكەتتىك قارىزى ءىجو كولەمىنىڭ 124 پايىزىن قۇرايدى. ءيا, مەملەكەتتىك قارىز گرەكيانىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنان از. الايدا, پورتۋگاليا ۇكىمەتىنىڭ جيىنتىق قارىزى بۇگىندە ءىجو-ءنىڭ 381 پايىزىن قۇراپ وتىر. بۇل كورسەتكىش گرەكيادا ءىجو-ءنىڭ 286 پايىزىنا تەڭ. ياعني پورتۋگاليانىڭ جيىنتىق قارىزى گرەكيانىڭ جالپى قارىزىنان الدەقايدا اسىپ جىعىلادى. گرەكيانى الاڭداتىپ وتىرعان مەملەكەتتىك قارىز كولەمى بولسا, پورتۋگاليا ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسى بىردەي قارىزعا بەلشەدەن باتقان. ماسەلەن, تەك 2008 جىل مەن 2013 جىلدار اراسىندا عانا بۇل ەلدىڭ جيىنتىق قارىزى 69 پايىزعا ءوسىپ كەتتى. قارىز سالماعى ەكونوميكا ءوسىمىنەن جىلدام وسپەۋ ءۇشىن تەك قانا مەملەكەتتىك سالانىڭ ءوزى فيسكالدىق كورسەتكىشتەرىن ءىجو-ءنىڭ 3,6 پايىزىنا دەيىن جاقسارتۋى كەرەك. پورتۋگاليا ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى جاعدايىندا, جەكەمەنشىك سەكتورداعى قارىز پروبلەماسى شيەلەنىسىپ تۇرعاندا, بۇل مىندەتتى شەشۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. مىنە, ەكونوميكانى قۇرساۋلاعان وسىنداي كەلەڭسىزدىك جاعدايىندا نەمىس بۋندەستاگى پورتۋگاليا ۇكىمەتىنىڭ حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ (حۆق) قارىزىن مەرزىمىنەن بۇرىن جابۋ جونىندەگى ۇسىنىسىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتكەنى ەرىكسىز تاڭقالدىرادى. ونىڭ سىرى نەدە؟ بۇل جەردەگى باستى سەبەپ, نەمىستەر تاراپىنان پورتۋگالياداعى «قاتال ۇنەم» شارالارىنىڭ جەمىستى جۇمىسىن كورسەتۋ بولسا كەرەك. سوندىقتان, ولار پورتۋگاليا ۇكىمەتىنە ءدال وسى تۇرعىدان بارىنشا كومەك كورسەتە وتىرىپ, «قاتاڭ ۇنەم» ساياساتىنىڭ ناتيجەلى بولاتىندىعىنا گرەكيا ۇكىمەتىنىڭ كوزىن جەتكىزبەك. بۇل قادام پورتۋگاليا ءۇشىن دە ءتيىمدى. سەبەبى, ولار حۆق-نىڭ وزدەرى ءۇشىن وتە قىمبات نەسيەسىن اشىق رىنوكتاعى الدەقايدا ارزان نەسيەمەن قايتا قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن الدى. دەگەنمەن, بۇل ماردىمسىز تيىمدىلىك پورتۋگاليا ەكونوميكاسىنىڭ وڭالىپ كەتۋىنە كەپىلدىك بەرە المايدى. ءتىپتى, وسى ادىسپەن ەل ەكونوميكاسى 2013 جىلداعىداي, اعىمداعى وپەراتسيالاردىڭ ەسەپ-شوتىنداعى ءپروفيتسيتتى 0,9 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرعان كۇننىڭ وزىندە, پورتۋگاليانىڭ قارىزدان تولىق قۇتىلۋى ءۇشىن 128 جىل كەرەك بولار ەدى. ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان ماسەلەلەر بۇل ەلدە جەتەرلىك. ەۋروايماق ەلدەرى بويىنشا پورتۋگاليادا دەموگرافيالىق ءوسىم وتە تومەن. بۇل ەلدە سوڭعى جىلدارى بالا تۋ دەڭگەيى ەڭ قاۋىپتى شەككە دەيىن قۇلدىراپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە جۇمىسسىزدىق سالدارىنان جاستاردىڭ شەتەلدەرگە جاپپاي قونىس اۋدارۋى جىلدان-جىلعا ارتىپ وتىر. پورتۋگاليا جاستارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى