ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ باسىندا كۇردەلى ساتىلاردان ءوتتى. مەملەكەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, ءىس-قيمىلى جاڭا مەملەكەت قۇرىلىپ جاتىر دەپ كىدىرىپ نەمەسە توقتاپ قالعان جوق. ايتسە دە, جاڭا تالاپ, جاڭا وزگەرىس اكەلدى. ولاردى ورىندى قولدانۋ, زاڭداستىرۋ قاجەت بولدى. سول وتپەلى كەزەڭ اياسىندا جوعارعى كەڭەس 1993 جىلعى 28 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسىن قابىلداعان بولاتىن. وسى مەزگىلدەن باستاپ, مەملەكەتىمىزدە كونستيتۋتسيالىق دامۋ جولى باستالدى. بۇل كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك قۇرىلىم, قوعامدىق, ساياسي جۇيەنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى ناقتىلانباعاندىقتان ومىرشەڭ بولمادى.
كوپ ۇزاماي, پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنىڭ مۇددەسى مەن جارقىن بولاشاعىن قورعاۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما وتكىزۋ تۋرالى قابىلداعان زايىرلى شەشىمىن حالىقپەن ءبولىستى. ارينە, جۋىردا عانا قابىلدانعان جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىڭ اتا زاڭىن قايتا قابىلداۋ قاجەت دەگەن شەشىم قوعامدا ءارتۇرلى وي ورىستەتتى. تالاي عاسىرلاردان بەرى كوپ وزگەرىسكە تۇسپەگەن اقش كونستيتۋتسياسىن مىسالعا الىپ, كەرەعار پىكىردە بولعاندار دا از ەمەس ەدى. ولاردىڭ پىكىرلەرىنە, ەركىن ويلاسۋىنا رەسپۋبليكاداعى وڭتايلى ساياسي احۋال مۇمكىندىك بەردى. تاۋەلسىز دەپ اتالىپ جۇرگەن باق-تا جاڭا ۇستانىمدى سان-ساققا ءجۇگىرتكەن ماتەريالدار جاريالانىپ جاتتى. بىراق, ن.نازارباەۆ ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ بازالىق قۇندىلىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, بيلىكتىڭ ءبىر-ءبىرىن تەڭگەرىپ وتىراتىن ءرولىن ايقىنداپ, ونى ناقتىلاپ الۋ قاجەت بولاتىن. ۇكىمەتتىڭ, پارلامەنتتىڭ, پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك شەكتەرىن ايقىنداپ الۋ جاڭا قازاقستان جاعدايىندا جاڭا ساياسي ءۇردىس ەدى. حالىق تەزىنە, حالىق تارازىسىنا سالۋ ەڭ وڭتايلى شەشىم بولدى. سوندىقتان دا, قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلدى.
سونىمەن, حالىق ەلباسى ۇسىنعان جوبانى تالقىلاۋعا قاتىسىپ, بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا جاڭا اتا زاڭ قابىلداندى. ول ەكونوميكالىق دامۋ, ساياسي رەفورمالاردىڭ جەدەلدىگىن ارتتىردى. حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى, بىلىكتىلىگى ءوستى. بۇل حالىقتىڭ قوعام ومىرىنە ارالاسۋىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى كورىنىسى جانە قۇقىقتىق سيپاتقا يە بولدى.
ۋاقىت سول دەر كەزىندە قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ ءومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىز تۇراقتىلىق پەن دامۋدى كوزدەگەن بەيبىت, ۇلتتىق تاتۋلىعى جاراسقان مەملەكەتتە ءومىر سۇرۋدەمىز. ياعني, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ادەتتەگى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامۋىنا كەتەتىن ونداعان جىلداردى قازاقستان تاريح ولشەمىمەن العاندا از عانا ۋاقىت ىشىندە وتكەردى.
