* قاتال دا ءادىل بيلىك يەسىنىڭ تاعدىرى تۋرالى دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن دۇنيەگە كەلگەن «قۇنانباي» ءفيلمىن تاماشالاۋشى جۇرتشىلىق بۇل كارتينانى كينو ونەرىندەگى ۇلكەن وقيعا رەتىندە قابىلداۋدا. فيلم تۇساۋكەسەرىنىڭ اۋەلى سەمەي توپىراعىنان باستاۋ الۋىنىڭ ءوزىن تۇلعا ارۋاعىنا دەگەن قۇرمەت پەن ونەگە دەسەك, ونداعى ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ تاريحي تۋىندىدان كەيىنگى قۋانىشتى مەرەيى گازەتىمىزدىڭ وتكەن ساندارىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان بولاتىن. ال كۇنى كەشە عانا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاپسىرىسى بويىنشا شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى تۇسىرگەن «قۇنانباي» ءفيلمى استانالىق كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلىپ, لايىقتى باعاسىن الىپ ۇلگەردى. تومەندە ءبىز وسى وقيعاعا وراي ەلوردالىق كورەرمەننىڭ, مادەنيەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ كوكەيگە تۇيگەن ويلارىن شاقتاپ جاريالاپ وتىرمىز.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ:
– قۇنانباي تۋرالى, ويشىل, شەشەن, مەملەكەتشىل كىسى تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە 48 كۇندە مىناداي تاريحي, كوركەمسۋرەتتى ءفيلمدى دۇنيەگە الىپ كەلۋ, ول تەك دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ عانا قولىنان كەلەدى. بۇرىنعى قىزمەتىمە بايلانىستى بۇل فيلمگە كىشكەنتاي دا بولسا ارالاسىم بار. رەجيسسەر كەلىپ: «مەن وسىلاي شىڭعىستاۋدىڭ باۋرايىندا قۇنانباي تۋرالى فيلم تۇسىرگىم كەلەدى. سوعان قانداي كومەك كورسەتە الاسىزدار؟» دەپ ءوتىنىشىن ايتتى. ىشىمنەن مۇنىڭ اياعى قالاي بولار ەكەن دەپ العاشقىدا ويلانىپ قالعانىم راس. بىراق مىنە, بۇگىن ۇلكەن تاريحي, تاربيەلىك ءمانى زور فيلمگە كۋا بولۋدامىز. بۇل ءارى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا تاماشا تارتۋ بولىپ تابىلادى. مۇنى باسقا ەلدەرگە دە اپارىپ كورسەتەمىز. ولار قازاقتىڭ تاريحىن, قۇنانباي سياقتى بابالارىمىزدىڭ ءوز ۇلتىن, مەملەكەتىن قالاي سۇيگەنىن, بىرلىك پەن ىنتىماق ءۇشىن قالاي كۇرەسكەنىن كورەدى. ال ءوز باسىم وسى ءفيلمدى تۇسىرۋگە قاتىسقان بارلىق شىعارماشىلىق توپقا ۇلكەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ:
– ۇلكەن ادەبيەتكە ءتان ۇلكەن كوزبەن, ۇلكەن جۇرەكپەن تولعايتىن جاقسى تاقىرىپتى دوسحان, تالاسبەك سياقتى سۋرەتكەرلەرىمىز ويداعىداي قوزعاعان. بۇل تاقىرىپقا ەرىككەننەن بارماعان. ءبارىمىز كۇتكەندەي جۇرەك تەبىرەنەتىن ۇلكەن فيلم شىققان. ەندى سول ءفيلمدى قايتالاپ كوز الدىمىزدان وتكىزۋىمىز كەرەك. نەگە زامان وسىلاي, نەگە ادام وسىلاي؟ نەگە ءبىر-بىرىمىزگە تۇسىنبەستىگىمىز كوپ؟ تۇسىنەتىن نارسەنى كەيدە ىرىلەتەمىز, قيىنداتامىز. ءبىزدى قاپى قالدىراتىن – ءوزىمىزدىڭ قاتەلەرىمىز, ءوزىمىزدىڭ جاڭساقتىقتارىمىز. الدىمەن ءوزىمىزدى تۇزەسەك, دۇنيەنى تۇزەۋ وڭاي ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتەر ەدى. قۇدايدىڭ وزىنە كوپ سۇراق قوياتىن ادام بالاسى الدىمەن وزىنە سۇراق قويۋى كەرەك...سول ۇلكەن سۇراققا ءوزى جاۋاپ بەرۋگە ۇمتىلعان جانە سوعان جاۋاپ تاپقان «قۇنانباي» تۋرالى بۇل فيلم قاراپ وتىرساڭىزدار قۇنانبايدىڭ سوناۋ مەككەگە بارىپ, قازاقتىڭ شەجىرەسىن تاۋىپ قايتاتىن ۇلكەن ساپارىنىڭ الدىندا بولعان ءومىرى.