جۇمىسسىز. مىنە, وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا ەكونوميكانى كوتەرەتىن ەڭبەككە قابىلەتتى حالىق سانى كۇرت كەمىپ بارادى. ەڭبەك بيرجالارىندا ءۇمىتسىز كەزەكتە تۇرعان جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا پورتۋگاليا ۇكىمەتى شۇعىل كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرا المايتىن بولسا, نەسيە-قارجىلىق جاعداي تۇزەلگەن كەزدىڭ وزىندە دە بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ گۇلدەنىپ كەتۋى ەكىتالاي.ميگرانتتار تاسقىنى
ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەرون ەۋروپالىق وداقتان كەلەتىن ميگرانتتار تاسقىنىن ازايتۋعا بىرنەشە رەت ۋادە بەرگەن ەدى. الايدا, انگليادان جايلى تۇرمىس ىزدەگەن ميگرانتتار سانىن ازايتۋعا د.كەمەرون دارمەنسىز بولىپ شىقتى. سوڭعى كەزدە ەۋروپالىق وداقتان اعىلعان ميگرانتتار سانى ازايۋدىڭ ورنىنا ەسەلەپ ارتا ءتۇستى. ەلدىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا قىزمەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, وتكەن جىلى انگلياعا شىعىس ەۋروپادان كەلەتىن ميگرانتتار سانى 23 پايىزعا ءوسىپ, 900 مىڭ ادامدى قۇراعان. بريتان ۇكىمەتى 2015 جىلى ەلگە كەلەتىن ميگرانتتار سانىن جىلىنا 100 مىڭ ادامعا دەيىن ازايتامىز دەگەن ۋادەلەرىنەن شىعا المادى. بۇل ەلگە شىعىس ەۋروپادان كەلەتىن ميگرانتتار سانى عانا وسكەن جوق, سونىمەن بىرگە, باتىس ەۋروپادان قونىس اۋدارۋشىلار سانى دا 10 پايىزعا ارتتى. «بريتان ۇكىمەتى ەلگە كەلەتىن ميگرانتتار سانىن ازايتۋ ماقساتىندا قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋدا. الايدا, ەۋروپالىق وداقتان كەلەتىن كوشى-قون تاسقىنىنا توسقاۋىل قوياتىن ەشبىر ءتيىمدى شارا قولدانا الماي وتىر», دەيدى politics.co.uk پورتالىنىڭ رەداكتورى يەن دانت. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇلىبريتانياعا كەلەتىن ميگرانتتار سانىنىڭ ارتۋىنا, ەڭ ءبىرىنشى, بۇل ەلدەگى ەڭبەك نارىعىنداعى قارا جۇمىسشىلارعا دەگەن سۇرانىس, ەكىنشىدەن, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن تەگىن الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردىڭ كوپتىگى سەبەپ بولىپ وتىر. انگليادا بارلىق دارەجەدەگى مەديتسينالىق قىزمەت تەگىن. «ەگەر ەو-دان كەلەتىن ميگرانتتار سانى ازاياتىن بولسا, بۇل ەلدە از جالاقى تولەنەتىن جۇمىستى اتقاراتىن ادام بولماي قالۋى مۇمكىن. جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعىنان جۇمىس بەرۋشىلەر جالاقىنى ەرىكسىز كوتەرۋگە ءماجبۇر بولادى», دەيدى ساراپتاۋ ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى دەۆيد گۋدحارت. ەلگە كەلەتىن ميگرانتتار سانىن قايتكەن كۇندە دە ازايتۋدى كوكسەگەن پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون قولدانىستاعى كوشى-قون ساياساتىن وزگەرتۋ جونىندە جاڭا جوسپار ۇسىنىپ وتىر. بۇل جوسپار بويىنشا, ميگرانتتار ءۇشىن ەلدەگى الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردى شەكتەپ, ولار ءۇشىن اقىلى مەديتسينا قىزمەتىن قولدانىسقا ەنگىزبەك. دەگەنمەن, ۇلىبريتانيا ءۇشىن دە ەۋروپالىق وداق شەڭبەرىندە ءجۇرىپ-تۇرۋ ۇدەرىستەرىنىڭ ەركىندىگىنە بايلانىستى تاياۋ بولاشاقتا ميگرانتتار تاسقىنىنا توسقاۋىل قويۋ قيىن بولماق.الپاۋىتتار قاتارى 181 ادامعا ارتتى