1995 جىلعى 30 تامىزدا قابىلدانعان اتا زاڭىمىز ۋاقىت پەن تاجىريبە سىنىنان ءوتىپ, ەلىمىزدى جاسامپازدىق پەن جاڭعىرتۋ جولىنا اكەلدى. «بiز, ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرiندە مەملەكەتتiلiك قۇرا وتىرىپ, ءوزiمiزدi ەركiندiك, تەڭدiك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرiلگەن بەيبiتشiل ازاماتتىق قوعام دەپ ۇعىنا وتىرىپ, دۇنيەجۇزiلiك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تiلەي وتىرىپ, قازiرگi جانە بولاشاق ۇرپاقتار الدىنداعى جوعارى جاۋاپكەرشiلiگiمiزدi سەزiنە وتىرىپ, ءوزiمiزدiڭ ەگەمەندiك قۇقىعىمىزدى نەگiزگە الا وتىرىپ, وسى كونستيتۋتسيانى قابىلدايمىز», دەگەن كىرىسپەدەگى قۇندىلىقتار قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني جاي-كۇيىن, ونىڭ جاڭا ماقساتتار مەن يدەيالارعا, جاقسى ءومىر سۇرۋگە دەگەن بىرەگەي ۇمتىلىسىن بىلدىرەدى. دەمەك, جاڭا كونستيتۋتسيا جاڭا ءداۋىردىڭ باستاۋىنا اينالدى.
اتا زاڭ قاعيدالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلاتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەدى. وسى اتالعان قاعيدالار قانداي دا بولماسىن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار وتكىزگەن جاعدايدا قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىقتى, بۇكiل حالىقتىڭ يگiلiگiن كوزدەيتiن ەكونوميكالىق دامۋدى, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى, مەملەكەت ءومiرiنiڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرiن دەموكراتيالىق ادiستەرمەن شەشۋدى نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە ۇستاندى.
قۇرىلىسى بويىنشا ءبىرتۇتاس ۋنيتارلى مەملەكەت بولعانىمەن, قازاقستان كوپۇلتتى مەملەكەت. سوندىقتان دا, اتا زاڭ نورمالارى حالىقتىڭ مۇددەسى مەن ونىڭ ەرىكتىلىگىن باستى قاعيدا رەتىندە ۇستانا وتىرىپ, قازاقستاندىقتاردى تۇتاس ۇلت رەتىندە توپتاستىرۋ امالدارىن قاراستىردى. كونستيتۋتسيانىڭ «ادام مەن ازامات» تاراۋىنداعى 30-عا جۋىق باپ ادام جانە ازامات قۇقىعىنا, بوستاندىعىنا ارنالدى. ولار حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس دەڭگەيدە قاراستىرىلدى.
ادام مەن ازامات تەڭقۇقىقتىعى ولارعا بەرىلگەن قۇقىقتار مەن ولاردان تالاپ ەتىلەتىن جاۋاپكەرشىلىكتەردىڭ بىردەي بولۋىن جانە بەرىلەتىن مۇمكىندىكتەردىڭ دە اركىمگە قولجەتىمدى جاعدايدا بولۋىن قۇپتادى. اتا زاڭعا 2007 جىلى 21 مامىردا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا سايكەس ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىندا ءماجىلىستىڭ 9 دەپۋتاتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلاندى. بۇل – جاڭا ساياسي مەكتەپ ەدى. بۇل – كونستيتۋتسيانىڭ جاسامپازدىق پەن جاڭارۋ اتا زاڭى ەكەنىن پاش ەتتى. ويتكەنى, قازاقستاندا تۇراتىن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى جالپى قازاقستاندىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە ءوز ۇلتتارىن پارلامەنت ءماجىلىسى تورىنەن كورسەتۋ قۇقىعىنا يە بولدى. ولاردى ورتاق ءۇي – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى بىرىكتىرەدى.
ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدە ۇلتارالىق تاتۋلىق, ىنتىماقتىلىق, ءوزارا تۇسىنىسۋشىلىك جانە سەنىمدىلىكتەن تۇراتىن ەرەكشە احۋال ورنىقتى. بۇل قازاقستاندى بۇكىل الەمگە تانىمال ەتىپ وتىر. مەملەكەتتىگىمىز, تاۋەلسىزدىگىمىز جانە ەگەمەندىگىمىزدىڭ زاڭدى نەگىزى اتا زاڭىمىزعا 20 جىل ىشىندە, ءومىر تالاپتارىنا ساي ءۇش رەت وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ولار مەملەكەتىمىزدى باسقارۋدىڭ تەتىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ جولدارىن اشتى. ارينە, قوعام بولعان سوڭ ول قوزعالىس, وزگەرىس ۇستىندە بولادى, ۇزدىكسىز دامىپ وتىراتىندىعى دا زاڭدى قۇبىلىس. سول سەبەپتى دە, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ, سايلاۋدى دەموكراتيالاندىرۋ, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە كوتەرىلىپ وتىردى.