مەملەكەت قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ:
– بۇل ءبىزدىڭ اياۋلى مۇحتار اعامىزدىڭ ايتا الماي ىشىندە كەتكەن ارمانى. سول اعامىزدىڭ ارمانى مەن اماناتى بۇگىن ورىندالىپ جاتقان سياقتى. ويتكەنى, ول كىسىگە زامانى شىندىقتى ايتقىزبادى. ال ەندى قۇنانباي تۋرالى ءفيلمدى كورسەتەدى دەگەندە, وسىندا كەلگەن بارلىق جۇرتتىڭ كوڭىلى ەرەكشە تولقىپ, تويعا كەلگەندەي كۇي كەشتى. مەن بۇل فيلم اياقتالعان جوق دەپ ويلايمىن. مۇنان كەيىن دە, اباي جەتىلگەنشە, ءوسىپ-ونگەن ورتادا, قۇنانبايدىڭ ايالى الاقانىندا, ۇلكەن اقىلمان اكەسىنىڭ قامقورلىعىندا بولعان ابايدى كورۋىمىز كەرەك ءالى. سول سەبەپتى بۇل فيلم ەپوپەيا بولۋى ءتيىس. تاعى دا كەمىندە ەكى سەريا ءتۇسىرىلۋى كەرەك... ستسەناري, رەجيسسۋرا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءفيلمنىڭ مۋزىكاسى دا قۇنانبايدىڭ تابيعاتىن اشىپ تۇر.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ:
– ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدە ازاماتتىڭ ار-وجدانى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىن وقۋىمەن ولشەنەتىن ەدى. مۇنى وقىماعان ادامعا بارىنەن قۇر قالعان ادام دەپ باعا بەرىلەتىن. ءبىز قۇنانبايدىڭ بەينەسىمەن العاش سول رومان ارقىلى تانىستىق. ەندى سونى ىشتەي پارىقتاساق, اباي ءوزى قايدان شىقتى, اباي بولۋ ءۇشىن قۇنانبايدىڭ سول كەزدەگى حالىقتىڭ الدىنداعى قىزمەتى قانداي بولدى دەگەن سۇراققا كوپ ءمان بەرۋگە ءتيىستى ەكەنبىز. ال مۇنىڭ ءوزى تاۋەلسىز مەملەكەت بولعاننان كەيىنگى, قازاقتىڭ ساناسى جاڭا ساپاعا كوتەرىلگەننەن كەيىنگى كوكەيىمىزدەگى زاڭدى سۇراققا اينالدى. بۇگىن مىنە, قۇنانباي تۋرالى مىناداي تولعاۋ-فيلم ءتۇسىرۋ, قۇنانبايدى جاڭا قىرىنان سيپاتتاۋ, بۇرىنعى تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەن بويدى اۋلاق سالىپ, ونىڭ شىنايى تاريحتاعى ورنىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ, تراگەدياسى مەن جەتىستىگىن قاتار بايانداۋ ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندە, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ, نىعايۋىمىزدىڭ جارقىن ناتيجەسى بولىپ تابىلادى.
رەجيسسەر ساۋلەبەك اسىلحان:
– «روماندا قۇنانباي بار جەرگە دەيىنگى تىرشىلىك تە, وقيعا دا, ۇلى دالانىڭ قۇدىرەتى دە تاماشا دامىپ كەلەدى. ول وسى سايىن دالانىڭ قورعانىشى, ساقشىسى, كۇزەتشىسى سىندى كورىنەتىن. سونداي اكەلەردىڭ ارقاسىندا حالىق ءوزىنىڭ ادەت-عۇرپىن ساقتاپ, ادامي قاسيەتتەردى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرۋدە. ستسەناريدى جازعان تالاسبەك باۋىرىمىزدىڭ ءوزى تاماشا دومبىراشى ەدى. مەن سوعان لايىق مۋزىكالىق وبراز كۇتتىم. مىسالى, قۇنانبايدىڭ جان الەمىن, ىشكى بايلىعىن, وي الەمىن جەتكىزەتىن اتتەڭ, كەرەمەت مۋزىكا بولعاندا عوي دەگەن سەكىلدى. زەرە انامىزدىڭ تەك سۇستى جاعى كورىنىپ, ال مەيىرىمى ازداپ اشىلماي قالعان سياقتى ما, قالاي؟ دەسەك تە, قۇنانباي وسكەنباي ۇلى رۋحىنا كەيىنگى ۇرپاعى ءوزىنىڭ جۇرەكجاردى لەبىزىن, ءۇنىن ارناي الدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ءانشى كەنجەعالي مىرجىقباي:
– «ءبىر نارسەنىڭ باسى اشىق, حالقى اكتەرلىك ونەرى ارقىلى جاقسى بىلەتىن دوسحان جولجاقسىنوۆ كەيبىر اقشا شاشىپ, بىراق ونىسىنان ەلگە پايدالى ءىسى كورىنبەيتىن رەجيسسەرسىماقتاردى شاڭ قاپتىرىپ كەتتى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مىناداي ۇلكەن تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلۋ سۇلتان قوجىقوۆ سياقتى قازاقتىڭ تاماشا رەجيسسەرلەرىنە عانا ءتان قاسيەت بولاتىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ەلشىل, ويشىل قۇنانبايدىڭ بەينەسىن جاساۋ ارقىلى بۇل فيلم تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىندەگى جاس ۇرپاققا ونەگە ەتەتىن تاعى ءبىر جارقىن بەينەمەن جانىمىزدى جاقىنداتا ءتۇستى دەپ ويلايمىن».
* «قازمەديا» ورتالىعىنىڭ كينوزالىندا وتكەن تۇساۋكەسەرگە كورەرمەن كوپ جينالدى. تاريحي تۇلعانىڭ شىنايى بەينەسىن ەكراننان تاماشالاۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان جۇرتتىڭ لەگى مۇنىمەن تۇگەسىلمەيدى. قۇنانبايدىڭ شىنايى بەينەسىن كورمەككە قۇشتار جاندار قانشاما. سول سەبەپتى الداعى ۋاقىتتا بۇل ءفيلمنىڭ بارلىق وڭىردە كورسەتىلۋىنە جاعداي تۋعىزىلماق. ەلدىڭ اۋىزبىرلىگىن پاش ەتەتىن تاريحي تۋىندىنىڭ تۇپكى ماقسات-مۇراتى تاتۋلىق پەن ىنتىماقتى دارىپتەپ, باۋىرمالدىققا ۇندەۋىمەن قۇندى ءھام قىمبات سانالادى.
****************** جازىپ العان قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان».