«بىرەۋگە مال قايعى, بىرەۋگە جان قايعى» دەگەندەي, جاھاندىق ەكونوميكا داعدارىستان باس كوتەرە الماي جار باسىنا جاقىنداسا دا, الەمدەگى قالتالى الپاۋىتتاردىڭ قىلشىعى قيسايار ەمەس. «ءولىمدى جەردە مولدا سەمىرەردىڭ» كەرى كەلىپ, جالپى داعدارىس جاعدايىندا ولاردىڭ بايلىعى دا ەسەلەنە تۇسكەندەي. امەريكالىق Forbes جۋرنالىنىڭ دەرەگى بويىنشا, الەمدەگى ميللياردەرلەردىڭ قارىزى ءبىر جىل ىشىندە, ياعني 2014 جىلعى 6,4 تريلليون دوللاردان 2015 جىلى 7,05 تريلليون دوللارعا دەيىن وسكەن كورىنەدى. ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا اتاقتى Forbes جۋرنالى ءوزىنىڭ 2015 جىلعا ارنالعان ءداستۇرلى رەيتينگىن جاريالادى. جۋرنالدىڭ دەرەگى بويىنشا, الەمدەگى ميللياردەرلەردىڭ سانى بيىل 1876 ادامدى قۇراپ, وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن 181 الپاۋىتقا ارتقان ەكەن. جاھاندىق الپاۋىتتار ءتىزىمىن بىلتىرعىداي تاعى دا بيلل گەيتس باستاپ وتىر. ونىڭ بايلىعى وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 3,2 ميلليارد اقش دوللارىنا ءوسىپ, 79,2 ميلليارد دوللارعا جەتىپتى. ەكىنشى ورىنعا America Movil وپەراتورىنىڭ تاعى ءبىر يەسى, مەكسيكالىق كارلوس سليم شىقتى. ونىڭ داۋلەتى 76,4 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. Forbes جۋرنالى كەلتىرگەن ءداستۇرلى تىزىمدە ءبىر جىل ىشىندە باس اينالدىراتىن بايلىققا جەتكەن ۋوررەن باففەت بولدى. ول ءوزىنىڭ Berkshire Hathaway ينۆەستيتسيالىق كومپانياسى باعاسىنىڭ ەسەلەپ ارتۋى ناتيجەسىندە ءوزىنىڭ بايلىعىن 14,5 ميلليارد دوللاردان 72,7 ميلليارد دوللارعا دەيىن وسىرگەن. Forbes جۋرنالىنىڭ بيىلعى تىزىمىندە الەمدەگى ميللياردەرلەر قاتارى 290 ادامعا تولىعىپتى, ونىڭ ىشىندە قىتايدان جاڭا 71 ميللياردەر شىققان ەكەن. ميللياردەرلەر قاتارىنداعى ەڭ جاسى Snapchat فوتو-مەسسەندجەرىنىڭ يەسى 24 جاسار ەۆان شپيگەل بولىپ وتىر. ميللياردەرلەر قاتارى كوپ ەل ادەتتەگىدەي, اقش بولسا, ءبىر عانا كاليفورنيا شتاتىنان 131 ميللياردەر جۋرنال تىزىمىنە كىرىپتى. سونىمەن بىرگە, جۋرنال تىزىمىنەن رەسەي بويىنشا 88 ميللياردەر ورىن الىپتى. بۇل ەلدەگى ءبىرىنشى الپاۋىت, بايلىعى 14,8 ميلليارد دوللارعا جەتكەن «ينتەرروس» توبىنىڭ يەسى ۆلاديمير پوتانين بولسا, ەكىنشى ورىندى بايلىعى 14,7 ميلليارد دوللاردى قۇراعان «الفا-گرۋپپ» كومپانياسىنىڭ باسشىسى ميحايل فريدمان, ءۇشىنشى ورىندى بايلىعى 14,5 ميلليارد دوللارعا جەتكەن اليشەر ۋسمانوۆ يەلەندى. دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».