اتا زاڭىمىزعا العاشقى وزگەرىستەر 1998 جىلى ەنگىزىلدى. ول قازاقستان حالقىنىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا قاتىسۋ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا, ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالدى. ساياسي پارتيالاردىڭ ءتىزىمدەرى بويىنشا تەڭ سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ وسى باعىتتا جاسالعان ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلدى. قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ ماجىلىسىنە دەپۋتات سايلاۋى كەزىندە جەڭگەن ساياسي پارتيالارعا ارنايى 10 ماندات بەرىلدى. ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋس الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋ, وعان سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن – ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا 5, ال سەنات دەپۋتاتتارىنا – 6 جىلعا دەيىن كوبەيتۋ, القابيلەر ينستيتۋتىن ەنگىزۋ, ت.ب. قاراستىرىلعان ەدى.
ساياسي تاريح اۋقىمىندا 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جاڭا كەزەڭدى باستادى, ولار: پرەزيدەنتتىك مەرزىمدى قىسقارتۋ, پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋ جانە دەپۋتاتتار سانىن ارتتىرۋ, قوعامدىق ۇيىمدار مەن پارتيالاردى ءىشىنارا مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدى قامتۋ بولدى. ساياسي رەفورمالارعا سايكەس, پارلامەنتتىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى ارتتى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دا كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولدى.
2011 جىلعى اقپاندا كونستيتۋتسياعا سايلاۋ مەرزىمىن سوزىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن سايلاۋلار وتكىزۋگە قاتىستى پرەزيدەنت ۋاكىلەتىن كەڭەيتۋ جونىندە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسى وتكىزگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە قوس پالاتالى كاسىبي تۇرعىدا جۇمىس جۇرگىزەتىن, ساياسي پارتيالاردىڭ فراكتسيالارى وكىلدىك ەتەتىن پارلامەنت قۇرىلدى. قازاقستاندا مەملەكەتتىك بيلىك زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى تارماقتارىنا ءبولىنۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلىپ قۇرىلدى, ولار مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دەربەس ءبىر تارماقتارى رەتىندە كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
نەگىزگى زاڭىمىز ەرەجەلەرىنىڭ كۇندەلىكتى ومىردە ىسكە اسىرىلۋى ۇزدىكسىز جانە اۋقىمدى جۇمىس جاساۋدى قاجەت ەتەدى. ول جۇمىسقا مەملەكەتتىك ورگاندار, ونىڭ قۇرىلىمدارى, قوعام جانە ءار ازامات ۇلەسىن قوسىپ وتىرۋى ءتيىس. كونستيتۋتسيا, اركiم ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىن جانە زاڭدارىن ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن قادiر-قاسيەتiن قۇرمەتتەۋگە مiندەتتi دەپ تانيدى. كونستيتۋتسيانى ۇعىنۋ ءار ادامنىڭ ازاماتتىق بورىشى جانە مىندەتى, ول قوعام مەن ادامنىڭ ءومىرلىك باعدارشامى. سوندىقتان, اتا زاڭىمىزدا بەكىتىلگەن ەرەجەلەردى ورىنداي ءبىلۋ, ونى قۇرمەتتەۋ, ارداقتاۋ, ساقتاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ باستى مىندەتى بولىپ تابىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەتاسى بەرىك ورنىقتى. قازاقستاندى الەم تانىدى, ونىڭ ساياسي كوشباسشىسى, ەلباسى ن.نازارباەۆ بۇكىل عالام مويىنداعان ساياسي ليدەرلەردىڭ الدىڭعى قاتارىنان بەرىك ورىن الدى. بۇل بابالارىمىز ارمانداعان – جەرۇيىق قازاقستان! اتا زاڭ – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ اماناتى! بۇل – تاريحي شىندىق, بۇل – بۇلجىماس ايعاق!
بايان ولجاباەۆا,
زاڭگەر.
استانا.
